Dr. Eduard A. Skufi: Ëndrrat rinore në vizionin e Brodueit tiranas dhe majmuni i dr. Mokinit
Nostalgjia e viteve të rinisë, veçanërisht ato studenteske të ndjekin pas, me ato çaste të bukura e romantike të një jete modeste, me një sinqeritet thuajse të virgjër, që shumë gjëra i mungonin. Gjithësesi ato kujtime lanë gjurmë të përjetshme, për fantazinë dhe zgjidhjet intuitive që gjenim për të kapur kohën. Mbase sot tingëllojnë si të çuditshme dhe arkaike këto kujtime, sepse kohët kanë ndryshuar dhe të rinjtë nuk mund t’i perceptojnë, apo t’i mirëkuptojnë. Ishte koha kur perëndia shtrihej nga fotua e komandantit deri në monumentin e Stalinit, kur klithmat e dhimbjes njerëzore i mbulonte Internacionalja…
Dhe ne e gjetëm strehën tonë në një segment trotuari pranë bulevardit të madh në Tiranë, karshi hotel Vjosës, që rinia e quajti Broduej, interferencë e Broduejit në Manhatan, por që kishte dhe penela nga “Djemtë e rrugës Pal“ të F. Molinar, aq popullor asokohe. Gjithçka filloi në një ditë shiu shtatori të vitit ’70, kur Kristi me Fredin dy puntorë nga familje intelektuale tiranase, “historia” e të cilave u privoi studimet e larta, me kortezinë e tyre na ftuan në çadër. Më vonë u shtua dhe Geni lakonik, me pasionin për filatelin dhe koleksion kartolinash, me të cilat na shëtiste virtualisht nëpër botë. Ndërsa unë dhe Gimi ishim studentë “provincialë”, në Fakultetin e Mjekësisë, Pirrua flegmatik në Filologji, ndërsa Lisenko ekspresiv në Institutin e Arteve, por me të njëjtat interesa intelektuale. Kështu u bëmë shtatë shokë të mirë, në një grup simpatik, me ëndrra dhe pasione që sfidonim kohën në Broduej. Ajo ishte si skena e një teatri virtual ku kalonin nxënëse, studentë, artistë apo sportistë të njohur, në një prezantim pa kusht dhe si në një konkurs pa juri. Ku kryqëzoheshin nxënëset nga gjimnazi “Sami Frashëri”, “Qemal Stafa”, studentet e Fakultetit të Shkencave dhe bukuritë e rrugës së Durrësit. Por aty bëhej paradë e modës të yjeve të Tiranës si Giti, Natasha, Diana, Lida apo Loreta.
Ato ishin simbole të bukurisë së pastër, natyrale që ngulmonin një jetë bohemë.Kur kalonin para nesh Kristi hidhte ndonjë shprehje si “Zoti paska patur lejen krijuese që aq bukur ju pikturoi “ dhe ato buzëqeshnin. Por si kontrapunt, u bë rrëfimi i Pirro korçarit për “Portretin e Dorian Gray”, që ia kishte komentuar xhaxhai i tij “parizien”, ku bukuria magjepse maskon jo rrallë një etikë të kalbur, se imazhi i jashtëm nuk përbën autobiografi. Kristi na sillte ndonjë libër interesant për të lexuar si “Gjeniu” i T. Drejser, “Idioti” i Dostojevskit, “Bija e Mallkuar” E. Richeburg, apo “Ura e Psherëtimave” M. Xevaco, ndërsa Fredi plotësonte me ndonjë fletë reviste italiane me foto të K. Kardinal. S. Loren, O. Mutti apo na huazonte libra të ndaluara të autorëve shqiptarë si, “Buzë dashurive” apo “Në këtë qytet”. I shikonim me interes dhe i fshehnim me kujdes nga ekspozimi.
Tirana, vec bukurisë, thjeshtësisë dhe mikpritjes kishte dicka të vecantë, ndihej sadopak aroma e Evropës, qoftë dhe si fllad në kalim, por diçka të mbetej. Atje ne thurëm ëndrrat dhe aspiratat dhe tentonim t’i preknim me insistimin dhe vullnetin rinor. Sa herë që na jepej mundësia, linim ndonjë leksion (prezencën tonë e mbulonin disa shoqe të grupit) dhe rreth orës 11 mblidheshim spontanisht tek vendi. Mbasi shkëmbenim të rejat, diskutonim mbi I. Kadarenë, F. Arapin apo M. Zeqon. Ndikimi i stacioneve televizive italiane, programet e Canzonissima me R. Carra, festivali i Sanremos, Hit Parade, me këngën e A. Çelentanos “Chi non lavora non fa l’amore”, që u be emblematike dhe filmat e bukur italianë me impakt në formimin tonë estetik. Këto influencuan dhe në paraqitjen tonë. Gjetëm një modist tek Medreseja që na qepte pantallonat blu jeans në stilin kauboj dhe këmishat me ngjyra. Deri atëhere frekuentonim mencën e fakultetit me lata, të cilën më vonë e abandonuam. Aty afër ishte një qebaptore ku mernim simite me qofte, ose ndonje briosh me sallam dhe djath. Kursenim lekët për të ngrënë ndonjë drekë si njerëz në restorant “Donika” aty pranë, apo për të ndjekur recitalet dhe koncertet në Teatrin e Operas dhe spektaklet e Institutit të Arteve. E pasuruam axhendën tonë me të gjitha shijet, por kryefjala mbetej studimi dhe përgatitja jonë. Nganjëherë kur na shtohej në shoqëri ndonjë shoqe dhe kalonim në “Kafe Flora“ për ndonjë poncë apo kakao, ku bëhej një miting intelektual. Tek ne paraqiste interes estetik, portreti tërheqës i shkrimtarit Dh. Shuteriqi, me beretën në kokë ala J. P. Sartre dhe çibukun në gojë ala M. Gorki, si një kombinim i kulturash…
Një ditë kur po diskutonim për këngët e Festivalit, vumë re se na afrohej si padashur një person me kostum doku gri, duke na parë i vrejtur. Geni i ktheu kurrizin dhe ne qeshëm. Kristi shtoi “lëre katundarin në zanatin e tij përgjues“. Mandej kur po ndaheshim, Fredi na kujtoi se ishte e shtunë dhe të mos harronim në mbrëmje, xhiron e madhe. “Dëgjove, labo kingu (kështu më thoshte mua) se ti na mungon nganjëherë…”. Xhirua në atë bulevard (që duhesh quajtur “bulevardi i përrallave”, por nuk ishin si ato të mitologjisë greke, as si përrallat e Andersenit apo të vëllezërve Grimm. Ishin përralla aq të bukura ideologjike në dëgjim, sa të sugjestionin deri në vdekje, përralla aq të ëmbla sa njeriu nuk e kuptonte hidhërimin që fshihnin), më dukej si dicka enigmatike dhe si revoltë e heshtur në një ritual psikiatrik“, reagova unë. Shokët me një “uau” habie e aprovuan. Por pranë bulevardit, në një kënd të gjelbëruar syri të kapte një bunker të ftohtë, si tumor malinj, shprehje e një shkalle paranoje, që ne shpesh e ironizonim, por cuditërisht ajo na e gjunjëzonte humorin. Veç ne mundoheshim të gjenim të bukurën dhe vlerën dhe atje ku mungonte, përndryshe duhet t’i kultivonim vetvetes pesimizmin deri në idetë depresive. Ajo xhiro e famshme ishte dhe si parakalim pa bandë, pa urdhër. Një event i mirëpritur rinor, një shëtitje e lirë, një paradë mode e figurash, endje pas të bukurës, por dhe një relaks i këndshëm psikoterapeutik. Ne fillonim xhiron pastaj vendoseshim në bordurat përbri dhe komentonim. Ajo ishte dhe një mënyrë që të takonim shoqet tona dhe të shkëputeshim nga xhirua. Me to mes përqafimesh, në gjysëm zëri këndonim këngë të E. Pristley. Beatles, Tom Jones por dhe këngë italiane aq të preferuara. Kur na afrohej ndonjë hije nate, shpejt e ndryshonim repertorin.
…Vizitat e njeriut me kostumin gri u bënë më të shpeshta në Broduej, mesa duket na kishte piketuar. Një ditë Kristi në kohën që ai po kalonte i ofroi paketën me cigare “Papastratos”. Ai i çuditur e mori, por kurioziteti profesional se linte dhe pyeti,“Ku i gjete”? “Atje ku ti futesh pa u ndaluar, në hotel “Dajti”. Duke qeshur me ironi, ai u largua. Kështu sa herë kalonte ai na salutonte. Vec një ditë aty u shfaq një figurë e re, e panjohur për ne, një djalosh me një veshje moderne butaforike, si i importuar. Me xhakavento kafe, këmishë jeshile me figura gjeometrike, shallë rozë, pantallona trecerekshe ngjyrë tulle, corape të kuqe dhe këpucë ushtarake që ndrisnin, si flokët e tij të gjata, nga vaji flokësh. Me një shikim enigmatik, që e shihte botën pas syzeve të rrumbullakta. Fredi qeshi me të madhe, “më ngjan me majmunin e Dr. Mokinit“ tha, duke na spjeguar historinë e atij majmuni të shquar. Kapardisur “si macoku në thekër” shtoi Gimi. Një specie terheqëse në shëmtinë e tij. Lisenko i habitur na informoi, se ai “malok me testër”, ishte si inspektor skene në Institutin e Arteve, pasi e kishin kthyer pako postale nga Bukureshti, ku studjonte për art skenik. Mbas disa ditësh Geni megjithëse me syze, vuri re në këndin e një berberane në distancë, njeriun me veshjen gri duke biseduar me majmunin e Dr. Mokinit. “Shikoni, shikoni qënkan të dy në simbiozë profesionale, njeriu me kostum gri me majmunin. Me taktikën e maskimit, ata i ndrojnë si gurët e shahut, për të mos u kuptuar”. Ne mbetëm pa fjalë. Mandej unë ju tregova për eksperiencën time i ftuar nga shoqja ime Mira, (vajzë me privilegjet e postit partiak të familjes) në një mbrëmje interesante, në vilën e saj me roje ushtarin e gjorë. Pasi ajo mbrëmje kishte të gjitha shijet e perëndimit vec asaj shqiptare, që nga muzika rok, kërcimet, dritat me ngjyra, pijet alkolike që nga Fernet Branca deri tek Shampanja. Kur u largova nga mbrëmja më pushtoi një ndjenjë e veçantë hareje përzier me dëshpërim. “Atje ta çojnë majmunin e Dr. Mokinit jo tek ne”, kërceu Lisenkua. Absolutisht e saktë, shtoi Pirrua me mllef.
Majin e vitit 1972 i surprizova shokët e mi të Brodueit, duke i ftuar në koncertin e Universitetit të Tiranës për dekadën e Majit, ku unë isha zgjedhur spiker. Ata më përqafuan dhe më uruan suksese. Kur dola në skenë dëgjova zërin e Kristit, mes duartrokitjesh të fansit tim:”Bravo, doktor, bravo Brodueist”. Në fund të shfaqjes rregjizori L. Gurakuqi dhe dirigjenti F. Deda na përgëzuan, mbas tyre erdhën miq dhe shokët e mi e më përqafuan. Të nesërmen megjithëse ditë me shi, për të kënaqur shokët bleva disa copa kek dhe arançata për secilin dhe shkova tek vendi. Ata më pritën mes gëzimit, u ndava keikun dhe arançatat, brenda në një çadër të madhe, formuar nga bashkimi i të gjitha çadrave. Mbasi i shijuam ato mes humorit, Kristi si vëzhgues që ishte, hodhi bombën “koncert i bukur i juaji, por nuhata disa shenja tolerance dhe liberalizmi”, thua sikur dicka po ndryshon! Fredi atë çast nxorri nga xhepi fizarmonikën e gojës dhe ne e shoqëruam duke kënduar në një adagio të lehtë, “The Twist” e E. Prestley dhe “Come Together”, të Beatles (këngë me tituj aq alegorikë mes rock and roll-it), nën ritmikën e shiut mbi strehën e krijuar.
Ditën mbas diplomimit dhe në largimin tim nga Tirana, mes emocionesh të veçanta vendosa në Broduej, tek vendi, një tufë trëndafilash shumëngjyrëshe, me mbishkrimin në një letër “C’est la vie “ dhe siglën time, i humbur në kujtime…
Vërtetë ne ishim një grup rinor mikst, që sfidonim kohën, përpiqeshim ta mbushnim atë me vlera intelektuale dhe kulturore, në një revoltë të heshtur, ku suksesin e shikonim si konvergim idesh dhe përpjekjesh.
…Dhe sot i kujtoj me nostalgji mes një psherëtime, ato vite të bukura por dhe me ditë të humbura të rinisë tonë në vitet studenteske, duke ua servirur të rinjve sot, si “retro story” në një mesazh.
