Veledin Durmishi: Nëna
Tregimi i jetuar
Babai më kishte dhënë nuse në një derë të mirë, të fisme, me ekonomi të ngritur, njerëz, ku mirësinë, ndershmërinë e kishin të trashëguar. Ishte një fshat i madh ngritur mbi një kodër e stërmadhe që nga larg nuk dukej për shkak të gjelbërimit të përjetshëm të ullinjve. Ata ishin edhe pasuria jonë kryesore.
Burri merrej me blegtori, ndërsa ne të tjerët kishim punë nëpër arat e familjes që i kishim rreth e rrotull shtëpisë. Një shtëpi e thjeshtë fshati të cilat rëndom ishin njëkatëshe me një ballkon përpara, me dritare të vogla e me çati të mbuluara me dërrasa guri. Oborri ishte i madh, i shtruar me kalldërëm guri të bardhë, ndërsa shtëpitë ishin të lyera me gëlqere. Me malet e Labërisë na lidhte një urë diku e që andej vinin shpesh njerëz që binin edhe lajmet e luftës.
Andej ishte edhe kunati im, i madhi, që kishte një shtëpi ngjitur me tonën e që kishte lënë aty gruan e dy fëmijë. Gjëmimet e luftës ndiheshin shpesh deri aty, ndërsa, kur frynte Veriu, aty vinte edhe një erë e lehtë squfuri, gazi e nafte nga ca puse shpimi që ishin diku pas ca kodrave.
Njerëzit e burrit më donin. Kishim një harmoni të mirë. Besniku, djali me të cilin u martova, ishte një djalë i shoqërueshëm, i rregullt e punëtor. Kaçurrel, pak ezmer, vetullush. Por iku një ditë. Thanë një infarkt, a një sëmundje që atëhere e quanin “Verem”, një sëmundje që nuk na premtoi asnjë kohë të mundshme për ta shpurë në një spital. Gjithçka u shëmb asaj dite. Shtëpinë e mbuloi zija. I gjithë fshati për tri ditë ishte në shtëpinë tonë. Kujt nuk i erdhi keq për Besnikun, për atë djalë të qeshur, të urtë e aq gaztor! Gjithçka iku. E zeza na kishte mbuluar kokë e këmbë.
Bëmë edhe të dyzetat e tij e pastaj u përmbys edhe jeta ime.
* * *
Askush nuk e dinte se çfarë dhimbje përpëlitej brenda gjoksit tim. Kisha dyzetë ditë. Dyzetë ditë që kur burri im iku nga kjo botë. Pak pika të dhimbjes sime do të helmonin ajrin e ditës e të natës, pak pika lotësh do të përmbytnin mëngjeset dhe mbrëmjet tona në atë fshat. Dy fëmijtë e mi të vegjël kishin kohë që kishin konservuar aq dhimbje të cilët nuk donin ta përcillnin, por ata vetëm këtë gjë bënin me pafajësinë e vet. Fjalëve të vajzës sime, që ishte vetëm katër vjeçe, syve të saj që nën perden e lotëve gati humbisnin tërë shkëlqimin e dritës së tyre, unë nuk mundja t’u bëj dot ballë. Dy fëmijtë e mi rrinin gjithë ditën pas fustanit tim e shpesh prej fustani më tërhiqnin brenda dhomës së tyre, sikur të kërkonin të më largonin nga ajo dhimbje të cilën atyre u dukej sikur ua jepte vetëm ajo dhomë burrash ku flitej për gjërat më të rëndësishme të jetës.
“Mama!” Kjo fjalë kishte gjithë magjinë e botës dhe gjithë botën e magjishme. Vajza nuk më shikonte dot mua, ndërsa unë gati u paralizova, teksa ndiqja nga afër atë tronditje e cila më dukej sikur ishte vetëm imja. Por jo, të gjithë kishin dhimbje. Vjehrri im që pas vdekjes së djalit të tij, burrit tim, ishte bërë më i mugët, rrinte gjithë ditën me çibuk në gojë, shpesh e thithte atë të fikur apo pa duhan brenda. Por ishin ca zakone, tradita, që ndër ne, në ato kohë, ishin ligjësi. Ata më donin, më kishin dashur në ato kohë kur unë hyra me duvak nusërie në atë shtëpi, ku traditat e zakonet ishin aq parësore e aq sunduese në gjithë jetët tona.
Trazimet e ditës më torturonin natën e nën pushtetin e saj gjumi ishte nën ethet e ëndrrave që të lemerisnin, ndërsa ditët po rrokulliseshin një e nga një drejt të dyzetave të burrit tim. Isha aq e re për atë dëshpërim e dhimbje që po më jepte jeta. Fijet e trupit më ishin mpirë, ndërsa gjymtyrët e mia, aq të shkathëta dikur, sikur nuk mund t’i urdhëroja dot.
Babait diku zëri iu zbut, sikur donte të thoshte aty në atë sofër burrash se jeta, me dhimbje apo jo, është e paracaktuar. Jeta duhet të merret si të vijë, fatit nuk i ikën dot, por duhet t’i nënshtrohesh… Gjithçka tashmë u qartësua. Unë do të dilja nga ajo derë. Tashmë duarthatë. Dy krijesat e mia ëngjëllore do të mbeteshin aty, te ajo derë. Vjehrri dhe vjehrra do t’i mbanin ata në kujtim të djalit të tyre, tashmë të vdekur. Ndërsa unë do të dilja nga një dhimbje për të gjetur e përjetuar një dhimbje tjetër, fati i së cilës nuk dihej nga askush, as nga babai im.
Oh, sa fatkeqe jam!, por isha e gatshme ta përballoja jetën me thonj e me dhëmbë, me tërë përkushtimin tim do të rrisja ata dy zogjtë e mi të vegjël që tërë ditën çuçurisnin ëmbël të ngjitur pas fustanit tim e ashtu sikur më shtonin dhimbjet, por edhe më jepnin forcë, energji, dashuri e tërë natën në mes tyre e nën pushtimin e krahëve të tyre të pëllumbtë, unë sikur kisha një mburojë e ata nuk do të më linin të ikja nga krahët e tyre; do të shtriheshin atje të pragu i derës kur tri kuaj ishin lidhur për të më marrë mua, tashmë drejt derës së babait. E unë do t’i braktisja?! Kjo fjalë më solli një palë ethe që sikur më dhanë një paralizë.
– Është gjallë yt bir, ti nuk e sheh atë te nipi që gjithë ditën sillet rrotull teje e që të përkëdhel me magjinë e fjalës “gjysh” të cilën ende nuk e shqipton dot mirë?!
Nuk e di si më dolën ato fjalë, por ato fjalë unë kisha kohë që i mbaja të ngulitura në kokën time e cila tani përplasej pa gjetur prehje kund. Nuk ka ngushëllim për mua! Askush, asnjë njeri nuk do të ketë forcë të jetë përballë dhimbjes sime, asnjë fjalor nuk mund të ketë brenda rradhëve të tij ato fjalë ngushëlluese për shpirtin tim. Unë do të lë fëmijtë e mi e do të kthehem te babai?!
Unë dal këtej vetëm e vdekur! Unë kthehem te dera e babait tim vetëm me të dy fëmijtë e mi!
Brengat e mia, hallet, lotët kurrë nuk do të iknin nga jeta ime. Lotët nuk janë çlirimi i shpirtit, por ngarkim i tij; ata e nxisin atë më tej. Lotët e irritojnë plagën, dhe nuk mund të gjëndet ilaç të shërojë plagët e shpirtit të një nëne që i lë fëmijë e saj. Ndërsa pleqtë bisedonin shtruar në odën e miqve, vjehrra u përgatiti mëngjesin. Po kush mund të hante aty?! Aty të gjithë gëlltisnin lotët e dhimbjes, madje dikur edhe u shëmbën me to. Një çast vjehrri ngriti duart lart krejt i ngashëryer. M’u afrua. Më preku duart, supet, flokët sikur të ishte i verbër. Duart i dridheshin e me to më preku edhe mollzat e faqeve të mia që ishin krejt pa gjak. Ai fërgëllonte. Sytë gati në perëndim ishin zvogëluar e nën perden e lotëve dukeshin aq të mugët, gati në shuarje. Më kapi kokën me të dyja duart. Ai po dridhej më tepër se unë. Më nguli sytë fort, dhe sikur po i dhimbseshim njeri-tjetrit deri në skaj, deri në mospërballim. Unë nuk do mund dot të shoh një palë sy aq të dhimbshëm, aq të pangjyrë, një palë sy ku lotët kishin mundur të kishin aq pushtet aty deri në pamundësi për ta përballuar atë dhimbje.
Te mënyra se si m’u drejtua, te sytë e tij aq shprehës, unë dallova jo vetëm keqardhje, por edhe çfarë ai do të thoshte e që diçka thellë qënies e pengonte të fliste. Sytë e vjehrrit, pak në të blertë nuk e kishin thellësinë e duhur për të fshehur tallazitjet e mëdha të shpirtit. E dija fare mirë se ata më donin si nuse të shtëpisë së tyre, por, po e ndjeja se në atë përballje, do të isha e vetme.
Kokën e kisha të turllosur, ndërsa vështrimin e mjegullt nuk dija ku ta hidhja për pak qetësi. Një mjekër e vogël gati katrore, një palë mustaqe të gjata që i mbulonin gjysmën e fytyrës, ndërsa balli i gjerë i mbyllej me një kapele që ishte një model gjithandej te të gjithë burrat mbi moshën 60 vjeç.
Më puthi në ballë. Buzët ishin akull, akull edhe balli im. Uli sytë përdhe një çast e ashtu, krejt nën pushtetin e një dridhjeje topitëse, foli:
– Lëvduar qoftë barku yt që më solli këta dy fëmijë, mjaltë u bëftë qumështi i gjirit tënd që më mëkove dy fëmijtë e djalit tim. Ti po del tani nga kjo shtëpi, por kjo derë do të jetë gjithnjë e gjithnjë e hapur për ty… U mblodh burri një grusht. Zëri i ishte i çoroditur, pa ngjyrë, por me shumë emocione të cilat dalloheshin aq qartësisht. U ligështua, u mundua të fshehë lotët, por ata binin palë-palë e ai u ndje i përhumbur nën pushtetin e tyre. U kapërdi pa mundur dot të qetësohet një çast edhe pse rreth tij ishte edhe babai im, edhe vjehrra, ndërsa fëmijtë si trumcakë të trembur silleshin vërdallë nesh.
– Paç bekimin tim, bijë, – foli vjehrri të fundit fjalë duke ikur nëpër dhomë si t’i shpëtonte një kllapie.
Kishte dhembshuri në ato fjalë. Ai ishte plak i fortë, por ja edhe burri përlotet. Kurrë nuk mund të mendoja një çast se ai burrë mund të shfaqej aq i dobët! Por dhimbja bren edhe gurin e jo njeriun që është prej mishi e gjaku. Sikur i patën lezet lotët asaj fytyre eshtake, asaj fytyre të vrarë nga motet e jetës, nga hallet që dukeshin sikur nuk do të mbaronin kurrë.
-Gjysh, nuk ke besim te nderi e dinjiteti im, nuk ke besim se unë nuk do të mund t’i rrisë dy fëmijtë e mi?! Emri i tët’ biri nuk do të shuhet…!
Koka po më buçiste sikur do të plaste e që dikush po kujdesej të mblidhte copat e saj të shpërndara gjithandej. U mundova të shfaq një vendosmëri në fjalët e mia, por diku e ndjeva se forcat po më shterronin e unë do të mundohesha me të gjitha mjetet të fshihja atë zbaticë force.
Heshtja e zgjatur, kur unë prisja fjalët-vendim të vjehrrit, më dhanë arsyen të mendoja se sa po vuante ai, sa dhimbje të madhe ndjente në marrjen e atij vendimi i cili po e bluante atë shpirt që vitet e jetës, mosha, hallet e kishin bërë aq të ndjeshëm. Fytyra e tij pak nga pak kishte fituar një tendosje nervore që mua po më trishtonte.
Ai u kthye sërishmi nga unë.
-Jo moj bijë, jo, unë e njoh mirë sjelljen tënde dhe përkushtimin tënd, por duhet të kthehesh te babai. Ti je aq e re dhe aq e bukur! Le të mbeten fëmijtë e tu e të djalit tim këtu, me ne; ata do të jenë gëzimi ynë, ata do të më sjellin djalin tonë të gjallë në shtëpi, do të mbajnë gjallë kujtimin tënd të përkushtimit, do të më mbajnë afër edhe me ty, moj bijë. Unë e di mirë sa po vuan, por mos kujto se ne vuajmë më pak. Ne do t’u përkushtohemi atyre e ti këtu do të kesh një mirësi të gjatë, të gjatë sa një jetë. Ata do të rriten nesër dhe do të të kërkojnë. Ki besim se unë vetë do të t’i sjell ata kudo që përëndia të të shpjerë e që ti do të jesh fati i dikujt tjetër. Më beso, bijë, ashtu si beson edhe babanë tënd…! Nuk mund ta ngrysësh jetën kaq shpejt. Një fat tjetër ty të pret dhe unë të uroj nga shpirti, moj bijë…!
Trazimi i tij ishte i dukshëm, i qartë. I kishte gjetur fjalët e duhura, por diku ngatërroi renditjen. Po më fshihte sytë. Nuk donte që t’i shihja lotët, por edhe unë nuk i kërkoja ata sy me lot. Vjehrra ishte mbështjellë me heshtjen e vet të ftohtë, ndërsa sytë, me atë vështrim tëpërhumbur, ishin aq të shpërqëndruar Truri im tashmë i lodhur dhe i tejlodhur nuk pranonte asnjë mendim. Çdo mendim veç më shtonte dhimbjet.
Vendimi ishte marrë. Fëmijtë e mi që ishin aq të heshtur gjithë atë kohë, befas sikur ishin gjallëruar dhe po rendnin drejt meje. Fytyrat e tyre, tani të deformuara nga perdet e lotëve që dilnin nga sytë e mi, herë me vinin aq afër e herë më largoheshin. Si me një urdhër të fshehtë në oborrin e shtëpisë u mblodhën shumë njerëz, komshijtë tanë. Askush nuk fliste. Ishin ca çaste mortore. Njerëzit kishin drojë të shihnin njeri-tjetrin. Fëmijtë ishin ngjitur pas fustanit tim duke fshehur fytyrën në palat e tij. Unë nuk kisha guxim, kurajo, forcë t’i shihja, megjithëse po digjesha nga zjarri i dëshirës për t’ua parë ata sy, ndoshta për herë të fundit. Kunata ime, me të cilën na ndante një gardh, i mori të dy zogjtë e mi në krahët e saj dhe iku tutje shtëpisë së saj duke i fshehur vështrimet e tyre të pafajshëm nga sytë e mi. Atëhere unë u shkreha. Fuqitë m’u shterrën dhe unë u ndjeva krejt e alivanosur duke hedhur vështrimin tim nga shtëpia e kunatit ku rrinin strukur dy ëngjëjt e mi. Të gjithë më mbuluan me vështrimet e tyre, vjehrri iku tutje oborrit duke kërkuar të fshihet, ndërsa vjehrra m’u derdh me krahët e saj hollak supeve të mi. Unë i hapa një çast sytë. Aq afër pashë fytyrën e vjehrrës e lotët sikur na trazoheshin. Po shembnim njera-tjetrën me lotë. Lotët që vijnë pas një ndarjeje të dhimbshme. Më hipën në një kalë. Ashtu më kishin hipur edhe pesë vjet më parë, atje në oborrin e shtëpisë së babait, nën një duvak të bardhë e kënga mbushte gjithë atë hapësirë fshati. Gjithë fshati ishte në përcjelljen time nuse e tani fshati tjetër po më “përzë”.
Nuk di si mund të rrija unë mbi kalë. Babai te kali i parë, ndërsa pas meje ishte ngarkuar “paja” ime. Ika. Sytë i hodha një herë qiellit e sikur iu luta për fëmijtë e mi edhe pse e dija fare mirë se atyre vërtet do t’u mungonte nëna, por kurrë nuk do t’u mungonte përkujdesja. Kokën e mbaja pas, lotët rridhnin e m’u duk sikur aty ishin krojet e lotëve të të gjitha dhimbjeve njerëzore. Po shëmbesha me dhimbjen time. Babai nuk guxonte të kthente kokën pas, por unë edija sa vuante ai. Rruga ishte e drejtë një copë herë e kur dola atje ku do ta humbisja shtëpinë nga sytë e mi, unë e ndala kalin. Më erdhi një çast një mendim që të zbrisja, të hidhesha nga kali e të kthehesha atje te ajo shtëpi që vërtet unë kalova vetëm pesë vite, por atje kisha lënë shpirtin tim. Do të vrapoja, të vrapoja te shtëpia e kunatit duke marrë krahëve të mia ata dy fëmijë që zoti e di se farë po bënin tani pa nënën e tyre. Nuk mbushesha me frymë. Mushkëritë e mia nuk po gjenin ajër, ndërsa kraharorit ndjeja një shtrëngim i cili sikur pak më tej do të më hidhte përtokë.
Kodrën e lamë pas. Tani shtëpia më humbi nga sytë, por bëra edhe një tjetër përpjekje duke shpresuar se nuk isha e saktë në atë përcaktim. Por shtëpia ishte fshehur e unë pashë një kodër të veshur me ullinj. Dhe aty ndali babai kalin e vet. Si me përtesë zbriti nga kali dhe sikur m’u duk shumë i plakur e i lodhur. M’u afrua. Ai që gjithë atë kohë nuk kishte kurajo të më shihte njëherë, tani m’i nguli sytë. Fytyra e tij më vinte e vagëlluar nga lotët e mi. Ai erdhi pranë kalit tim, një dorë e hodh krifës se tij sikur të kërkonte të mbështetej diku. Më pa me plot sytë, me ca sy ngjyrën e të cilëve unë nuk e përcaktova dot. I njihja ata sy; isha rritur nën vështrimin e tyre, por atë çast nuk e di se si m’u dukën. Pamë një çast njeri- tjetrin. Kryqëzuam vështrimet. M’u dhimbs. E dhimbja e tij sikur më dha lotë të tjerë, të tjerë. Ata rridhnin faqeve të mia që atij i dukeshin si pa jetë.
– Të vrava, bijë, të vrava. Unë e di sa po vuan, por mos kujto se unë e kisha të lehtë të të merrja. Kam dyzetë ditë pa vënë gjumë në sy unë dhe mamaja jote. Fati yt paska qënë i zi. Ti po vuan. Le pas dy fëmijë, por ata do të jenë të tutë përjetë. Unë do t’i marr një ditë, janë edhe të gjakut e shpirtit tim. Unë nuk të lë të vetme në këtë brengë. Bashkë do ta ndajmë të mirën dhe të keqen. Ti je kaq e re, nuk mund ta mbyllje jetën këtu. E kërkon zakoni. Nuk mund të rrijë një nuse kaq e re dhe e bukur si ti në shtëpinë e burrit, kur burri ka vdekur. Fati nuk do të të përzërë gjithnjë me gurë! Mbahu bijë, mos e lësho veten…! po më brejnë lotët e tu dhe me dhimbjen e kësaj dite unë do të iki në varr… Ai i tha ato fjalë e në pauza fjalësh mbytej nga gulshe lotësh të cilat i kapërdinte, por të tjera gulshe i vinin shpejt e ai mundohej më kot ta mbante veten. Mori dorën time dhe e puthi. Ndjeva buzët e babait te dora ime, ndjeva edhe lotët e tij që tani m’u dukën si margaritarë. Unë vetëm thashë një fjalë. Një fjalë që e ndjeva të më buronte nga thellësia e qënies sime:
– Baba!
Por lotët sërish ishin aty. Perde pas perdesh ata zbrisnin poshtë syve të mi…
Rruga ishte e drejtë. Qielli i pastër. Natyra, pas një dimri të gjatë e të keq, kishte filluar të gjallërohej.
* * *
Kishte hyrë nëntori. Kishte filluar një e ftohtë, ndërsa ajo ditë ishte një gri që të jepte nota trishtimi. Një mjegull e bardhë rrinte varur nëpër shpatet e kodrave; ajo po ulej gjithnjë e më poshtë duke u grisur nëpër çatitë e shtëpive e nëpër degët e pemëve që ashtu të zhveshura më ngjallnin një trishtim.
Dikush nga një fshat fqinj kishte kërkuar të martohej me mua dhe unë atë të dielë nëntori, hipur mbi një kalë gri, shoqëruar me krushq, dola nga shtëpia ime. Isha krej e përhumbur. Nuse për herë të dytë! Ndjeja një turbullirë në shpirt. E dija mirë se çdo çast, kur merrej një nuse, ishte një moment solemn. Hareja, kënga nuk pushonin, hidheshin armë, urimet zgjateshin lumë, hidhej oriz, thyhej një shishe raki, kuajt me yzengji ishin të stolisur me shilte, me qylyma të hollë punuar në tezgjah. Të paktën këto i mbaja mend mirë nga ikja ime e parë si nuse, ndërsa kjo e sotmja ishte si një ditë zije. Fatkeqësia ime u mësua shpejt në fshat dhe unë e ndjeja keqardhjen që kishin njerëzit ndaj meje të cilën diku edhe e shfaqnin. Edhe vështrimet i jepnin ngushëlluese, ndërsa nuk guxonin të flisnin për fatin tim të keq, sikur nuk donin të trazonin një plagë të cilën e dinin se do të ishte e gjatë sa një jetë. Rruga drejt shtëpisë sime të re ishte rreth tri orë. Tri orë mbi kalë dhe unë kisha kohë të monologoja. Në kujtesën time të çoroditur vinin e iknin me mijëra imazhe, fotografi që lëviznin aq shpejt, ndërsa unë isha aq e pafuqishme të ndalesha te secila prej tyre. Se gjithçka timen e mbante të mbërthyer martesa ime e parë, e mbanin fort në vështrimet e tyre fëmijtë e mi të cilët kisha gjashtë muaj pa i parë e atëhere më kapte një mall e një dhimbje që më bënte një grusht atje mbi kalë. Befas gjallërohesha. Pamjet e dy fëmijëve i kisha ndër sy. Njoha bregun e vuajtjeve të mia dhe e dija se aty do të rrija përjetë; ata fëmijë ishin himn i dhimbjes së shpirtit tim e dhimbjet të falin urtësi. Sa duhet të jenë rritur këta gjashtë muaj? A u mungon gjë? Mos vallë më kanë harruar? Dhjetra pyetje më vinin në çast, por përgjigje nuk mund të gjeja dot me gjithë përpjekjet e mia që shpesh ishin edhe dëshpëruese. Në krye ishte kryekrushku që ishte dajua i dhëndërit, pastaj ishte kali im, një kalë grivë që i vetëtinte qimja e qe jelet i vareshin aq bukur mbi qafën e gjatë e të hijshme e më pas vinte dhëndëri, hipur mbi një kalë të zi, me një baliskë të bardhë në ballë. Dy-tri herë këmbyem vështrime; vetëm kur rruga kthehej majtas a djathtas. I hidhja një vështrim që edhe unë nuk dija ta përcaktoja. Shpesh më dukej mospërfillës, herë keqardhës, herë mëshirues e herë indiferent. I hidhja sytë vetëm një çast, pastaj i largoja se në kujtesë më vinte fytyra e Besnikut, ashtu gazmor, kaçurrel, pak ezmer që kërkonte të fliste diçka e aty më largohej ai imazh se tani më vinin sytë e djalit dyvjeçar e unë mundohesha të gjeja ngjashmërinë mes tyre. A do të jetë edhe ky djali (nuk i dija as emrin) i mirë sa Besniku? I hodha diku një vështrim vjedhurazi e pamja e tij nuk më tha asgjë. Por vetëm kaq. Të tjera imazhe më vinin përsëri, të tjera, të tjera…
Kur unë zbrita në oborrin e shtëpisë së re, dielli ishte në perëndim. Një vello e përhimtë sikur pozbriste nga qielli e fshati do të kridhej në ftohtësinë e saj. Ca re të trazuara po vozisnin mbi maja kodrash të cilat po hynin edhe brenda meje. Lotët më ishin tharë e unë sikur e kisha humbur ndjesinë e shijes së tyre. Mendime të shumta po më përmbytnin e unë nuk isha në gjendje t’u hapja udhë. Krejt indiferente isha aty. Aty asgjë nuk po më hynte në sy edhe pse të gjithë kujdeseshin për mua. Të gjithë më shikonin mua jo se isha nuse, por unë i lexoja mirë vështrimet e tyre; në vështrimet e tyre kishte një mëshirë dhe një keqardhje aq të sinqertë.
Bota më dukej e ftohtë e se mua asgjë nuk mund të ngrohte dot, ndërsa sytë ishin dy liqene të shterruar. Dëshpërimi që kishte kohë në shpirtin tim, nuk kishte mundur dot të ikte që andej. Unë e dija mirë se aty do të ishte shtëpia e përjetshme e tij dhe se asgjë e kësaj bote nuk do të mundej dot të gëzonte një grimë qënien time. Do të bëhej një darkë. Njerëzit lëviznin në shërbim të darkës e në të errur njerëz të shumë po vinin aty. Gjithë fshati duhej të ishte në dasëm, ishte zakon. Unë lëviza pak nga dhoma ku më vendosën. Në ballkon kishte njerëz, ulur në ca karrike.
Nata po binte ngadalë e unë pashë shtëpitë përreth ku nga dritaret e vogla regëtinin drita të zbehta fenerësh, llampash e bishtukësh me vajguri. Njerëzit po mbylleshin brenda shtëpive të tyre, ku varfëria ishte aq e pranishme, ku dita kalonte me punë të shumta duke kërkuar diçka ngushëlluese në ditët që rendnin njëra pas tjetrës pa premtuar asgjë të mirë. Çdo ditë ishte një hall për këdo, e nesërmja nuk shkarkonte gjë, veç diçka të ngarkon nga hallet e saj mbi supet e njerëzve që nuk arrijnë dot t’i japin jetës një kuptim. Një mbijetesë në kufijtë e së pamundurës.
Hodha vështrimin oborrit. Një oborr i gjerë me një shtrat hardhie, në fund të oborrit një stivë me dru zjarri e në krah të tyre një qen i madh vështronte indiferent gjendjen. Në anën tjetër të oborrit po piqeshin ca mishra në hell. Eshtë tradita jonë. Tre djem i dridhnin, ndërsa një burrë kujdesej për pjekjen e tyre. Në anën tjetër ishte një kuzhinë, një dhomë e ulët ku njerëz të ndryshëm, kryesisht ata që në këto raste quheshin “hysmetçinj”, po bënin përgatitjet e duhura për darkën e dasmës. Ndjeva një të ftohtë dhe dikush më hodhi mbi supe një triko të trashë prej leshi, nga ato që nënat tona i punonin me duart e tyre. Dhe më mori prej krahu. I hodha sytë asaj gruaje e cila më pa me ca sy të dashur e të dhembshur. Nuk e di kush ishte. Një grua e hollë, me tipare të prera, me sytë e lëvizshëm që, edhe pse futur thellë vendit të tyre, nuk gjenin prehje. Vjehrra, mendova një çast, e në çast mendova mirë për të. Nënat kudo njësoj janë, i thashë vetes dhe u mundova të shfaq një përzëmërsi me të. Isha krejt e hutuar. I hodha një vështrim qiellit. Ai m’u duk pa formë edhe pse yje të vegjël e të zbehtë mundoheshin të jepnin shenja jete. Ajo që unë mendova se duhej të ishte vjehrra ime, më shoqëroi për në kuzhinën e jashtme dhe më uli në të vetmen karrike që kishte aty. Aty kishte zjarr oxhaku e unë ndjeva të ngrohesha nga këmbët që kishin filluar të mos i ndieja.
– Mbushi nuses një pjatë mish, – i tha ajo një djali të ri. Dhe një pjatë me mish që ende avullonte u vendos aty në një tavolinë rakitike prej druri. Kisha uri. Mishi ishte tepër i shijshëm dhe kockat vendosa t’ja çoja qenit që ishte ngjitur me kuzhinën. Iu afrova tërë frikë. Pashë zinxhirin e trashë në qafën e tij. Një qen i verdhë me veshë të vegjël si të ujkut m’u avit dhe unë i hodha kockat në një enë alumini që në anët tona i quajmë sahan. Ai më nguli sytë një çast të cilët m’u dukën miqësorë dhe filloi të brejë kockat. Ngriti kokën sërish e unë tani mora mish tjetër në kuzhinë dhe ia hodha qenit me të cilin sikur u miqësova. Guxova dhe e preka te balli, te zverku. Ai po më përkëdhelej. Brenda kënga ishte si në një dasëm pashai, dollia vijonte dhe unë nuk isha në gjëndje të përcaktoja sa mund të ishte ora. Duhet të ketë kaluar mesnata, thashë me vete. Njerëzit ishin lodhur. Një fener në ballkon sikur po jepte shpirt. Nga oda e burrave kishte nisur një valle, tingujt e së cilës erdhën edhe te veshët e mi që mua më dukej sikur ishin të shurdhët…
Ndjeva një shtytje të fshehtë që më erdhi nga skutat e fshehta të trurit tim. U topita një çast. U shokova. Vetëtimthi më erdhi një ide të cilën unë kurrë nuk e kisha sjell në mendje. Se shpesh vendimet e mëdha që edhe bëjnë histori, janë mendime të çastit. Ato nuk shoshiten, por bëhen sunduese të çastit dhe njeriu vepron edhe sipas një instikti. Dhe u ngrita në këmbë. Nga dera e dhomës ku bëhej dasmë dolën dy dasmorë të cilët u fshehën tutje errësirës për të nxjerrë kusuret e rakisë që në dasmat tona ishte një zakon i egër. Në oborr nuk kishte këmbë njeriu. Drita e fenerit të ballkonit mezi po mbante shpirtin dhe unë u ngrita vetëtimthi. Vrapova te qeni i cili m’u afrua aq miqësisht. Zgjidha zinxhirin, e futa brenda dorës sime të djathtë dhe renda drejt portës së jashtme, tutje errësirës. U çmende? i thashë vetes. Nuk kisha më gjak në damarë, por një ankth po më lëvizte ethshëm duke më futur një frikë të lemerishme. Ndjeva një tendosje nervash. Dola në rrugë, djathtas ishte rruga që të shpinte te babai im, ndërsa unë mora majtas.
Dhe u nisa për udhë, një udhë të gjatë, të vështirë, të lodhshme, por pa kthim. Renda si një i çmendur që ka ikur nga çmendina, si një i burgosur kur gjen një shteg lirie. Rruga kryesore, një rrugë e drejtë, shtruar me zhavorr, në atë natë zbardhëllente. Nxitoja, hapat nuk prisnin njëri-tjetrin. Nata ishte e ftohtë, pashë qiellin i cili m’u duk me një kube më të madhe se zakonisht dhe ku yje të vegjël nxirrnin sytë e vet të zjarrtë, ndërsa hëna, ndonëse e paktë, shfaqte sovranitetin në atë hapësirë pa kufi. Tani e kisha të qartë rrugën nga duhet të kaloja. Ishte një luginë e gjatë. Në të dy krahët e saj ishin një sistem kodrash të mesme në lartësi dhe lugina ishte një fushë pjellore e që në mes përshkrohej nga një lumë që mblidhte ujërat e kodrave, që në verë mesi mbante frymën gjallë e në dimër zgjerohej ndonjë herë. E dija fare mirë se pak kilometra më tej, djathtas, duhej të më shfaqej një majë kodre sunduese që në e quanim “Maja e zezë”, një kodër e lartë, veshur me një bimësi të dendur e që nga çdo anë ta shihje, ishte e errët dhe hijerëndë. Atë pikë do ta mbaja për orientim. Një çast m’u bë se po dëgjoja zhurmë kuajsh.
Gjithë sy e veshë i tendosa errësirës. Thua po më ndjekin! Ndjeva drithërima. Por jo! Nata ishte e qetë. Për asgjë nuk kisha fuqi të mendoja; vetëm për udhëtimin tim, ndërsa në dorën e djathtë mbaja zinzhirin e qenit i cili nuk më ndahej hap pas hapi. Më fërkohej te këmbët dhe unë pak më poshtë ndjeva një frikë të lemerishme dhe preka qenin i cili sikur më dha pak gjak në damarët e mi. Nga fshati i parë që ishte në të majtë të rrugës, dëgjohej një këngë labe. Dasëm, thashë me vete, por hapat nuk rreshtnin se shpesh Zoti ua jep dhimbjen dhe shpresën atyre që kanë edhe forcën për ta përballuar atë…
Ndryshe jeta vdes. Mendimet, sikur të buronin nga ato mure errësire, më jepnin frikë. Nuk di sa ika nën pushtetin e frikës, nën peshën e mendimeve të lodhshme. Ndjeva një lodhje që po më raskapiste. Në çdo hap që hidhja sikur këmba do të binte në havá, në boshllëk e atëhere unë prekja qenin në qafën e tij leshtore. Nuk ngopesha me ajër. Merrja frymë me gojë dhe ndjeva ajrin e ftohtë të natës të më hynte në mushkëri. Doja të pushoja ca. Gjumin sikur e kisha varur në qepalla e që pak të ulej, do të më rrëzontë në tokë. Ndaj u kreshpërova pak dhe fola ca fjalë sikur të kisha dikë në krah. Por vetëm ledhe errësire dhe qenin që më rrinte në krah për të mos u ndjerë e vetme në atë natë. Ndaj gjeta një bordurë betoni, nga ato që mbrojnë mjetet nga aksidentet dhe u ula. Mora frymë. Isha djersitur. Ankthi më lëvizte nëpër trup.
Preka qenin të balli dhe ai filloi të lëpinte duart e mia. U ndjeva mirë. E kisha gjetur mikun tim më besnik me të cilin unë do të mundja të udhëtoja kësaj nate, një udhëtim që i ngjante një aventure. Unë po vuaja, por jo ndjesinë e fajit e të mëkatit. Sërish u vura në udhë. Rruga mori një malore të lehtë, hyri pas një kodre, por asnjë frymë e gjallë nuk lëvizte kund. Diku u dëgjuan ca të lehura qensh dhe më pas një fishkëllimë bariu. Ishin stanet e bagëtive. U tremba ca. Qeni ngriti veshët çip, por unë e preka sikur t’i thoshja “rri urtë”! U dhashë këmbëve. Nuk mendoja dot, nuk isha në gjendje të mendoja se çfarë kishte ndodhur në atë dasëm pas ikjes sime. Por për mua asgjë tjetër nuk kishte rëndësi; rëndësi kishte veç të mbaroja këtë rrugë e të prekja atë derë të cilën e kisha lënë gjashtë muaj më parë. Dëgjoja shpirtin të më fliste me gjuhën e dhimbjes.
Diku rruga u ngushtua sa frika dhe rreziku më erdhi të sytë. Nofullat i shtrëngoja sikur të bluaja diçka në mokrën e dhëmbëve dhe ndjeva dhimbje. Unë renda përpara gjithnjë duke shtrënguar zinxhirin e qenit aq fort sa nuk po i ndjeja më gishtat. U tremba një çast se mund të kisha ngatërruar rrugë. Gjithsesi eca përpara gjithnjë e bindur në intuitën time; rruga e nisur do të më çonte atje ku doja. Hodha sytë djathtas ku unë pashë një hije të zezë. “Maja e zezë”, thashë me vete. U ula në gjunjë, falenderova Zotin dhe e mora qenin për qafe, e putha në ballë, ndërsa ai, sikur t’i përgjigjej dashurisë sime, po nxirrte një kuisje të lehtë. Kryqëzuam vështrimet, por sytë nuk ia pamë dot njeri-tjetrit.
Fshatrat që ishin ngritur në shpate kodrash, ishin deri në dy kilometra larg njeri-tjetrit dhe në fshatin tjetër unë njoha shtëpinë e hallës së Besnikut. Mora zemër. Ndjeva të më ngohte gjaku damarët, madje këta ia përcolla edhe qenit duke e fërkuar nga balli. Ai ma lëpiu dorën sërish. Sa orë kisha që ecja? Nuk isha në gjendje ta përcaktoja. Hëna kishte bërë goxha rrugë qiellit të vet, por edhe unë po e ndjeja se isha afër qëllimit tim.
Nata po zvarritej për t’u fshehur tutje kodrave në perëndim, ndërsa nga lindja po vinte një ag i cili po zbardhëllente duke përzënë hijet e natës. Aty unë pashë sytë e qenit tim besnik që më kishte shoqëruar aq gjatë në atë rrugë, rrugën më të vështirë të jetës sime, e gudulisa qenin te balli, ndërsa zinxhiri, që kisha orë të tëra që e mbaja në dorë, kishte lënë një vragë thellë shuplakës së dorës. Por edhe qeni po më shihte ngultaz. Ca sy të bukur, të butë si kadife e që mua m’u dukën se kishin filluar të lëngëzoheshin. E atëhere unë trokita në atë derë, në atë derë që gjashtë muaj më parë kisha ikur me një peng të madh në shpirt. Po digjesha nga padurimi të hapej ajo derë…
