Luan Rama: Monumenti i një krimineli në vendin e krimit
Apeli i ambasadorit Rama në shqip, anglisht dhe greqisht
(Memorialit të viktimave në Distomo u mungon memoriali i viktimave çame në Çamëri)
Ka një “non-sens” të madh sot në Greqinë republikane dhe demokratike: si mund të qëndrojë ende në këmbë permendorja e një krimineli të madh si e Napoleon Zervës në Igumenicë dhe për më tepër pikërisht në vendin e krimit? Si mund të qëndrojnë vrasësit në sheshet dhe parqet e jetës publike sikur të duan të thonë se ne jemi mbrojtësit e lirisë dhe lumturisë tuaj? Është e habitshme që shteti grek e ka nderuar kaq shumë ketë kriminel te popullsisë çame, këtë bashkëpuntor të ngushtë të nazizmit që në periudhën qershor 1944-mars 1945 kreu një nga krimet më barbare që mund t’i bëhet një populli? Si mund ta durojnë sot pushtetarët e Greqisë së Demokracisë këtë spektër të krimit të qëndroj si paralajmërues i ndonjë krimi të ri? Shteti grek e di mirë kush ishte Napoleon Zerva, i di mirë krimet e tij gjatë Luftës Civile ndaj ushtrisë së ELAS; di mirë që në kohën e pushtimit nazist ai e braktisi Rezistencën greke kundër pushtuesit nazist dhe me formacionin e tij ushtarak u bashkua me ushtrinë naziste, e megjithatë qeveritarët grekë e kanë lënë atë përmendore të qëndrojë me dekada e ndoshta për shekuj. Mjerisht krimineli i madh qëndron kështu i patundur e stoik edhe sot për historiografinë zyrtare greke.
Memoriali i viktimave greke në Distamo duhet të ngrihet dhe në Çamëri!
—–
Kur Greqia u pushtua nga Gjermania gjatë Luftës së Dytë Botërore, më pas, më 10 qershor të vitit 1944 ushtria e Wermaht-it dogji për hakmarrje fshatin grek Distomo ku vdiqën rreth 270 viktima të pafajshme mes te cilëve foshnja, fëmijë, gra shtatzëna, gra të përdhunuara e pastaj të vrara, burra me koka të prera, pleq. Dhe është e habitshme se pikërisht në qershor të vitit 1944, dy javë më vonë, në Çamëri u bë një nga masakrat më të mëdha historike, por jo nga nazistët por nga ushtria nacionaliste e Zervës, masakra që do të vazhdonin dhe në pranverën e vitit 1944 duke përfunduar me një spastrim etnik të shqiptarëve nga trojet e tyre. Dhe kjo u krye nga kolonel Zerva dhe formacioni ushtarak që drejtonte. Rreth 3000 shqiptarë çamë u vranë dhe u prenë në të njëjën mënyrë ç’njerëzore si në Distomo: gra të përdhunuara e të vrara, fëmijë të vrarë me bajoneta, të varur në degët e pemëve, njerëz me koka të prera apo të djegur me benzinë. E njëjta barbari dhe urrejtje si nazistët në Distomo. Në nëntor të vitit 1944, revista amerikane “Life” botonte një shkrim mbi viktimat në Distomo bashkë me fotografinë e një vajze të re që qëndron në murin e shtëpisë duke parë e habitur dhe e tmerruar njëkohësisht barbarinë e vrasjes së familjes së saj. Quhej Maria Padiska. Në Çamëri askush nuk erdhi nga agjencitë e huaja atë kohë. “Life” nuk do të botonte si-motrat shqiptare të Maria Padiska-s. Dhe ato ishin shumë. Asnjë gazetë angleze apo greke nuk e relatoi këtë barbari të kolonelit Zerva i cili më vonë do na bëhej dhe gjeneral e ministër i Brendshëm, duke vazhduar vrasjet e tij ndaj armiqve te kampit të majtë si në kohën e Luftës Civile. Napoleon Zerva ishte bërë një mjeshtër i vrasjeve masive sepse ai e dinte që nesër, Greqia e madhe do t’i ngrinte një përmendore lavdisë së tij. Dhe ashtu do të ndodhte.
Pas çlirimit të Greqisë, analistët dhe historianët grekë iu referuan gjerësisht tragjedisë në Distomo dhe atëherë u përdor termi në greqisht “olokaftoma”, ekuivalenti i fjalës “holokaust” që do të përdorej thuajse 30 vjet më pas nga intelektuali francez Claude Lanzman kur ai nisi të regjistronte nëpër botë dëshmitë e të mbijetuarve nga kampet naziste të shfarosjes që për më shumë se tri dekada nuk kishin mundur të flisnin për tragjedinë e tyre dhe tmerret që kishin përjetuar. Për ngjarjen në Distomo, poeti i madh Janis Ricos do të botonte poezinë “Epigram për Distomo-n” ku ai shkrunte:
“Ti kalimtar aty ku po ecën bëj kujdes / këtu është heshtja që fryn/ gjithçka fryn në kalldrëmin e çdo rruge / sakrifica dhe durimi i qenies njerëzore /gdhendur me emra të thjesht që nderi i lartëson /nga ngashërimi në ngashërim / shkallë më shkallë/ në këtë shkallare gjignde”.
Por intelektualët dhe historianët grekë nuk do të thonin asgjë për tragjedinë e ndodhur në Çamëri, gazetat nuk do të shkruanin asgjë për “Distoma-t” shqiptare në Çamëri. Gjithçka u mbajt në heshtje, u fsheh dhe nuk do të përmendej më dhe Lanzman nuk mundi të dëgjonte për këtë masakër të jashtzakonshme që të fillonte të regjistronte dëshmitë shqiptare. Edhe pse një tragjedi dhe shfarosje më e madhe se në Distomo, tragjeditë njerëzore në masë të shkaktuara nga urrejtja, pavarësisht nga numri, janë të njëjta. Për viktimat e Distoma-s do të shkruhej gjithnjë edhe nga mediat e huaja. Në vitin 2007 regjisori Stefan Haup realizoi filmin dokumentar per jetën dhe historinë e një fëmije që pa vdekjen e prindërve para syve të tij dhe që më pas përfundoi në një jetimore të Zvicrës. Ishte Argjiri Sfunturis të cilin e shohim në filmin “Ein Lied fûr Argyris” (“Një këngë për Argjirin”) dhe që pas lufte nuk i shpëtoi imazheve të barbarisë naziste. Fëmijë si Argjiri, kohët e fundit i kam takuar disa në Shqipëri. Madje një të tillë e takova dhe në Boston para tre javësh dhe që kujtonte barbarinë ndaj familjes së tij. Vetëm tani, kujtesa shqiptare po zgjohet dhe disa filma po tregojnë dëshmitë e atyre që u mbijetuan masakrave kur ata ishin fëmijë, pasi të tjerë tashmë nuk jetojnë më. Ata janë gjenerata e fundit e kujtesës vizive, dëshmitarë okularë dhe të pakundërshtueshëm edhe pse arkivat i mbajnë ende të fshehura fotografitë dhe dëshmitë e një progromi të tillë.
Në vitin 1970, eshtrat e të vrarëve dhe të masakruarve në Distomo u zhvarrosën dhe u vendosën me ceremoni në memorialin që u ngrit në homazh të kujtimit të tyre, por të vrarët e kolonel Zervës vështirë t’i mbledhësh për t’i vendosur në këmbë të memorialit për të masakruarit e Çamërisë. E megjithatë varret janë aty ku kanë qenë, por si mund të nderoheshin kur qeveria greke e pas luftës, qeveria e të famshmit Ligji i Luftës me Shqipërinë qëndron akoma dhe që është absurditeti më i madh në marrëdhëniet ndërkombëtare. Qeveritë e njëpasnjëshme greke nuk i lanë çamët e ikur nga tmerri që të ktheheshin dhe të nderonin prindërit dhe familjarët e tyre. Nuk i la që të ngrinin një memorial në emër të tyre dhe të mos-harrimit.
Viktimat e Distoma-ve shqiptare nuk e kishin privilegjin të preheshin bashkë, në paqe dhe të ishin në prehrin e një memoriali. Në vitin 1998, presidenca greke nxorri dekretin presidencial duke njohur Distomo-n dhe disa vende të tjera të viktimave në masë, për t’i konsideruar si vende të kujtesës, si homazh i viktimave të luftës, siç ishin dhe emrat e fshatrave Doxato, (në Drama); Kleisura (Kstoria); Nea Anchialos (Manjesia), Anogeia ( Rethimnon), Ipati (Ftiotide), Kandanos (Kane), Kalavrita (Akaia). Presidenca greke “harroi” të vinte dhe emrat e dhjetra fshatrave e qyteteve të Çamërisë në këtë listë. Jo, mesa duket, për presidencën greke, viktimat greke që vriten nga të huaj nuk kanë të njëjtin çmim nga ata të popujve të tjerë të vrarë barbarisht nga grekët. Ja pse qeveritarët grekë e shqiptarë duhet të ulen dhe ta korigjojnë këtë “non-sens” historik. Ata duhet të kenë kurajo dhe të kthejnë kokën e ta shohin drejt e në sy atë çka ndodhur në Çamëri për të vënë në vend nderin e viktimave dhe për t’i bërë homazh familjeve të tyre. Dhe së fundi, ja pse duhet të shkulet permendorja e një krimineli si Napoleon Zerva në Igumenica, një fyerje kjo e tmerrshme për historinë dhe që aty të ngrihet një memorial për tragjedinë çame. Në muzeun e Distomo-s janë fotografitë e kafkave të viktimave të nazistëve. Të pakën në muzeun e memorialit të Çamërisë të vihen fotografitë e të vrarëve në jetën e tyre të dikurshme: fëmijë, vajza, gra e nëna, foto të martesave që nuk u jetuan gjer në fund. Vetëm kështu, përmes pardonit dhe homazhit plagët mund të mbyllen dhe t’i shërbejnë miqësisë sonë të hershme, por të tronditur nga ngjarje të tilla. Po, përmendorja e kriminelit Zerva duhet të shkulet nga ai shesh i Igumenicës, duhet të hiqet zvarrë siç janë hequr statujat e perandorëve vrasës, që të mos qëndrojë më në vendin ku kreu krimet. Nëse ju nuk e hiqni, do të jenë të tjerë pas jush që do ta heqin, por pasardhësit tuaj do të kenë turp për qendrimin tuaj ndaj viktimave të pafajshme. Dhe atëherë ata do të kujtojnë përsëri atë që thuhej për Distomo-n: “Olokaftoma”!
——————————
The Monument of a Criminal in the Place of His Crime
(To the memorial of the victims in Distomo, a memorial for the Cham victims in Chameria is missing)
There is a great paradox today in republican and democratic Greece: how can the statue of a major criminal like Napoleon Zerva still stand in Igoumenitsa, in the very place where he committed his crimes? How can murderers remain in the squares and parks of public life, as if to declare themselves guardians of liberty and happiness? It is astonishing that the Greek state has so highly honored this criminal against the Cham population, a close collaborator of Nazism, who from June 1944 to March 1945 committed one of the most barbaric crimes that can be inflicted upon a people.
How can the leaders of democratic Greece today tolerate this specter of crime standing as a warning of potential new violence? The Greek state knows well who Napoleon Zerva was; it knows well his crimes during the Civil War against the ELAS army; it knows that during the Nazi occupation he abandoned the Greek Resistance and his military formation and joined the Nazi army. Yet Greek authorities have allowed his statue to stand for generations. Tragically, this major criminal remains unshaken even in official Greek historiography.
The Memorial of the Greek Victims in Distomo Must Also Rise in Chameria
When Greece was occupied by Germany during World War II, on June 10, 1944, the Wehrmacht burned the Greek village of Distomo in an act of revenge, killing around 270 innocent civilians, including babies, children, pregnant women, raped and then murdered women, decapitated men, and elderly people. It is equally astonishing that, just two weeks later, in June 1944, one of the largest massacres in modern history occurred in Chameria—not by the Nazis, but by the nationalist army of Zerva. These massacres continued into the spring of 1945, ending in the ethnic cleansing of Albanians from their native lands.
This atrocity was committed by Colonel Zerva and his military forces. About 3,000 Chams were killed and mutilated in the same inhuman ways as in Distomo: women raped and murdered, children killed with bayonets and hung from trees, people decapitated or burned alive with gasoline. The same barbarity and hatred as the Nazis in Distomo.
In November 1944, the American magazine Life published an article about the victims in Distomo, featuring a photo of a young girl, Maria Padiska, standing against the wall of her home, shocked and horrified by the massacre of her family. In Chameria, no foreign agencies came at that time. Life did not publish the stories of Maria Padiska’s Albanian sisters. Yet there were many.
No British or Greek newspapers reported on Colonel Zerva’s barbarity, who later became a general and Minister of the Interior, continuing his killings against the political left during the Greek Civil War. Napoleon Zerva had become a master of mass murder, knowing that one day “Great Greece” would raise a monument to his glory. And so it happened.
After Greece’s liberation, Greek analysts and historians widely addressed the tragedy in Distomo, and at that time, the Greek term “olokaftoma” (equivalent to “Holocaust”) was used—a word that would later become globally known, nearly 30 years later, through French intellectual Claude Lanzmann, who began to document testimonies from Nazi extermination camp survivors who had been silent for decades about their traumas.
About the events in Distomo, the great Greek poet Yannis Ritsos published the poem “Epigram for Distomo”, writing:
“Passer-by, as you walk, take heed—
here silence breathes.
Everything breathes in the cobblestones of every street:
the sacrifice and endurance of the human being
engraved with simple names that honor elevates
from sob to sob,
step by step
on this giant staircase.”
But Greek intellectuals and historians would say nothing about the tragedy in Chameria. Newspapers would not write a word about the “Albanian Distomos” in Chameria. Everything was silenced, hidden, and never mentioned again—and Lanzmann would never hear about this extraordinary massacre to begin recording the Albanian testimonies.
Even though the tragedy and destruction were greater than in Distomo, mass human tragedies caused by hatred—regardless of numbers—are the same. The victims of Distomo would be remembered, even in foreign media. In 2007, director Stefan Haupt produced a documentary about the life of a child who witnessed his parents’ murder and later ended up in a Swiss orphanage. That child was Argyris Sfountouris, featured in the film Ein Lied für Argyris (“A Song for Argyris”), who never recovered from the images of Nazi barbarity.
Children like Argyris—I have met some in Albania. In fact, I met one in Boston three weeks ago who vividly remembered the horror against his family. Only now is the Albanian collective memory awakening, with some films beginning to show the testimonies of those who survived the massacres as children, while many others are no longer alive. They are the last generation of visual memory, the last living witnesses—unquestionable ones—even as archives continue to hide photographs and evidence of this pogrom.
In 1970, the remains of the victims of Distomo were exhumed and ceremonially placed in a memorial built in their honor. But the victims of Colonel Zerva cannot easily be gathered to be honored at a memorial for the Cham massacre. Still, their graves remain where they were—but how can they be honored when the post-war Greek government—known for its infamous “Law of War” with Albania—still keeps that absurdity alive in international relations?
Successive Greek governments never allowed the expelled Chams to return and honor their parents and relatives. They were never allowed to build a memorial in their names, in the name of not forgetting.
The victims of Albania’s “Distomos” were not granted the privilege of resting together, in peace, embraced by a memorial. In 1998, the Greek presidency issued a decree recognizing Distomo and several other sites as “places of memory,” as tributes to war victims. These included Doxato (in Drama), Kleisoura (Kastoria), Nea Anchialos (Magnesia), Anogeia (Rethymno), Ipati (Phthiotis), Kandanos (Chania), and Kalavryta (Achaea). The Greek presidency “forgot” to list dozens of Cham villages and towns.
Apparently, for the Greek presidency, Greek victims killed by foreigners are not equal to those of other peoples barbarically killed by Greeks. That is why Greek and Albanian authorities must sit together and correct this historical “non-sense.” They must have the courage to look the truth of Chameria in the eye and restore dignity to the victims and honor their families.
And finally, this is why the statue of the criminal Napoleon Zerva must be removed from the square in Igoumenitsa—a grotesque offense to history—and in its place, a memorial must be raised for the Cham tragedy.
In the museum of Distomo are photographs of the skulls of Nazi victims. At the memorial museum of Chameria, at least, there should be photographs of the victims in their lifetimes—children, daughters, women, mothers, wedding photos of lives cut short.
Only in this way, through pardon and homage, can wounds be closed and serve the restoration of our long-standing friendship—though shaken by such tragedies.
Yes, the statue of the criminal Zerva must be pulled down from that square in Igoumenitsa—dragged away like the statues of murderous emperors—so it no longer stands on the soil where he spilled innocent blood. If you do not remove it, others will after you. But your descendants will be ashamed of your stance toward the innocent victims.
And then once again, it will be said, as it was for Distomo: “Holocaust”.
Luan Rama
Former Ambassador of Albania to France, Portugal, and Monaco
Writer, historian
——————-
Μνημείο ενός εγκληματία στον τόπο του εγκλήματος
(Στο μνημείο των θυμάτων του Διστόμου λείπει το μνημείο των Τσάμηδων θυμάτων στην Τσαμουριά)
Υπάρχει σήμερα μια μεγάλη αντίφαση στη δημοκρατική Ελληνική Δημοκρατία: πώς μπορεί ακόμη να στέκει το άγαλμα ενός μεγάλου εγκληματία όπως του Ναπολέοντα Ζέρβα στην Ηγουμενίτσα, στον ίδιο τον τόπο του εγκλήματος; Πώς μπορούν να παραμένουν οι δολοφόνοι στις πλατείες και τα πάρκα της δημόσιας ζωής, σαν να θέλουν να δηλώσουν ότι είναι προστάτες της ελευθερίας και της ευτυχίας μας;
Είναι εντυπωσιακό ότι το ελληνικό κράτος έχει τιμήσει τόσο πολύ αυτόν τον εγκληματία κατά του τσάμικου πληθυσμού, αυτόν τον στενό συνεργάτη του ναζισμού, ο οποίος την περίοδο Ιουνίου 1944 – Μαρτίου 1945 διέπραξε ένα από τα πιο βάρβαρα εγκλήματα που μπορεί να διαπραχθεί κατά ενός λαού. Πώς μπορούν σήμερα οι δημοκρατικοί άρχοντες της Ελλάδας να αντέχουν αυτό το φάντασμα του εγκλήματος να στέκεται ως προειδοποίηση για ένα νέο έγκλημα;
Το ελληνικό κράτος γνωρίζει καλά ποιος ήταν ο Ναπολέων Ζέρβας, γνωρίζει καλά τα εγκλήματά του κατά του ΕΛΑΣ στον Εμφύλιο Πόλεμο· γνωρίζει καλά ότι στην περίοδο της ναζιστικής κατοχής εγκατέλειψε την ελληνική Αντίσταση και το στρατιωτικό του σώμα και συνεργάστηκε με τον ναζιστικό στρατό. Ωστόσο, οι ελληνικές κυβερνήσεις τον άφησαν να μείνει άγαλμα αιώνων. Δυστυχώς, ο μεγάλος εγκληματίας παραμένει ακλόνητος και σήμερα στη δημόσια ιστοριογραφία της Ελλάδας.
Το μνημείο των ελληνικών θυμάτων στο Δίστομο πρέπει να υψωθεί και στην Τσαμουριά
Όταν η Ελλάδα καταλήφθηκε από τη Γερμανία κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στις 10 Ιουνίου 1944, ο στρατός της Βέρμαχτ έκαψε το ελληνικό χωριό Δίστομο ως πράξη εκδίκησης, σκοτώνοντας περίπου 270 αθώους, ανάμεσά τους βρέφη, παιδιά, έγκυες γυναίκες, γυναίκες που βιάστηκαν και κατόπιν εκτελέστηκαν, άντρες αποκεφαλισμένους, γέροντες. Και είναι εντυπωσιακό ότι ακριβώς τον Ιούνιο του 1944, δύο εβδομάδες αργότερα, στην Τσαμουριά συνέβη μία από τις μεγαλύτερες σφαγές, όχι όμως από τους ναζί, αλλά από τον εθνικιστικό στρατό του Ζέρβα. Οι σφαγές αυτές συνεχίστηκαν και την άνοιξη του 1945 και κατέληξαν σε έναν εθνοκάθαρση των Αλβανών από τις πατρογονικές τους εστίες.
Αυτή η επιχείρηση πραγματοποιήθηκε από τον συνταγματάρχη Ζέρβα και το στρατιωτικό του σώμα. Περίπου 3.000 Τσάμηδες σκοτώθηκαν και σφαγιάστηκαν με τον ίδιο απάνθρωπο τρόπο όπως στο Δίστομο: γυναίκες βιασμένες και δολοφονημένες, παιδιά σκοτωμένα με ξιφολόγχες και κρεμασμένα σε δέντρα, άνθρωποι αποκεφαλισμένοι ή καμένοι με βενζίνη. Η ίδια βαρβαρότητα και μίσος όπως στο Δίστομο.
Τον Νοέμβριο του 1944, το αμερικανικό περιοδικό Life δημοσίευσε άρθρο για τα θύματα του Διστόμου με τη φωτογραφία μιας νεαρής κοπέλας, της Μαρίας Παδίσκα, που στεκόταν στον τοίχο του σπιτιού της κοιτάζοντας τρομαγμένη και συγκλονισμένη τη σφαγή της οικογένειάς της. Στην Τσαμουριά, εκείνη την εποχή, δεν ήρθε καμία ξένη αποστολή· καμία εφημερίδα δεν έγραψε για τις Τσάμικες «Διστόμες».
Ο Ζέρβας, ο οποίος στη συνέχεια έγινε στρατηγός και Υπουργός Εσωτερικών, συνέχισε τις δολοφονίες του κατά των εχθρών της Αριστεράς στον Εμφύλιο Πόλεμο. Είχε μάθει να δολοφονεί μαζικά, γνωρίζοντας ότι μια μέρα η «Μεγάλη Ελλάδα» θα του έστηνε άγαλμα δόξας. Και έτσι έγινε.
Μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας, οι Έλληνες αναλυτές και ιστορικοί αναφέρθηκαν εκτενώς στην τραγωδία του Διστόμου και τότε χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά ο όρος «ολοκαύτωμα» (“ολοκαύτωμα” – “ολόκαυταυμα”), όρος που θα γινόταν ευρύτερα γνωστός 30 χρόνια αργότερα μέσω του Γάλλου διανοούμενου Claude Lanzmann.
Ο μεγάλος ποιητής Γιάννης Ρίτσος έγραψε το ποίημα “Επιγραφή για το Δίστομο”, όπου αναφέρει:
«Εσύ, διαβάτη, πρόσεχε καθώς βαδίζεις – εδώ πνέει η σιωπή.
Τα πάντα πνέουν στο λιθόστρωτο κάθε δρόμου:
η θυσία και η υπομονή της ανθρώπινης ύπαρξης,
σκαλισμένα με απλά ονόματα που η τιμή τα υψώνει,
από λυγμό σε λυγμό,
σκαλί-σκαλί
σε αυτή τη γιγάντια σκάλα.»
Όμως οι Έλληνες διανοούμενοι και ιστορικοί δεν θα πουν τίποτα για την τραγωδία στην Τσαμουριά. Οι εφημερίδες δεν θα γράψουν τίποτα για τις «Διστόμες» της Αλβανίας. Όλα θα καλυφθούν με σιωπή, και ο Lanzmann ποτέ δεν θα ακούσει για αυτή την εξαιρετική σφαγή ώστε να καταγράψει τις αλβανικές μαρτυρίες.
Κι όμως, οι τραγωδίες από το μίσος είναι ίδιες, ανεξάρτητα από τον αριθμό των θυμάτων. Για τα θύματα του Διστόμου γράφτηκε διεθνώς. Το 2007 ο σκηνοθέτης Στέφαν Χάουπ δημιούργησε το ντοκιμαντέρ “Ein Lied für Argyris” (“Ένα τραγούδι για τον Αργύρη”), για τη ζωή ενός παιδιού που είδε μπροστά του τη δολοφονία των γονιών του. Παιδιά σαν τον Αργύρη έχω συναντήσει και στην Αλβανία – παιδιά που επιβίωσαν και θυμούνται τη σφαγή των οικογενειών τους. Μόλις τώρα η αλβανική μνήμη αρχίζει να ξυπνά. Αυτοί είναι οι τελευταίοι οπτικοί μάρτυρες – ενώ τα αρχεία κρατούν ακόμη κρυμμένες τις φωτογραφίες και τις μαρτυρίες ενός τέτοιου πογκρόμ.
Το 1970, τα οστά των θυμάτων του Διστόμου αποτάφηκαν και τοποθετήθηκαν με τελετή στο μνημείο που χτίστηκε προς τιμή τους. Όμως τα θύματα του Ζέρβα δεν μπόρεσαν να μαζευτούν για ένα δικό τους μνημείο στην Τσαμουριά. Τα μνήματα υπάρχουν ακόμα, αλλά πώς να τιμηθούν όταν η μεταπολεμική ελληνική κυβέρνηση – εκείνη του διαβόητου «Νόμου του Πολέμου» με την Αλβανία – δεν αναγνωρίζει καν το δικαίωμα επιστροφής στους Τσάμηδες ώστε να τιμήσουν τους προγόνους τους;
Δεν τους άφησαν να χτίσουν ένα μνημείο για τους δικούς τους, για τη μνήμη.
Τα θύματα των αλβανικών «Διστόμων» δεν είχαν το προνόμιο να αναπαυθούν μαζί, ειρηνικά, σε ένα μνημείο. Το 1998 η Ελληνική Προεδρία εξέδωσε Προεδρικό Διάταγμα που αναγνώριζε το Δίστομο και άλλα σημεία (όπως Δοξάτο, Κλεισούρα, Νέα Αγχίαλος, Ανώγεια, Υπάτη, Κάνδανος, Καλάβρυτα) ως “τόπους μνήμης”.
Η Προεδρία «ξέχασε» να συμπεριλάβει και τα δεκάδες χωριά και πόλεις της Τσαμουριάς. Για την Ελληνική Δημοκρατία, προφανώς, τα ελληνικά θύματα έχουν διαφορετική αξία από τα θύματα άλλων λαών που σφαγιάστηκαν από Έλληνες.
Γι’ αυτό οι κυβερνήσεις της Ελλάδας και της Αλβανίας πρέπει να καθίσουν και να διορθώσουν αυτό το ιστορικό «μη-νόημα». Πρέπει να έχουν το θάρρος να κοιτάξουν κατάματα αυτό που συνέβη στην Τσαμουριά και να αποδώσουν τιμή στα θύματα και στις οικογένειές τους.
Και τέλος, ιδού γιατί πρέπει να αποκαθηλωθεί το άγαλμα του εγκληματία Ναπολέοντα Ζέρβα στην Ηγουμενίτσα – μια φρικτή προσβολή της Ιστορίας. Εκεί πρέπει να ανεγερθεί μνημείο για την τσάμικη τραγωδία.
Στο μουσείο του Διστόμου υπάρχουν φωτογραφίες με τα κρανία των ναζιστικών θυμάτων. Στο μνημείο της Τσαμουριάς ας υπάρχουν φωτογραφίες των θυμάτων όσο ζούσαν – παιδιά, κόρες, μητέρες, γάμοι που δεν πρόλαβαν να ζήσουν.
Μόνο μέσω συγγνώμης και φόρου τιμής μπορούν να επουλωθούν οι πληγές και να υπηρετηθεί η μακρά φιλία μας, παρότι τραυματισμένη.
Ναι, το άγαλμα του Ζέρβα πρέπει να αποκαθηλωθεί και να συρθεί όπως σύρθηκαν τα αγάλματα των φονικών αυτοκρατόρων. Αν δεν το κάνετε εσείς, θα το κάνουν άλλοι – και οι απόγονοί σας θα ντρέπονται για τη στάση σας απέναντι στα αθώα θύματα.
Και τότε, ξανά, θα ακουστεί το όνομα: “Ολοκαύτωμα” – Ολοκαύτωμα.
Λουάν Ράμα
Πρώην Πρέσβης της Αλβανίας στη Γαλλία, την Πορτογαλία και το Μονακό
Συγγραφέας, ιστορικός
