Ismet Hajrullahu: Oda që ruajti shpirtin kombëtar
Në historinë e Kosovës, ku përpjekjet për liri janë shënuar me gjak, burgosje të padrejta, demonstrata të përgjakshme dhe një luftë çlirimtare që vulosi epokën e shtetësisë, ekziston një dimension më i heshtur, por thelbësor: roli i odës shqiptare në ruajtjen e shpirtit kombëtar gjatë dekadave të pushtimit jugosllav. Në kohën kur shkollat shqipe ishin të kufizuara, mediat kontrolloheshin nga aparati ideologjik i Beogradit dhe çdo shprehje e vetëdijes kombëtare dënohej si nacionalizëm destruktiv, oda shqiptare u shndërrua në një hapësirë të mbrojtur ku fjala shqipe, historia dhe ndjenjat e përkatësisë etnike ruheshin me përkushtim.
Aty ku nuk kishte mjete për të dokumentuar, kujtesa mbijetonte përmes fjalës së folur. Rrëfimet e pleqve, të bartura nga brezi në brez, ruanin historinë me përkushtim të heshtur. Në mungesë të teksteve shkollore, edukimi ndodhte përmes tregimeve të gjalla, fjalëve të urta dhe një tradite të pashkruar, por të thellë, që formësonte vetëdijen kombëtare.
Oda ishte një dhomë ku burrat e fshatit mblidheshin për të diskutuar çështje të përditshme, një institucion paralel ku formoheshin brezat me vetëdije kombëtare. Përmendeshin figura si Shaban Polluzha, kujtoheshin demonstratat e viteve 1968 dhe 1981, përmendeshin burgjet politike dhe flitej për tokën e robëruar me një ndjenjë që nuk mund të gjendej në asnjë gazetë zyrtare. Oda ishte vendi ku rrëfehej e kaluara, një arkiv i gjallë i kujtesës kolektive, ku çdo fjalë e shqiptuar me ndjenjë shndërrohej në akt të qëndresës.
Në shumë zona të Kosovës, sidomos në Drenicë, Dukagjin dhe Karadak, oda ka pasur një funksion të veçantë. Ajo shërbente si vend ku formoheshin qëndrimet politike, ku të rinjtë mësonin për historinë përmes zërit të pleqve, përmes rrëfimeve që bartnin dhimbje dhe shpresë. Identiteti nuk mësohej përmes teorive, por përmes përjetimit; krenaria nuk artikulohej me fjalë të mëdha, por me heshtjen e një rrëfimi që mbante peshën e një epoke.
Oda ishte vendi ku fjala merrte peshën e një akti politik, ku çdo kujtim ishte një gur në murin e identitetit. Aty formoheshin jo vetëm mendime, por edhe karaktere; edukimi ndodhte përmes shembullit, jo përmes ligjëratave. Në atë hapësirë të vogël, por të ngarkuar me histori, u ruajt dinjiteti i një populli që nuk pranoi të zhdukej.
Sot, në një realitet të ri ku Kosova është e lirë, odat po zhduken ngadalë, të shtypura nga ritmi i modernizmit, nga betoni i qyteteve dhe nga harresa që vjen me jetën e re. Me zhdukjen e tyre, rrezikojmë të humbim jo vetëm një pjesë të traditës, por vetë rrënjët e qëndresës sonë kulturore. Oda nuk duhet të trajtohet si një objekt për ekspozita turistike, por si një institucion i gjallë që meriton vend në tekstet shkollore, në muze, në dokumentarë, në zemrat tona.
Sepse ajo nuk ishte thjesht një dhomë, por një vatër ku u ruajt dinjiteti i një populli të nëpërkëmbur. Në thjeshtësinë e saj, ajo mbajti gjallë jo vetëm kujtesën, por edhe vetëdijen, krenarinë dhe shpirtin e qëndresës që asnjë pushtues nuk mundi ta shuante. Është koha që oda shqiptare të trajtohet si gur themeli i identitetit tonë kombëtar. Në heshtjen e saj, ajo ishte më shumë se një strehë për fjalën; ishte një dritare e shpirtit, një vatër ku u ruajt shpresa, ku u mboll rezistenca dhe ku u rrit krenaria për të qenë shqiptar.
