Ismet Hajrullahu: Porta e nëndheshme
Obelisku i Luxorit, i vendosur në Place de la Concorde në Paris, është një monument egjiptian i skalitur mbi 3,000 vjet më parë gjatë sundimit të faraonit Ramses II. I gdhendur në granit të kuq dhe i kurorëzuar me një majë piramidale të veshur me fletë ari, ai u dhurua Francës në shekullin XIX dhe mbetet simbol i fuqisë dhe dijes së qytetërimeve të lashta.
Studiuesit besonin se hieroglifet e tij ishin deshifruar plotësisht, por sipas egjiptologut Jean-Guillaume Olette-Pelletier nga Universiteti Paris-Sorbonne, obelisku fsheh ende mesazhe të pazbuluara. Ai pretendon se ka identifikuar shtatë mesazhe të fshehta, përfshirë një frazë enigmatike: “Qetëso fuqinë ka të Amunit”. Kjo frazë, që i referohet perëndisë egjiptiane të ajrit, sugjeron se njerëzit duhet të bëjnë oferta për të zbutur energjinë hyjnore që mund të jetë shkatërruese.
Ky koncept rezonon me besimet e qytetërimeve të tjera të lashta, si ato të Amerikës Qendrore. Në Meksikë, Majat besonin në Xibalba-n, një botë të nëndheshme ku shpirtrat udhëtonin pas vdekjes. Kjo botë nuk ishte thjesht mitologjike, por e lidhur ngushtë me ritualet dhe arkitekturën e tyre. Cenotet, gropa natyrore me ujë, konsideroheshin si hyrje fizike drejt Xibalba-s dhe shpesh përdoreshin për sakrifica fetare.
Një zbulim i fundit në Gadishullin Jukatan përfshinte një kanoe të lashtë të fundosur në një cenote, e rrethuar nga eshtra njerëzore dhe kafshësh. Arkeologët besojnë se kjo kanoe mund të ketë shërbyer për rite të shenjta, ku prania e kafshëve si armadillo, që përfaqësonin hyjni të nëndheshme, ishte simbolike. Kjo dëshmi sugjeron një lidhje të thellë mes botës fizike dhe asaj shpirtërore, ku portat drejt nëndheut nuk ishin thjesht metafora, por pjesë e realitetit fetar.
Majat ndanin universin në tre shtresa: qiellin, tokën dhe nëntokën. Ekuilibri mes tyre ishte thelbësor për mirëqenien e botës. Sakrificat dhe ritualet ishin mënyra për të ruajtur këtë ekuilibër dhe për të komunikuar me hyjnitë. Në këtë kontekst, portat drejt nëndheut nuk ishin vende frike, por vende kalimi dhe lidhjeje me të shenjtën.
Kur krahasojmë Obeliskun e Luxorit dhe portat e Majave, vërejmë një ngjashmëri të habitshme në mënyrën se si civilizimet e lashta konceptonin fuqinë hyjnore dhe nevojën për ta balancuar atë përmes ofertave. A është kjo rastësi, apo dëshmi se këto kultura ndanin një burim të përbashkët dijesh? Disa teori alternative sugjerojnë se qytetërimet e lashta mund të kenë pasur kontakte të ndërsjella, ose se ekzistonte një civilizim më i hershëm dhe më i përparuar që la gjurmë në të dy kontinentet.
Nëse pranojmë këtë mundësi, atëherë historia nuk është thjesht një vijë lineare e zhvillimit njerëzor, por një rrjet i ndërlidhur dijesh, ku simbolet dhe ritualet janë gjurmë të një kujtese të përbashkët. Obelisku dhe cenotet nuk janë thjesht struktura fizike, por porta drejt një të kaluare që flet ende, për ata që dinë të dëgjojnë.
Në një epokë ku teknologjia po na lejon të zbulojmë më shumë nga e kaluara, ndoshta është koha të rishikojmë historinë jo si një rrëfim të mbyllur, por si një thirrje për të kuptuar më thellë lidhjet mes njerëzimit dhe të padukshmes. Porta drejt botës së nëndheshme nuk është thjesht mit, por një kujtesë se njerëzimi ka qenë gjithmonë në kërkim të së shenjtës, të misterit dhe të kuptimit të ekzistencës.
Dëshmi për këtë lidhje mes tokës dhe të padukshmes gjenden edhe në hapësirat e Ballkanit. Në Kosovë, rrënojat ilire si ato të Ulpianës, varret e lashta në Dardani, legjendat për Zana-t e maleve dhe ritualet që lidhen me ujin, gurin dhe pyllin flasin për një ndjeshmëri të thellë ndaj botës shpirtërore. Këto rrëfime, të trashëguara brez pas brezi, nuk janë thjesht folklor, por pasqyra të një përpjekjeje të lashtë për të kuptuar vendin e njeriut në univers. Në këtë kuptim, edhe Ballkani ruan portat e tij të nëndheshme, jo si hyrje fizike, por si shtigje të brendshme që lidhen me kujtesën, tokën dhe të shenjtën.
