Libër për dijen etnologjike dhe kulturën popullore shqiptare
Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Mendoj se, ashtu si unë, edhe shumë studiues, etnologë, folkloristë, kulturologë – por edhe njerëz të pasionuar pas kulturës popullore dhe traditës – janë të lumtur, madje të gëzuar, për botimin e një libri të tillë. Ky libër, sikurse vjen nga studiuesi i njohur, etnologi-folklorist dhe kulturologu prof. dr. Bardhosh Gaçe, na ofron një mundësi të çmuar për të zbuluar më tej pasuritë e trashëgimisë sonë.
Libri “Gjurmë të etnologjisë dhe folklorit shqiptar” në dy vëllime i autorit Bardhosh Gaçe vjen në bibliotekën tonë shkencore si një kontribut i rëndësishëm pranë studimeve, hulumtimeve dhe reflektimeve mbi kulturën popullore në përgjithësi.
Ky botim shfaqet në një kohë të domosdoshme – në një periudhë kur studimet e këtij lloji kanë pësuar zbehje – dhe për rrjedhojë ka një vlerë të shtuar për identitetin kulturologjik shqiptar.
Në trendet aktuale të kulturore shqiptar, ka një tendencë “ekstra-bashkëkohore” që rrezikon të lërë në hije punë të rëndësishme, të një rëndësie të veçantë për kulturën dhe identitetin tonë. Janë të domosdoshme studime që regjistrojnë, dokumentojnë dhe interpretojnë të dhënat dhe dëshmitë e traditës – përfshi relikte që ndoshta nuk janë eksploruar më parë – sepse dëshmia etnologjike dhe ajo folklorike humbet me kohën nëse nuk trajtohet.
Autori ka dëshmuar se është njohës i hollë i gjithë regjistrit dhe atlasit të kulturës popullore shqiptare. Ky botim ka një strukturë të mirëorganizuar, dhe i ka lejuar autorit të ndërtojë një horizont të gjerë komunikimi ndërmjet lexuesve të ndryshëm – dhe jo vetëm specialistëve. Libri arrin të bëjë një rivendosje për kohët e reja, përfshirë vetveten në një rrjedhë të rikujtimit të traditës, rrjedhë që rendi global e ka risjellë në rendin e ditës.
Në realitet, tradita popullore rrëfhet sot në shumë mënyra – në veshje, në kulturën e re të turizmit malor dhe bregdetar – por edhe si prirje për të rikthyer vëmendjen te rrënjët etnografike të komuniteteve tona. Ky libër tregon pikërisht këtë: rifreskimin e të vjetër-së në të ri-në.
Libri përmban një numër të konsiderueshëm studimesh – rreth 58 trajtesa të gjetura në dy vëllime – që shtrijnë fusha të ndryshme të etnologjisë dhe folklorit. Dy prej tyre janë: “Bregu i Detit në një vepër folklorike të Fane Veizi” dhe “Epika legjendare dhe baladat e trevës së Struga dhe Prespa”.
Në studimin e parë, autori tregon për vendin e veçantë që ka kënga popullore në këtë trevë bregdetare – origjinën e saj, zhvillimin, raportet shoqërore dhe historike që kanë influencuar formimin e saj. Në studimin për epikën legjendare dhe baladat në trevën e Strugës dhe Prespës, autori sjell zbulime të natyrës tipike – që i referohen kohëve të hershme dhe mjedisit autentik të traditës – ku tema shqiptare mbetet e pranishme, pavarësisht ndryshimeve në emërtim ose variantë lokale.
Të gjitha shqyrtimet e librit – të ndërtuara mjeshtërisht mes objektit dhe subjektit – përveç konvencionalitetit kohor, karakterizohen edhe nga analiza të thella. Autori përfshihet në një reflektim për figurat madhore të etnologjisë, albanologjisë, folklorit dhe kodet e etnonimeve të trevës së Veriut dhe të Shqipërisë në përgjithësi.
Prof. Bardhosh Gaçe vjen nga Labëria – një trevë me një pasuri të jashtëzakonshme dhe trashëgimi ndër më të rëndësishmet e kulturës popullore shqiptare. Ky libër sjell në vëmendje raportet e rëndësishme ndërmjet fushave të dijes historike dhe atyre etnografike.
Në vëllimin e parë të librit – sipas përshkrimit – përfshihen studime të autorit që trajtojnë probleme të tilla si: lirikë popullore e në zonën e Kumanovo dhe mbledhësi i folklorit Mumin Zeqira; “Këngë popullore të Labërisë”; kontribuime për këngët popullore të Labërisë; cikli i Këngëve të Kreshnikëve dhe ndikimi ballkanik; etj. (lista vazhdon me emra të rëndësishëm të folklorit dhe etnologjisë shqiptare).
Në vëllimin e dytë, autori nis me një parathënie të Gjovalin Shkurtaj, akademik, dhe përfshin studime për figura të përmendura si Aristidh Kolia (arvanitët e Greqisë), Mustafa Luçi (mbledhës folklori i Labërisë); dhe shtrohen çështje si: “Deti dhe detarët në krijimtarinë popullore shqiptare”; “Shqiptarët e Ukrainës – një realitet identitar kulturor shqiptar”; “Kënga polifonike e Kaninës dhe disa veçori të saj”; etj.
Në të dy vëllimet, raporti dhe parashtrimi i ideve ose dhe përmbushja e kontureve përmbajtësore të veprës – duke iu qasur prurjeve dhe rikthimeve në vëmendje të një numri të madh autorësh – jep librit një prurje të re në kohë dhe hapësirë. Ai ofron një natyrë ndërdisiplinore: folklor, etnologji, kulturologji, albanologji – dhe kështu shtrihet më tej se vetëm një fushë.
