Prof. dr. Bardhosh Gaçe: Një libër që i bën nder kulturës shqiptare
Iris Halili është një emër i përveçëm në kulturën bashkëkohore shqiptare. Qysh studente ajo u shpërshfaq midis brezit të vet, me medalje të artë. Po kështu vazhdoi studimet pasuniversitare apo si pedagoge e letërsisë së huaj në Fakultetin Histori-Filologji të Universitetit të Tiranës, ku la gjurmë të thella me leksionet dhe debatet në procesin mësimor me studentët dhe kolegët e vet.
Por etja e saj për dije dhe kulturë vijoi edhe në kontinentin e largët, në Universitetin “Grand Canyon”, SHBA, ku mbrojti gradën “doktore e shkencave” si dhe Masterin në shkencën e Lidershipit.
Duke qenë e “kryqëzuar” midis dy familjeve të mëdha, Fratari të Shqipërisë dhe Gjilani të Kosovës, portreti intelektual dhe studimor i Iris Halilit përftoi një ekuilibër dhe dimension të epërm, pasi me studimet e saj shfaqet bota shqiptare me vizione dhe imazhe të qarta, por edhe me një botë njerëzore dhe filozofike të veçantë.
Ashtu si botimet e tjera, studimet dhe esetë e dr. Iris Halilit, para lexuesit ajo erdhi edhe me librin e fundit “Eleganca e lotëve”, ku duket se bën një ballafaqim me veten dhe kohën shqiptare.
Tema e regjimit totalitar, goditja e tij ndaj familjeve të mëdha, intelektualëve dhe njerëzve të ditur, ka zënë një vend të gjerë në letërsinë shqipe bashkëkohore. Autorja, me këtë rrëfim të gjatë, midis reflektimit dhe realitetit, nxjerr në dritë elokuencën e vërtetësisë, si dokument dhe dëshmi shpirtërore.
Në këtë vepër paraqitet më së miri sfondi i kohës, mbështjellë me fatin dramatik të një gruaje fisnike, Ganimet Gjilani Fratari, ku mbi të gjitha ngre krye mbijetesa përballë moskuptimit, kërcënimit, frikës, përgjimit dhe pafajësisë, pra afirmimin e vetvetes në kushte të vështira. Koha në këtë vepër mbart edhe dilema e plot të papritura, por rrëfimi të sjell pranë një botë të thellë emocionale me qëndresën morale të njerëzve të saj.
Shpesh lexuesit, Ganimet Gjilani Fratari i duket sikur bisedon me me dy herë nobelisten Marie Kyri, ajo ishte grua me traditë historike dhe kulturë të veçantë, zotëronte gjuhët e huaja anlisht, frëngjisht dhe italisht, ishte përgëzuar nga Ministri i Arsimit të asaj kohe për talentin, dijenitë dhe mençurinë e saj.
Në librin “Eleganca e lotëve” ka disa personazhe të skalitur me mjeshtëri, është Ganimeti, dy fëmijtë e saj, babai i autores, mjeku humanist Qemal Halili, por edhe figura të tjera si Musine Kokalari, At Zef Pllumi, Drita Kosturi, Pjetër Arbnori e shumë të tjerë që qëndrojnë me fisnikëri përballë kohës së mbrapshtë dhe shoqërisë shqiptare.
Iris Halili, në këtë vepër rrëfen në vetën e parë, në mënyrë të sinqertë, por shpesh në prozën e saj romanore vihen re edhe përsiatje filozofike, meditime e botëpërjetime që të mbeten në mendje. Shpesh, gjatë leximit të kësaj vepre, më vinte ndër mend një thënie e shkrimtarit amerikan Ernest Heminguej kur thoshte: Nuk ka më vështirë se sa të shkruash një prozë të sinqertë dhe njerëzore…”.
Në këtë libër, tablotë, ngjarjet dhe njerëzit jepen me përshkrime e detaje, ku realiteti shqiptar i kohës të mbetet i gdhendur në kujtesë pasi edhe gjyshja Ganimet mbart në vetvete urtësi, mirësi, fisnikëri, dashuri, por edhe krenari për të dy vatrat familjare. Shumëkush që e lexon gjen edhe diçka nga gjyshja e vet.
Jashtë kontekstit të këtij libri doja të shtoja se Hajredin Fratari i parë ka lënë gjakun e tij në viset e Vlorës; ai mori pjesë si ushtarak i lartë në betejën e Borshit, të Pilurit dhe Kuçit kundër andartëve grekë, me urdhër të Ismail Qemalit.
Post Scriptum: Fjala e mbajtur në promovimin e librit “Eleganca e lotëve” të dr. Iris Halili në Fakultetin e Shkencave Humane, Universiteti “Ismail Qemali”, Vlorë.
