“Eleganca e lotëve”, rrëfime dhe analiza psikologjike nga dr. Iris Halili
Eqerem Canaj
Duke marrë në duar librin “Eleganca e lotëve” të autores Halili me dëshirën dhe pretendimin se mund të jepja ndihmesën time modeste autores, në fakt ndjej se hedh mbi vete një peshë të rëndë, kjo për arsyen e kohës së shkurtër, për kulturën që reflekton autorja përmes këtij botimi, pse jo edhe për vlerësimin e kësaj vepre nga një penë e shquar shqiptare, siç është shkrimtari Visar Zhiti apo nga interesimi maksimal i Prof. dr. Bardhosh Gaçe, një studiues i shquar me popullaritet të gjerë.
“Eleganca e lotëve” del nga një pikturë e protagonistes, realizuar nga një hebre në kohën e holokaustit, kur ai gjeti mbrojtje dhe strehim në familjen e saj, në shtëpinë e tyre dhe në këtë libër.
Mendoj, qysh në fillim, se ky botim i plotë prej 206 faqesh, përbën të veçantën e padiskutueshme, jo vetëm për ne, për letërsinë qytetare vlonjate, patjetër edhe më gjerë. Këtë e bën të tillë jo fakti pse autorja jeton e punon në ShBA pedagoge, studjuese për letërsi, psikologji dhe atë të lidershipit, por, pa ekuivok, lënda e trajtuar me një mjeshtëri prej profesionisti, me gjetje të atilla që të befasojnë, ndonëse edhe mund t’i dish, argumenti social – historik, të pajetuarën ta bëjnë prezente, befasuese dhe të tmerrshme në situata të tjera. Për mendimin tim, nuk kemi të bëjmë me rrëfime dhe analiza të thella ideoestetike, tunduese që ta ngrënë zemrën peshë, zgjidhjen e së cilës lexuesi e bën vetë, pa formulën e autorit.
Për konkretizim, nga tërësia lëndore e kësaj pasurie letrare në duart tona, prej rreth 30 tregimesh, mund të përmendim të mirërealizuarat, si: “Kalaja e pashait dhe zonja nga qyteti”, “Turistët e Ballshit”, “Aventurieri i Musine Kokalarit”, “Nuk të bën paraja”, “Terapia në familje” etj.
Nisur nga një lexim – vështrim tërësor “Eleganca e lotëve” të autores Iris Halili, thelbi substacional i librit është njeriu dhe burgu, shprehur qartë, autorja nuk derdh lotët para hekurave të kryqëzuar, as mbledh – grumbullon lotët e nënave, grave nga këllqet e viktimave, që sfidojnë mbi torturat çnjerëzore…
Autorja burgun e zbulon brenda familjes, në vetë të ashtuquajturën ndërgjegje – ndërgjegja e barazisë: shkatërrimi i ndërgjegjes, e zbulon dhe ndëshkon burgun në gjirin e shoqërisë së kohës, në vetësistemin diktatorial, në ushtri, te populli ushtar…
Pra, koncepti burg – burgimi, autorja e vështron më në gjerësi e thellësi po aq, jo si magazinë – haure kafshësh apo njerëz – kafshë, ku haet vdekja me të gjallin, kur i burgosur shfaqet – shfaqen ata mijëra – miliona jashtë hekurave të burgut fizik.
Lind pyetja, pse autorja, si titull drejtues ka përdorur metaforën “Eleganca e lotëve”, kur, thjesht, mund ta titullonte “Lotët e burgut”…
Mendoj se autorja, kjo personalitete e letrave shqipe, bukurisht dhe realisht ka vendosur raporte të drejta midis bëmave dhe bëmatarëve: NJERIU, në qendër është ai i cili kryen vepra njerëzore a çnjerëzore. Dhe, sipas mendimit tim, ky raport është krahu i fuqishëm i levës, ku vepra letrare, kapitull pas kapitulli, nga fillimi deri në fund, si një fill i kuq, përshkohet prej një analiza logjike, falë edhe profesionit që zotëron.
Kësisoj, pjesë pas pjese, vepra rrezaton dritë nga drita e kohës në lëvizje, duke sjellë si shembull rrëfimet e mëposhtme: “Vizion sureal në burgun e Zejmenit”, “Burrat e burgut të Burelit”, “Pjetër Arbnori dhe nëna”, “Shqisa e gjashtë”, “Gjethet e rëna të dimrit 1990” etj.
Duke u kthyer te vlerësimi i veprës, shkrimtari i shquar, Visar Zhiti, nënvizon: “Parandjenja e kujtesës qe një forcë e brendshme që do t’i ndihmonte brezat e ardhshëm të saj të përballonin të kaluarën dhe të mbijetonin më përtej”…
Vlerësim domethënës për bashkëkohësit lexues për ta kuptuar “Elegancën e lotëve”, si një vepër me vlera aktuale dhe larg shablloneve e mediokriteti që haset shpesh.
Vlorë më 19. 11. 2025.
