Mikut tim Timo Flloko: Si lindi poezia jote?
Harallamb Fandi
Nga: “Shkëmbime mesazhesh”
(Variacione përshtypjesh prej leximeve dhe rileximeve të librave apo të publikimeve online)
Mbrëmë, i dashur Timo, lexova përsëri, me shumë kënaqësi shënimet e tua mbi poezinë “Për detin”, shkruar nga Meira Delmar dhe shqipëruar prej meje.
E para gjë që po i thoshja vetes ishte e vërteta ngazëlluese që si ti dhe unë, kur lexojmë njëri-tjetrin, frymëzohemi për të shkruar diçka te re. Edhe kur kujtojmë të kaluarën, brenda nesh krijohen e gjejnë shtegdalje rrjedha të reja, të fuqishme, që kthehen si me magji në fjalë. Po e veçanta është se fjalët e tua zbulojnë tek unë menjëherë pamje filmike, të cilat vihen në garë për t’u hedhur edhe në letër.
Nëse do të isha Nestor Jonuzi, do të bëja pa u venë re një “Krokì” (vizatim të shpejtë) me portretin tënd në çastin kur je duke shkruar vargje, të cilat ndryshe nga të shumë të tjerëve, janë si gurët e brigjeve të detit: asnjëherë të njëjllojtë, me madhësi e ngjyra të larme, që dallgët herë i shtrijnë në rërë e herë i vërvitin për të duke goditur e zgjuar brigjet shkëmbore. (Rërën dhe shkëmbinjtë, si në Vlorën tonë, afër e afër, vështirë t’i gjesh në vende te tjera). Jo më kot ti je ndryshe nga gjithë poetët, goditjegurtë, me fjalë të vrundullta mes vargjeve të qeta, që s’di pse më kujtojnë “aksin me gunga”, përfytyrimin e të cilit e krijuam në disa orë mësimesh mbi makinat në gjimnaz.
Në San Deni
Një nimfë u nis,
Pré, për ty, mik.
E dashurisë. Mesnata ra,
pamja përmbys,
Nga dehja pa pirë.
Në Paris.
***
Sytë e tù, Nikolë,
Gjithë magjinë përcjellin,
Herë janë blù si deti,
Herë janë blù si qielli.
***
…në bregun e syve,
gjithë fotot e kaltërsive,
i përpìve.
E shpesh, kur bien papritmas, si mbi lëkurën e tendosur të një tamburi, goditjet duket se na bëjnë thirrje të ngrihemi më lart, nga ku përhapen më gjerë kaltërsive emocione të shumëllojta:
…klithja e kujtesës,
që nga ajo ditë,
u ngjìt,
në zenit!
Nuk do të ishte e tepërt sjellja këtu e poezisë motivuese që kam sjellë në shqip nga Seferisi:
EDHE PAK
Edhe pàk
dhe do të shohim bajamet të çelin,
mermerët të shkëlqejnë në diell
dhe detin të valëzojë.
Edhe pàk, fare pàk,
të jemi akoma më lart.
***
Sot, duke shfletuar i menduar mbi çka më kishe shkruar, m’u kujtua ardhja jote bashkë më mamanë nga Mali i Zi për herë të parë në Shqipëri ku në kufi, në atë kohë kur atje s’hynte e s’dilte “as miza”, ju priti babai yt i supermalluar, shoqëruar me vëllamin e vet, babanë tim dhe me babanë e vëllezërve të mirë Qirzidhi (shoferin babaxhan, që gjithë Vlora e njite çuditërisht si Koço Zengjini, ndonëse zengjin nuk ishte e as kishte qënë ndonjëherë)!
Pyetjes tënde të parë ”Kur do ta shohim detin”? i vinte menjëherë përgjigjjia e tyre me buzëqeshje: “Ja, ja dhe pak…”. E ndërsa te kodrat me ullinj në hyrje të Vlorës makina mori një kthesë për zbritje, ”Paf!”… ti u përplase befasisht me detin. (Përplasje? Po. Se përplasje qe takimi yt i parë me kaltëroshin, njëlloj si ajo me krismë dhimbëse, pas hedhjes nga Kalaja mbi det kur ti ishe ende adoleshent dhe ku pasqyra e madhe e detit t’u kthye në një dritë verbonjëse, që të përfshiu të tërin.
Poezia jote, shumë herë goditëse me fjalët e saj, lindi pikërisht aty, te ajo përplasje me detin, prandaj dhe ngado që ta kthesh, vjen gjithmonë si mesha e pagëzimit, zhytur e mufatur jo me verë, po me det.
Një djaloshi të porsaardhur në vendin e vet, mbajtur larg nga politika, i befasuar prej pamjes mahnitëse të detit, s’kish si t’i shkonte mendja që në thellësitë e shpirtit të tij djaloshar po lindte njëkohësisht mrekullia tjetër, e veçanta dhe gjithnjë e pranishmja, poezia. Po ja që vitet, edhe pse iknin shpejt e pa kuptuar, dy dhuratat që jeta t’i fali njëkohësisht, deti dhe poezia, të sollën gjithçka duhej për krijimin e figurës tënde shumëpërmasore prej artisti e poeti. Nuk ësht rasti për analiza apo studime të thella të krijimtarisë tënde, po… s’mund të mos përmend para gjithçkaje detin, atje nga e kanë lindjen të gjitha.
Rrugëtimi poetik ka qënë i gjatë, duke filluar nga fëminia, shkolla, mësuesit, shokët, lojërat, xhirimet e shumta të filmave në vende me plot njerëz të mirë, shto këtu dhe udhëtimet nëpër Europë e përtej oqeanit, në Amerikë me mbresa të sjella bukur te çdo lexues, gjithë freski e art që prej New Yorkut deri në Los Angeles, përshtypje pa fund nga urat, statujat, muzetë, teatrot, sallat e operave e koncerteve, të gjitha dritëzuese në pasurinë tënde artistike e kulturore, të përthithshme me kënaqësi prej librave që ke botuar. I kudogjendshmi në to, deti, jo ai i oqeaneve, po i Vlorës, të ka bërë e të bën të shkruash e të sjellësh risi, jo vetëm me vargje si këto:
“Gjithçka ndryshoi, dashuria ime jo!
Rrënjosur thellë meje, Vlorë, a s’e ndien
në këtë heshtje burri mallin e patretur,
kthimin tim aty ku zemrën lashë peng?
dhe:
…Vura Sazanin në vend të zemrës,
Rrëmbeva blunë e detit dhe të qiellit,
Perëndimet okër të Nestor Jonuzit,
Thellësinë plumb të Skender Kamberit…”.
Gjithashtu:
“…kur sytë i mbyllja
si i verbër,
shpërfillja yjtë feksës, mahnitës mbi vete,
gjithësìnë,
teksa shihja poshtë, i harruar, thellësìnë,
Ty ta falja, det, jo qiellit,
dashurinë”.
Krahas poezive, për detin na vijnë prej teje edhe këto kujtime drithëruese si në këto rreshta, të botuara te “Ex Libris”:
…”Një peizazh dramatik të një deti madhështor e kam dhuratë nga miku im Nestor Jonuzi… Tabloja me përmasa 2×1,5 metra, nuk është thjesht një peizazh, por një vepër kompozicionale, ku ndeshen forcat e dukshme dhe të padukshme të natyrës, era që i ngre dallgët me tallaze prej thellësive të detit të trazuar. Ato turren si hordhi, përplasen furishëm pas shkëmbit gjigant, zbrapsen të mundura e prapë sulen të paepura në atë betejë të ashpër e të pasosur. Tabloja të mahnit me unitetin, kontrastet e harmoninë e gjithë spektrit të ngjyrave, blu, jeshile smeraldi, blu e thellë pranë të kaltrës, gri, e bardhë, në largësi e afër…
Sa herë ngre sytë dhe përqëndrohem ta shoh, humbas ndiesinë e të qënit përpara një vepre arti dhe më duket për një çast se nuk po shoh një pikturë, po detin e njëmendtë e madhështor përtej dritares, aq sa më bëhet se dëgjoj edhe utërimën e tij…
E sodis gjatë atë tablo që më çmall e më sjell kohën e fëminisë, kur hidhesha me shokë nga maja e Kalasë poshtë, mes dallgëve. Shpeshherë kur kaloj me makinë për në Jug, ndaloj te rruga, atje nga ku shihet ajo pamje e frikshme e humnerës marramendëse.
Po…
“Ç’mrekulli një jetë të tërë të ëndërrosh,
se krahë ke të fluturosh, të fluturosh…”/
Edhe pse ka kaluar shumë kohë, teksa e kujtoj, ndjehem si në ankth dhe çuditem se ku e gjeja guximin e hidhesha si i krisur nga ajo lartësi: ”Eh!… 15 vjeçar, çfarë s’bën… edhe prej qiellit hidhesh”!
Foto: “Hedhje nga Kalaja”, realizuar nga fotografi artist Vasil Qesari.
Te mesazhi yt, i dashur Timo, vura re se nuk ishin venë kot, pa qëllim edhe vargjet e njërës prej poezive të tua për fëmininë, ku theksohen fjalët e profesor Kikinos (të “shtatëvjeçares”), për formimin e karakterit të guximshëm të nxënësve:
“Kini mendjen, djem,
është ora e Gjeografisë, jo e gjumit!
Shkëlqyeshëm shëmbullorët.
Ju, arrakatë, ngelës këtë herë!
Po jua çmoj guximin:
10 në karakter”!
…Nota ndreqet,
zor karakteri”
Rikujtimi i këtyre vargjeve prej teje te mesazhi, më solli çelësin për ta zbërthyer enigmën e “GUXIMIT”(po ia heq thonjëzat) të kërcimit nga humnera, që kur e pashë për herë të parë, m’u duk se po më merreshin mendtë dhe do të gremisesha gjithë frikë drejt vdekjes.
Ty deti të priti, të kujtoi me përplasjen e fortë se s’ishte e lehtë të hidheshe nga ajo lartësi e të zhyteshe deri në fund të thellësisë tij. Të ndihmoi gjithashtu edhe të ngriheshe prej thellësisë e të dilje fitimtar në sipërfaqen e argjenduar.
***
Ka diçka tjetër, thelbësore, gjithnjë me detin brenda, në frymëzimet e tua: nëse do të filloj të përmend sadopak vargjet e mëposhtme të dashura jo vetëm për ty, me siguri do të çlirohet një buzëqeshje malli me nuanca, të cilat unë do të doja t’i shihja herë pas here:
“Im atë e desh’ detin si detarët,
kur ndahej, malli e brente,
Dhembjen askujt në botë,
veç detit, s’ia rrëfente”.
Kaq m’u desh të kujtoja për ta risjellë në mend babanë tënd, teksa bashkë me ty peshkonte te Moli i Plazhit të Ri, ku netëve të verës rrinit derisa feksnin yjet.
Botëra të pafund, të përtejme, bir, – të thoshte shpesh, duke parë qiellin plot yje – më të largëtit janë ata me ngjyrë blu. (Ndahej dot ai nga bluja detit!?)…
E ndërkaq, më vijnë në mend edhe këto vargje rrëqethëse, që ke shkruar në fund të poezisë “Atë e bir”:
“Qyteti e përcolli në banesën e fundit…
Për të ai kish qenë si doktor Betyni
Hamejtë e portit e hodhën mbi shpina,
Ky është i të varfërve, thanë, yni!
Im atë i desh’ njerëzit si veten,
Botën desh, dhe ajrin, dhe jetën,
Shtati në dhè i tretet qyshkur,
Shpirti, në thellësi të detit”.
Atje, thellë në det, ashtu si ti e kërkoj dhe e gjej edhe unë, me atë portret burri të dhembshur, që shpesh përlotej teksa më thërriste sa herë vinte në farmacinë ku punoja:
“Eja këtu, afrohu, eja të të puth në ballë.” Pastaj kthehej nga kolegët e mi, për të përsëritur shprehjen, që ata ia kishin mësuar përmendsh:
“Gjyshi i këtij, Lame Fandi, më ka mësuar të shkruaj e të lexoj që kur isha i vogël, fare i vogël…”.
Dhe nuk largohej pa më puthur edhe një herë në ballë.
Bari, 9. 12. 2025.
