Rezart Dani: Shqipëria në vitet 1889-1898 sipas Sami Frashërit
– Vilajeti i Janinës
Vilajeti i Janinës është një nga vilajetet e Rumelisë (bizanti europian). Ai përfshin pjesën më të madhe të Jugut, pra gjysmën e Toskërisë që më parë quhej Epir. Ka një sipërfaqe prej 18.200 km2 dhe 650.000 banorë. Kufizohet në Veri me Vilajetin e Shkodrës, në Verilindje me Vilajetin e Manastirit dhe në Juglindje me Greqinë. Në Jug, kufizohet me Gjirin e Artës, në Jugperëndim me Detin Jon dhe në Perëndim me Detin Adriatik. Shteti i Janinës ka 4 Prefektura, 19 Komuna, 10 Krahina te mëdha dhe 1.597 fshatra.
Vargmali më i lartë malor është Pindi që shtrihet nga Veriu në Jug. Në Perëndim të tij është mali Gramos. Pranë Beratit ndodhet një mal i izoluar i quajtur Tomor. Ka shumë male të tjera brenda kufijve të vilajetit, të tilla si Trebeshina, Nemërçka, Lungara, Uliçka, Suli, etj. Në këto zona malore ka pak fusha dhe lugina të gjera. Ekziston një varg i bukur kodrash përgjatë vijës bregdetare në Jug, dhe në Veriperëndim ka një fushë të gjerë të quajtur Myzeqe. Të gjithë lumenjtë e këtij vilajeti zbrazen në detet Adriatik dhe Jon.
Lumenjtë më të mëdhenj janë Vjosa dhe Seman. I pari e merr burimin në malet e Pindit në Juglindje të Vilajetit dhe derdhet në drejtim të Veriperëndimit, duke u zbrazur në Detin Adriatik në Veri të Vlorës. Sa i përket lumit Seman, ai furnizohet nga lumenjtë Devoll dhe Berat, ky i fundit i njohur gjithashtu si Osum. Të dy këta i marrin burimet nga mali Gramos.
Liqeni më i madh është ai i Janinës, dhe pas tij vjen ai i fushës së Myzeqesë, Tërbufi dhe Lurusi. Përgjatë vijës bregdetare, ka laguna moçalore si Karavasta në Myzeqe.
Në dimër, malet janë mbuluar nga bora. Megjithëse është shumë ftohtë në shtrirje të larta, luginat dhe zona bregdetare kanë një klimë të butë dhe të ngrohtë. Prodhimi kryesor është misri, i ndjekur nga gruri, elbi, thekra, tërshëra, orizi, duhani dhe pak pambuk, etj. Pas mbulimit të nevojave të brendshme, shumica e prodhimeve të tij eksportohen. Afër bregdetit, ata rritin ullinj dhe në disa vende ullinj të egër. Rreth Prevezës, ka shumë pemë limoni, portokalli dhe mandarine. Dhe vreshtat prodhojnë shumë fruta, të cilat janë kryesisht për eksport. Pyjet janë kryesisht pisha dhe bredha skocezë, etj. Ka shumë kullota, si në verë ashtu edhe në dimër, dhe banorët rritin shumë dhi dhe dele. Nuk ka shumë lopë, dhe këto janë kryesisht të një race të vogël.
Sa i përket popullsisë, 2/3 e njerëzve janë myslimanë dhe 1/3 e krishterë. Përveç kësaj, të gjithë muslimanët janë shqiptarë, siç janë shumica e të krishterëve. Vetëm në Janinë ka fshatarë vllehë dhe grekë.
– Paramithia
Ёshtë rreth 40 kilometra në Jugperëndim të Janinës, Ka një klimë të këndshme edhe pse është në një lartësi të lartë. Ajo është e pajisur me vreshta dhe kopshte. Jo shumë larg janë rrënojat e qytetit antik të Orija. Një bimë shumë e njohur rritet në disa pjesë të kësaj zone është borziloku.
Parathimia përfshin 64 fshatra, nga të cilat 40 ndodhen në Veri të kryeqytetit dhe 24 në Jug. Krahina e Sulit, popullsia e së cilës njihet për guximin e saj dhe rezistencën që i dha Ali Pashë Tepelenës, ndodhet në Juglindje të kësaj kazaje. Ёshtë një rajon malor. Popullsia është rreth 16.000 nga të cilët shumica janë myslimanë. Ka 22 xhami, 51 shkolla të mesme, një medrese (shkollë fetare), dy shkolla fillore, tre dyqane lëkurësh dhe 13 ura.
– Filati
45 kilometra në Veri të Janinës. Ka 68 fshatra me 24.179 banorë. Ka shumë pemishte me ullinj dhe bajame, toka bujqësore të bukura dhe kodra të mbuluara me lloje të ndryshme pemësh. Klima është e butë, prandaj shumë njerëz vijnë këtu nga vendet më të larta për të kaluar dimrin. Aktiviteti bujqësor është lënë pas dore dhe, si i tillë, toka nuk përdoret në të vërtetë për bujqësi. Në fakt, shumë nga pemishtet e ullirit janë shkretuar sepse nuk ka kush t’i krasitë pemët. Shumica e njerëzve janë myslimanë dhe të gjithë janë shqiptarë. Ata janë të njohur për guximin, inteligjencën dhe pasurinë e tyre, por nuk janë të prirur drejt bujqësisë dhe blegtorisë.
– Janina
Ёshtë kryeqytet i vilajetit me të njëjtin emër i cili ndodhet në Jug të vilajetit të Shkodrës. Ёshtë 700 kilometra nga Stambolli dhe 200 kilometra nga Selaniku dhe ndodhet në bregun Perëndimor të liqenit që mban të njëjtin emër. Ka 35.000 banorë, 30 xhami, 6 kisha, 2 sinagoga, 3 teqe, shumë medrese, një bibliotekë, një idadiye (shkollë e mesme), një iptidayye (shkollë fillore), një shkollë të mesme posaçërisht për grekët e quajtur Zosimea, një mekteb (shkollë fetare) për gratë dhe një rushdiye (shkollë shtetërore, fetare-laike, si një gjimnaz) posaçërisht për vllehët. Ai gjithashtu ka një shtëpi greke për njerëz të moshuar, njerëz të varfër dhe jetimë, dhe një spital. Një spital u ndërtua kohët e fundit për të mbuluar nevojat e qytetit. Ka një treg tërheqës, shumë bujtina dhe banja publike. Në kufirin e ngulitur në liqen, ekziston një fortesë nga koha e Ali Pashë Tepelenës, rreth së cilës ndodhen shumë ndërtesa ushtarake për të stërvitur ushtrinë. Afër qytetit janë vreshtat dhe toka pjellore. Ka lëkurë punues, argjendar, kallajxhi dhe shumë tregtarë.
– Konica
45 kilometra në Veriperëndim të Janinës. Ajo shtrihet përgjatë anës së një fushe në këmbët e një mali që ngrihet mbi lumin Vjosa. Popullsia është e njohur për inteligjencën dhe zgjuarsinë e saj. Ka 34 fshatra me rreth 25.000 banorë, gjysma e të cilëve janë shqiptarë myslimanë dhe gjysma tjetër shqiptarë të krishterë dhe vlleh.
– Margëlliç [Margariti]
Kazaja, së bashku me krahinat e Pargës dhe Fanarit, përfshijnë 71 fshatra me rreth 25.000 banorë. E gjithë popullsia është shqiptare, nga të cilët shumica janë myslimanë. Ata njihen për guximin dhe guximin e tyre. Toka është pjellore dhe prodhon të mbjella si oriz, ullinj, etj.
– Parga
Ndodhet 45 km në Veriperëndim të Prevezës dhe 55 km në Jugperëndim të Janinës. Ka 5.000 banorë, 1 xhami, 1 fortesë që ngrihet në një shkëmb me pamje nga deti, e rrethuar nga pemishte portokalli, limoni dhe ulliri. Eksportet e saj kryesore janë portokall, limon dhe ullinj. Ka një klimë shumë të butë dhe të favorshme për shërimin e sëmundjeve të frymëmarrjes. Notimi në det është gjithashtu shumë i dobishëm. Megjithëse anijet nuk mund të ankorohen këtu, ai është porti kryesor i Çamërisë, me anije me vela që vijnë e shkojnë në Korfuz dhe Trieste dhe kryejnë shumë tregti. Ky qytet ishte në duart e anglezëve për një kohë të gjatë. Kur Ali Pasha Tepelena bleu qytetin nga anglezët, popullsia emigroi dhe ajo u bë çifliku personal i Ali Pashait. Pas ekzekutimit të tij, pasuritë e tij iu dorëzuan qeverisë. Në ditët e sotme, është në duar private. Njerëzit këtu janë shqiptarë myslimanë me disa shqiptarë të krishterë dhe grekë.
– Preveza
Qytet në jug të Shqipërisë, në Perëndim të Artës. Ndodhet në Vilajetin e Janinës Ёshtë 92 km në Jugperëndim të Janinës. Ka shumë pemishte me portokall, limon dhe ullinj. Ajo është e mbrojtur nga deti nga 4 fortesa, ka 2 xhami, njëra prej të cilave e ndërtuar nga Ali Pasha, si dhe 2 teqe. Ka një shkollë të mesme, disa shkolla fillore, 2 shkolla posaçërisht për grekët. Porti është shumë fitimprurës dhe fiton shumë të ardhura nga tregtia me Triesten, Korfuzin dhe disa porte në Greqi dhe Itali. Fjala Preveza është marrë nga emri i qytetit antik të themeluar nga Pirro i famshëm. Ajo u ndërtua nga Octaviani, ndërsa rrënojat që gjenden një orë në Veri të Prevezës janë ato të Nikopolis, shkatërruar nga Bullgaro-Serbët. Republika e Venecias ndërtoi Prevezën e sotme dhe qyteti ishte nën sundimin e saj për mjaft kohë. Më vonë, me shtatë ishujt [Heptanesos], ajo ra në duart e francezëve dhe në 1798, Ali Pasha Tepelena e mori atë në luftime me francezët. Që nga ajo kohë, ajo ka qenë nën ndikimin e autoriteteve osmane. Pozicioni i tij është premtues nga pikëpamja tregtare dhe ushtarake.
Pjesa më e madhe e tokës përbëhet nga kodra të mbuluara me pemishte me pemë limoni dhe portokalli dhe nga një kullotë e bukur. Lumi Arta rrjedh në Lindje dhe formon kufirin me Greqinë. Ka dy lumenj të tjerë në këtë rreth. Njëri prej tyre është në Janinë dhe bashkohet me ujërat që rrjedhin nga malet Uliçka për të formuar lumin Lurus. Lumi tjetër është Ferar që rrjedh permes Margëlliqit. Ai e merr burimin në malet e Sulit, rrjedh drejt Perëndimit, bashkohet me lumin Vouvo që vjen nga Veriu dhe derdhet në Detin Jon. Ky lumë i cili në legjendat e lashta Greke njihej si portat e ferrit, quhet Acheron.
Popullsia është rreth 55.000 shumica e të cilëve janë myslimanë. Ka edhe të krishterë dhe disa hebrenj. Popullsia myslimane është e gjitha shqiptare, ashtu si shumica e të krishterëve. Në këtë rreth ka 179 fshatra, 48 xhami, 2 medrese, 30 mektebe [shkolla fetare], 220 kisha dhe manastire, 450 dyqane, 50 mullinj, etj.
