Ismet Hajrullahu: Dritëhijet e Xhafer Devës
Xhafer Deva (1904–1978) lindi në Mitrovicë, në një familje tregtare. Arsimin fillestar e mori në qytetin e lindjes, ndërsa studimet i vazhdoi në Selanik dhe Vjenë. Ai zotëronte disa gjuhë të huaja dhe kishte kontakte me qarqe intelektuale e tregtare. Njohja e gjuhëve dhe lidhjet tregtare i hapën rrugë për t’u përfshirë në politikë. Studiuesi Shefqet Cakiqi-Llapashtica e ka përshkruar si të përgatitur për të marrë përgjegjësi politike.
Në vitet 1943–1944, Deva u emërua ministër i Brendshëm në qeverinë e Rexhep Mitrovicës. Në këtë post, ai organizoi administratën lokale në Mitrovicë dhe mbështeti përdorimin e gjuhës shqipe në institucionet publike. Idriz Lamaj e ka cilësuar si një politikan me ndikim në atë periudhë. Si ministër, Deva bashkëpunoi me autoritetet gjermane, kontrolloi policinë dhe administratën, urdhëroi arrestime politike dhe ndërmori aksione represive kundër kundërshtarëve. Masakra e 4 shkurtit 1944 në Tiranë, ku u ekzekutuan dhjetëra kundërshtarë politikë, lidhet drejtpërdrejt me emrin e tij. Ai mbështeti gjithashtu idenë e Shqipërisë etnike, duke e lidhur veprimtarinë e tij me Lidhjen e Dytë të Prizrenit. Politikat e tij e përplasën me grupe të tjera shqiptare, sidomos me komunistët.
Pas vitit 1945, Deva u vendos në mërgim. Historiografia komuniste e paraqiti si bashkëpunëtor të pushtuesve dhe si përgjegjës për krime politike. Fillimisht qëndroi në Austri e Gjermani, më pas në Egjipt dhe në vitet ’50 u vendos në Shtetet e Bashkuara. Atje mbajti kontakte me organizata perëndimore që merreshin me emigrantët politikë dhe me diasporën shqiptare. Ai u përfshi në grupe që synonin rrëzimin e regjimit komunist në Shqipëri dhe bashkëpunoi me shërbime perëndimore në kuadër të Luftës së Ftohtë. E kaluara si bashkëpunëtor i nazistëve kufizoi ndikimin e tij politik në mërgim.
Restaurimi i shtëpisë së tij në Mitrovicë ka nxitur mendime të kundërta: disa e shohin si pjesë të trashëgimisë kulturore që duhet ruajtur si dëshmi e historisë, të tjerë si simbol të bashkëpunimit me nazizmin. Për disa, ruajtja e shtëpisë së tij është një mënyrë për të dokumentuar të kaluarën; për të tjerë, është e papranueshme të nderohet një figurë e lidhur me krime politike.
Deva kërkoi të forconte administratën shqiptare dhe përdorimin e gjuhës shqipe, por në të njëjtën kohë bashkëpunoi me autoritetet naziste dhe urdhëroi aksione represive. Përfshirja e tij në masakrën e 4 shkurtit dhe roli si ministër i Brendshëm e lidhin drejtpërdrejt me ngjarjet kryesore të kohës. Deva nuk ishte i vetmi udhëheqës shqiptar që bëri kompromis nën pushtim, por vendimet e tij patën pasoja të menjëhershme për kundërshtarët politikë. Krahasimi me figura të tjera të kohës, si Bedri Pejani apo Rexhep Mitrovica, tregon se shumë udhëheqës shqiptarë u gjendën mes zgjedhjes së bashkëpunimit me pushtuesit dhe përpjekjes për të ruajtur njëfarë autonomie kombëtare. Deva urdhëroi aksione represive, gjë që e dallon nga disa udhëheqës të tjerë të kohës.
Rasti i Devës tregon dilemat e elitave shqiptare: ruajtja e identitetit kombëtar nën pushtim dhe kompromiset politike. Veprimet e tij tregojnë se politikat kombëtare u zhvilluan nën ndikimin e pushtuesve dhe se zgjedhjet e bëra shpesh kishin pasoja të rënda për popullin. Për këtë arsye, Deva nuk mund të vlerësohet vetëm si nacionalist apo vetëm si bashkëpunëtor; ai veproi në të dyja rolet dhe për këtë është i lidhur ngushtë me historinë shqiptare të shekullit XX.
