Butrinti dhe vija kushtetuese që Shqipëria nuk duhet ta kalojë
Debati mbi Qeverisjen e Trashëgimisë dhe Përgjegjësinë Sovrane
Nga Cafo Boga, MDY – 18 Shkurt 2026
Po ndiqja deputeten Ina Zhupa duke folur në Kuvendin e Shqipërisë në replikë me deputetin Kurti, lidhur me ndryshimet në Ligjin për Trashëgiminë Kulturore dhe Muzetë dhe rolin e ndërmarrjeve apo fondacioneve private në administrimin e pasurive kombëtare. Në një vend me institucione që funksionojnë normalisht, një debat i tillë mbi “pro” dhe “kundër” nuk do të ishte i nevojshëm, sepse çështja do të ishte juridikisht e qartë. Por, duket se në Shqipëri nuk është kështu.
Si ish-anëtar i bordit të organizatës që është protagoniste në këtë diskutim dhe si dikush i përkushtuar ndaj mbrojtjes së interesit më të mirë të kombit shqiptar, e ndjeva të domosdoshme të shkruaj edhe një herë mbi këtë çështje.
Transferimi i autoritetit afatgjatë mbi Butrintin tek një fondacion privat i themeluar nga Albanian American Development Foundation nuk është thjesht një zgjedhje politike. Është një çështje kushtetuese – dhe si e tillë, duhej të ishte zgjidhur përfundimisht nga Gjykata Kushtetuese.
Butrinti nuk është një sit i zakonshëm kulturor. Ai është një pasuri e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s me vlerë universale të jashtëzakonshme. Si i tillë, mbrojtja e tij rregullohet nga detyrime ndërkombëtare detyruese sipas Konventës së vitit 1972 për Trashëgiminë Botërore, të administruar nga UNESCO. Sipas kësaj Konvente, shteti palë mban përgjegjësi përfundimtare dhe të patransferueshme për identifikimin, mbrojtjen, ruajtjen dhe transmetimin e trashëgimisë tek brezat e ardhshëm.
Kjo përgjegjësi nuk është gjuhë dekorative. Është detyrim ligjor.
Për të mundësuar këtë model qeverisjeje, Shqipëria ndryshoi legjislacionin e saj për trashëgiminë kulturore, duke krijuar një strukturë që i jep një fondacioni privat autoritet të gjerë dhe afatgjatë operativ. Pyetja qendrore juridike nuk është më nëse lejohet pjesëmarrja private. Pyetja është nëse shteti, duke ndryshuar ligjin e vet, ka kaluar nga delegimi në zhveshje efektive të autoritetit.
E drejta ndërkombëtare lejon delegimin e shërbimeve. Nuk lejon abdikimin e përgjegjësisë sovrane. Nuk ekziston asnjë shtet i njohur në botë që të ketë transferuar formalisht dhe plotësisht kontrollin sovran mbi një territor apo sit të Trashëgimisë Botërore tek një ent privat, në një mënyrë që anashkalon përgjegjësinë e shtetit sipas kuadrit të UNESCO-s.
Sipas doktrinës kushtetuese, trashëgimia kulturore kombëtare mbahet në besim nga shteti në emër të qytetarëve. Ajo nuk është një aset që mund t’i nënshtrohet privatizimit funksional. Kuvendi mund të miratojë mekanizma administrimi, por nuk mund të heqë dorë nga përgjegjësia kushtetuese.
Edhe më shqetësues është fakti që amendamenti ligjor që mundësoi këtë model qeverisjeje nuk është rrëzuar nga Gjykata Kushtetuese. Duke qenë se trashëgimia kulturore është e mbrojtur me Kushtetutë dhe mbahet në besim nga shteti, çdo ligj që ndryshon në mënyrë thelbësore autoritetin kujdestar mbi një sit të UNESCO-s kërkon një shqyrtim të rreptë kushtetues. Mungesa e një ndërhyrjeje të tillë ngre shqetësime legjitime nëse amendamenti është shqyrtuar me rigorozitetin që kërkon një çështje kaq themelore. Kur kontrolli kushtetues duket i përmbajtur në çështje që prekin sovranitetin kombëtar, lindin pyetje të pashmangshme mbi pavarësinë institucionale.
Parimi në lojë është hierarkia.
Një fondacion – pavarësisht kredencialeve – nuk është organ sovran. Nuk është i zgjedhur nga qytetarët. Nuk është i mandatuar nga Kushtetuta. Nuk i nënshtrohet të njëjtave kërkesa transparence të së drejtës publike që i imponohen institucioneve shtetërore. Nëse kontrolli operativ afatgjatë mbi një sit të Trashëgimisë Botërore i besohet një entiteti të tillë, edhe nën mbikëqyrje formale, balanca e autoritetit zhvendoset në praktikë.
Kjo zhvendosje krijon dobësi reale juridike.
Së pari, çështja e supremacisë: Në rast konflikti mes vendimeve të fondacionit dhe autoriteteve rregullatore shtetërore, ku qëndron pushteti përfundimtar në praktikë?
Së dyti, çështja e mbikëqyrjes: A janë mekanizmat e kontrollit parlamentar dhe gjyqësor realë dhe të vazhdueshëm, apo thjesht formalë?
Së treti, çështja e kohëzgjatjes: Një delegim afatgjatë, i strukturuar për të garantuar autonomi, rrezikon të krijojë një gjendje faktike të përhershme që tejkalon vullnetin politik që e autorizoi.
Së katërti, çështja e precedentit: Nëse Butrinti mund të vihet nën autoritet privat të zgjeruar përmes ndryshimeve ligjore, çfarë pengese ligjore ekziston për pasuri të tjera kombëtare?
Këto nuk janë kundërshtime politike. Janë shqetësime kushtetuese.
Sipas Konventës së Trashëgimisë Botërore, përgjegjësia para-UNESCO-s mbetet tek shteti. Nëse standardet e ruajtjes dështojnë apo qeverisja rezulton problematike, është Shqipëria – jo fondacioni – që do të përballet me pasojat ndërkombëtare. Kjo e bën thelbësore që dallimi mes administrimit operativ dhe kontrollit sovran të mbetet i qartë dhe i pakompromis.
Efikasiteti nuk është standard kushtetues. Ligjshmëria është.
Ekziston një ndryshim thelbësor mes punësimit të ekspertizës dhe ristrukturimit të sovranitetit.
Trashëgimia kulturore nuk është projekt zhvillimi. Nuk është biznes. Është një besim kushtetues. Çdo strukturë që në dukje nënshtron autoritetin shtetëror ndaj qeverisjes private rrezikon të minojë këtë besim.
Butrinti i paraprin Republikës së Shqipërisë. Ai i përket kombit – jo një ministrie, jo një qeverie të radhës, dhe sigurisht jo një fondacioni privat. Qeveritë janë të përkohshme. Fondacionet janë të përkohshme. Trashëgimia është e përhershme.
Standardi juridik duhet të mbetet i thjeshtë dhe i pakompromis:
Shteti mund të delegojë detyra.
Nuk mund të delegojë sovranitetin.
Nëse kjo vijë turbullohet, nuk kemi thjesht një eksperiment qeverisjeje.
Kemi një rrezik kushtetues.
Dhe rreziqet kushtetuese, sapo normalizohen, rrallë mbeten të izoluara.
***
Butrint and the Constitutional Line Albania Must Not Cross
The Debate Over Heritage Governance and Sovereign Responsibility
By Cafo Boga, MDY – February 18, 2026
I was watching MP Ina Zhupa speaking at the Parliament of Albania in reply to MP Kurti, regarding the amendments to the Law on Cultural Heritage Assets and Museums and the role private enterprises and foundations. In a normally functioning country, this kind od arguments of pros and cons about the subject matter would not be had because the issue is straight forward – but apparently not in Albania. As a former Board member of the protagonist in this discussion and dedicated to protecting the best interest of Albanian nation, I found myself compelled to write another article regarding the subject matter.
The transfer of long-term authority over Butrint to a private foundation established by the Albanian American Development Foundation is not simply a policy choice. It is a constitutional matter and should have been settled by the Constitutional Court.
Butrint is not an ordinary cultural site. It is a UNESCO World Heritage Site of exceptional universal value. As such, its protection falls under binding obligations pursuant to the 1972 World Heritage Convention administered by UNESCO. Under that Convention, the State Party bears ultimate and non-transferable responsibility for the identification, protection, conservation, and transmission of heritage to future generations.
This responsibility is not decorative language. It is legal.
To facilitate the Butrint governance arrangement, Albania amended its cultural heritage legislation, creating a structure that grants extensive and long-term operational authority to a private foundation. The central legal question is no longer whether private participation is allowed. The question is whether the state, by modifying its own laws, has crossed from delegation into effective divestment of authority.
International law allows delegation of services. It does not allow abdication of sovereign accountability. There is no recognized country in the world that formally and completely transfers sovereign control of a territory or World Heritage site to a private enterprise or private foundation in a way that overrides state responsibility under the UNESCO framework.
Under constitutional doctrine, national cultural heritage is held in trust by the state on behalf of its citizens. It is not an asset subject to functional privatization. While Parliament may legislate mechanisms for management, it cannot legislate away constitutional responsibility.
More troubling still is that the legislative amendment enabling this governance model has not been invalidated by the Constitutional Court. Given that national cultural heritage is constitutionally protected and held in trust by the state, any law that materially alters custodial authority over a UNESCO World Heritage Site demands strict constitutional scrutiny. The absence of such intervention raises legitimate concerns about whether the amendment was examined with the rigor such a fundamental issue requires. When constitutional review appears restrained in matters touching sovereign patrimony, questions about institutional independence inevitably arise.
The principle at stake is hierarchy.
A foundation — regardless of its credentials — is not a sovereign body. It is not electorally accountable. It is not constitutionally mandated. It is not subject to the same public-law transparency requirements that bind state institutions. If long-term operational control over a World Heritage Site is vested in such an entity, even under formal oversight, the balance of authority shifts in practice.
This shift creates several legal vulnerabilities:
First, the issue of supremacy. If a dispute arises between the foundation’s management decisions and the state’s regulatory authorities, where does ultimate decision-making power reside in practice, not theory?
Second, the issue of oversight. Are parliamentary review mechanisms robust and continuous, or merely formal? Is judicial review realistically accessible in governance conflicts?
Third, the issue of duration. A long-term delegation — especially one structured to provide autonomy — risks creating functional permanence that outlives the political will that authorized it.
Fourth, the issue of precedent. If Butrint can be placed under extended private authority through legislative modification, what legal barrier prevents similar arrangements for other national assets?
These are not political objections. They are constitutional ones.
Under the World Heritage Convention, accountability before UNESCO remains with the State Party. If conservation standards fail or governance proves deficient, it is Albania — not the foundation — that faces international scrutiny. This alone demonstrates why the distinction between operational management and sovereign control must remain bright and unambiguous.
Supporters of the model argue that it modernizes governance and improves efficiency. Efficiency, however, is not the constitutional standard. Legality is.
Public–private partnerships are legitimate when the state retains clear regulatory supremacy and demonstrable command authority. They become problematic when legislative amendments are crafted to consolidate managerial autonomy in private hands.
There is a fundamental difference between hiring expertise and restructuring sovereignty.
Cultural heritage is not a development project. It is not a commercial franchise. It is a constitutional trust. Any arrangement that appears to subordinate state authority to private governance — even indirectly — risks undermining that trust.
The Butrint model forces Albania to confront a difficult but necessary question: Can a state, through ordinary legislation, reconfigure the custodial structure of a UNESCO World Heritage Site in a way that dilutes effective public control?
If the answer is yes, then the constitutional principle of state guardianship becomes conditional. If the answer is no, then the current arrangement warrants rigorous legal review.
This is not an argument against cooperation. It is an argument for constitutional clarity.
Butrint predates the Albanian Republic. It belongs to the nation, not to a ministry, not to a government of the day, and certainly not to any private foundation. Governments are temporary. Foundations are temporary. Cultural patrimony is permanent.
The ultimate legal standard must remain simple and uncompromised:
The state may delegate tasks. It may not delegate sovereignty.
If that line is blurred, it is not merely a governance experiment. It is a constitutional risk.
And constitutional risks, once normalized, rarely remain isolated.
