Ruben Avxhiu: Në sheshin ku ra monumenti
35 vjet më parë shqiptarët rrëzuan monumentin më të rëndësishëm të Enver Hoxhës, atë në Sheshin “Skënderbeu” në Tiranë.
Rivaliteti i heshtur i udhëheqësit mesjetar me shpatë që i kishte dhënë emrin sheshit kryesor të Shqipërisë dhe udhëheqësit komunist pa shpatë por që kishte sunduar me dorë të hekurt vendin për gati 40 vjet, kishte marrë fund.
Pak më shumë se pesë vjet më parë, shqiptarët ishin mbledhur në atë shesh për ta qarë masivisht. Atë ditë të 20 shkurtit 1991, u mblodhën për të rrëzuar shembëlltyrën e tij në formë statuje.
Shumë është folur për grevën e urisë të studentëve që i parapriu protestës popullore që rrëzoi statujën si dhe betejës në shesh me forcat e policisë, aktit të rrëzimit të statujës, tërheqja zvarrë për t’ua çuar studentëve si trofe aty lart në Qytetin Studenti ku bëhej greva e urisë.
Për ata që e kanë harruar, kjo grevë bëhej që t’i hiqej Universitetit të Tiranës emri i Enver Hoxhës. Diktatura ishte rrëzuar zyrtarisht në 11 dhjetor 1990 dhe ishin themeluar partitë e para opozitare, mirëpo më shumë se dy muaj më vonë emri i diktatorit Enver Hoxha ishte ende një tabu.
Edhe udhëheqësit e opozitës i shmangeshin një denoncimi të hapur dhe të fortë të Hoxhës, duke preferuar të dënonin tërthorazi veprën dhe trashëgiminë e tij, regjimin që ngriti dhe kultin e tij të individit. Kjo ishte edhe strategjike sepse si gjithmonë një pjesë e shqiptarëve po zgjoheshin me vonesë.
Punëtorët dhe qytetarët protestues mbërritën në Qytetin Studenti bashkë me lajmin e fitores për studentët grevistë. U ishte pranuar njëfarësoj kërkesa. Emri i Enver Hoxhës do të binte automatikisht nga riorganizimi i universitetit. Greva kishte marrë fund. Festa vetëm sa kishte nisur.
Pjesa më e madhe e Shqipërisë e kishte parë ngjarjen nga ekranet e televizionit. RTSH në mënyrë fare të papritur kishte transmetuar gjithshka drejtpërdrejt gati pa censurë. Një risi e madhe. Shqiptarët në mbarë vendin ishin ekzaltuar ose në krahun tjetër tronditur nga një zhvillim që e përjetuar si një tradhëti të madhe. Për këta të fundit, Enver Hoxha ishte ende heroi më i madh i jetës dhe shumë shpejt do të përgjigjeshin në mënyrën e tyre.
Por, ajo për të cilën nuk para është folur dhe nuk do të jetë pjesë e historisë së shkruar së Shqipërisë është atmosfera e asaj mbasdite të 20 shkurtit në sheshin e mbetur pa statujë. Flas për orët kur protagonistët, fituesit dhe humbësit kishin ikur ndërsa kamerat ishin fikur. Një arsye pse nuk flitet është edhe sepse fjalët duken të pafuqishme për të përshkruar një realitet që vetëm mund të ndjehet. Një realitet i tillë që ata të cilët e kanë përjetuar sado të përpiqen t’ua tregojnë aty që nuk kanë qenë aty nuk do të arrijnë dot ndonjëherë ta realizojnë si duhet.
Të jesh i pranishëm në momentin kur kthehet fleta e historisë mund të jetë fat i madh por edhe fatkeqësi e madhe. Në këtë rast jam ndjerë me shumë fat që kam qenë dëshmitar e që kam provuar ndjenja që vështirë të riprodhohen më.
Në përgjithësi kalimtarëve u ndrisnin sytë në kuptimin e vërtetë, jo figurative, të fjalës. Kishte një lloj ekzaltimi të përmbajtur. Të bëhej të besoje se edhe ajri ishte ndryshe. Një ditë tepër e ngrohtë për të qenë ditë shkurti. Një diell mbasditeje nga ata që perëndojnë në atë mënyrë vetëm gjatë stinëve më të ngrohta.
Njerëzit dukej sikur buzëqeshnin me vete, kurse sytë u kishin marrë një shkëlqim të marrë. Një mënyrë për të përshkruar kalimtarët mund të ishte të dehur, pa pirë asnjë pikë alkool. Të dehur nga pritshmëria. Nga një lloj ankthi i ëmbël nga premtimi i historisë.
Kjo është e kundërta e atyre që kanë përjetuar momente tragjike të kthesave të historisë. Atyre që kanë parë masakrimin e të afërmve, shtypjen e ëndrrave, agoninë e arratisjes përmes natës rrugë e pa rrugë.
Ngushëllimi për disa prej tyre është se që prej atij momenti shumica e gjërave kanë ndryshuar për mirë, pavarësisë prej traumës së mbajtur dhe humbjeve njerëzore. Për ne, nga ana tjetër, fatlumët e asaj mbasdite çlirimi në Tiranë, fati kishte shumë zhgënjime e kthime esëll me këmbë në tokë. As unë dhe as bashkëmoshatarët e mi nuk kishim si ta merrnim me mend se nuk do të ishim më kurrë aq të rinj, aq të mbushur plot me besimin naiv se asgjë nuk ishte e parealizueshme. Se si idealizmi kthehet në cinizëm e se si zemrat ftohen e ngurtësohen.
35 vjet më vonë, “Skënderbeu” konkurron me një rrotë të madhe me drita llamburitëse, me ulëse për njerëzit që rrotullohen e rrotullohen me hare, për të përfunduar përsëri aty ku e nisën.
