Laszlo Bruszt: Jo bllof europian për anëtarësimin e Ukrainës
Siç theksoi me të drejtë Kancelari gjerman Friedrich Merz në Konferencën e këtij viti për Sigurinë në Mynih, fati i Evropës tani qëndron plotësisht në duart e saj. Vazhdimi i praktikave të zakonshme në Bashkimin Evropian nuk do të mjaftojë aspak për t’iu përgjigjur kësaj sfide.
Në fakt, BE-ja duhet të pranojë se në zemër të krizës së saj bashkëkohore qëndron një asimetri politiko-ekonomike. Kjo bëhet dhimbshëm e dukshme në angazhimin e BE-së për të mirëpritur Ukrainën si anëtare të plotë. Megjithëse anëtarësimi i ardhshëm i Ukrainës në BE premton përfitime të mëdha afatgjata, kostot e përshtatjes – në sektorin e bujqësisë, në tregjet e punës dhe në buxhetet publike – do të jenë të menjëhershme, të shpërndara në mënyrë të pabarabartë dhe politikisht të ndjeshme.
Ndërsa këto kosto dalin në pah, angazhimi strategjik i Evropës po përplaset me kufizimet e brendshme. Si rezultat, BE-ja duket hezituese për të ecur përpara, edhe pse udhëheqësit e saj këmbëngulin se anëtarësimi i Ukrainës mbetet imperativ. Problemi më i madh ka qenë një dështim koordinimi: procesi i anëtarësimit kërkon vendime politike të ndërvarura – mbi ratifikimin, reformat për hapjen e tregjeve dhe përshtatjen buxhetore – asnjëra prej të cilave nuk është politikisht neutrale.
Qeveritë e shteteve anëtare të BE-së përballen me kufizime elektorale, kufij fiskalë dhe rezistencë nga grupe të brendshme interesi, numri i të cilëve është rritur në pritje të kostove të ardhshme të përshtatjes. Asnjë qeveri nuk dëshiron të lëvizë e para pa garanci të besueshme se të tjerat do të përballojnë kosto të krahasueshme. Edhe pse është krijuar një konsensus strategjik, ka pasur vonesa, kërkesa të reja për kushtëzime dhe zvarritje procedurale, sepse veprimi i njëanshëm është i rrezikshëm.
Kjo dinamikë pasqyron një problem të njohur në hartimin e politikave ekonomike. Tregjet shpesh dështojnë të financojnë projekte që janë të rrezikshme, kërkojnë kapital të madh dhe japin përfitime të ngadalta. Në këto raste, qeveritë duhet të ndërhyjnë jo sepse projekteve të tilla u mungon vlera, por sepse aktorët privatë nuk mund të përballojnë pasigurinë.
Në mënyrë të ngjashme, qeveritë e BE-së po hasin vështirësi për të hedhur hapin e radhës drejt anëtarësimit të Ukrainës, jo sepse zgjerimit i mungon vlera strategjike, por sepse rreziqet politike të brendshme janë të përqendruara në fillim, ndërsa përfitimet qëndrojnë në të ardhmen. Me fjalë të tjera, Evropa po përpiqet të bëjë një investim strategjik me rrezik të lartë pa siguri.
Ironia është se BE-ja tashmë ka dëshmuar se është e aftë të trajtojë probleme të ngjashme koordinimi. Për shembull, ajo ka nisur së fundmi iniciativa industriale në shkallë të gjerë për të promovuar bateritë, gjysmëpërçuesit dhe hidrogjenin – projekte që konsiderohen strategjikisht të domosdoshme, por të pafinancueshme nga burime private.
Strategjia e BE-së në këto fusha ka qenë ndarja e rrezikut përmes investimeve të koordinuara publike, duke përthithur humbjet fillestare dhe duke sinkronizuar veprimet përtej kufijve. Pjesëmarrja ishte asimetrike, e kufizuar në kohë dhe e paraqitur si një formë koordinimi që rrit efikasitetin.
Kjo përvojë ofron një mësim për zgjerimin e BE-së. Nëse Evropa dëshiron të bëjë angazhime të besueshme ndaj Ukrainës, ajo duhet të ulë kostot politike të thënies “po”. Kjo fillon me ndershmëri për atë që përfshin procesi. Anëtarësimi i Ukrainës do të gjeneronte presione reale përshtatjeje. Prodhuesit bujqësorë në disa shtete anëtare do të përballeshin me konkurrencë të shtuar; sektorët me intensitet të lartë pune do të ndienin efekte në paga dhe punësim; dhe alokimet buxhetore do të ndryshonin.
Meqenëse qeveritë demokratike kanë arsye të forta për t’u shqetësuar për këto përshtatje, pranimi i tyre është parakusht për politika të besueshme. Nëse injorohen, rezistenca ndaj anëtarësimit të Ukrainës do të shfaqet më vonë në formën e vetove, kërkesave për masa shtesë mbrojtëse dhe vonesave të tjera. Çështja nuk është nëse zgjerimi sjell kosto. Çështja është nëse këto kosto do të përthithen në mënyrë të pakontrolluar dhe politikisht destabilizuese, apo do të ndahen dhe zbuten me kalimin e kohës.
Një mënyrë për të zbutur goditjen është që anëtarësimi i Ukrainës të trajtohet si një investim kolektiv i mbështetur nga struktura të përkohshme dhe të synuara të ndarjes së rrezikut. Mekanizma përshtatjeje në nivel të BE-së – të modeluar në mënyrë të lirshme mbi instrumentet ekzistuese të politikës industriale – mund t’i ndihmojnë qeveritë të menaxhojnë goditjet sektoriale dhe presionet buxhetore gjatë tranzicionit.
Shtetet anëtare, natyrisht, do të mbeten kontribuuesit kryesorë, me nivelin e pjesëmarrjes që pasqyron ekspozimin dhe kapacitetin e tyre fiskal. Institucionet e BE-së do të koordinojnë, ndërsa bankat publike të zhvillimit do t’i shpërndajnë kostot me kalimin e kohës përmes huave dhe garancive. Një qasje e tillë nuk duhet të mbështetet ekskluzivisht në buxhetet publike.
Anëtarësimi i Ukrainës do të krijonte gjithashtu fitues dhe humbës brenda çdo shteti anëtar. Shumë ndërmarrje të orientuara drejt eksportit, ofrues shërbimesh logjistike, kompani ndërtimi dhe institucione financiare do të jenë të pozicionuara mirë për të përfituar nga rindërtimi i Ukrainës dhe integrimi më i thellë. Mobilizimi i këtyre përfituesve përmes bashkëfinancimit dhe instrumenteve të investimit do të zgjeronte koalicionet politike dhe do ta bënte zgjerimin më të mbrojtshëm në planin e brendshëm.
Në mënyrë thelbësore, çdo mbështetje do të ishte e kufizuar në kohë, me tavan të përcaktuar dhe e lidhur me etapa të qarta të anëtarësimit. Objektivi nuk është ofrimi i kompensimit të përhershëm, por garantimi i realizueshmërisë politike.
E njëjta logjikë favorizon gjithashtu një qasje më të integruar ndaj rindërtimit të Ukrainës pas luftës. Trajtimi i rindërtimit dhe zgjerimit si dy procese të ndara i bën të dyja më të brishta. Investimet e koordinuara në kapacitetin e industrisë së mbrojtjes, modernizimin e bujqësisë, sistemet energjetike dhe infrastrukturën mund të gjenerojnë përfitime afatgjata si për Ukrainën ashtu edhe për shtetet aktuale anëtare, duke e kthyer zgjerimin nga një problem rishpërndarjeje në një projekt të përbashkët ndërtimi sistemi.
Zgjerimi i fazuar ose “i lehtë” mund të ndihmojë në menaxhimin e përshtatjes, por mbart edhe rreziqe. Nëse fazat e ndërmjetme bëhen zëvendësim për hapat drejt anëtarësimit të plotë, besueshmëria e BE-së do të dëmtohet. Për Ukrainën, më e rëndësishmja është një angazhim i qartë se përmbushja e kritereve do të çojë në anëtarësim të plotë.
Por besueshmëria nuk është vetëm çështje qëllimi; është edhe çështje kapaciteti. Nëse premtimet nuk mund të mbahen politikisht, ato përfundimisht do të thyhen dhe pasojat do të jenë strategjikisht të dëmshme. Pa mekanizma për menaxhimin e kostove të përshtatjes, BE-ja rrezikon të rrëshqasë drejt paqartësisë, ku angazhimet e nivelit të lartë shoqërohen me afate të pacaktuara.
Për Ukrainën, sinjalet e përziera do të dobësojnë nxitjet për reforma dhe do ta komplikojnë rindërtimin. Për Evropën, ato do të minojnë aftësinë parandaluese. Zgjedhja e Evropës nuk është nëse do të përballojë kostot e anëtarësimit të Ukrainës, por nëse do t’i përballojë ato në mënyrë të qëllimshme përmes institucioneve që e bëjnë angazhimin të qëndrueshëm. Përndryshe, besueshmëria e Evropës do të gërryhet nga brenda.
Anëtarësimi i Ukrainës ka të bëjë me shumë më tepër sesa vetëm Ukrainën. Ka të bëjë me faktin nëse BE-ja mund të përshtatë modelin e saj të zgjerimit me një botë ku gjeopolitika dhe ekonomia janë të ndërthurura ngushtë. Një bashkim që ka mësuar të formësojë tregjet brenda vetes nuk mund të mbështetet vetëm te forcat e tregut kur integron një vend kaq të madh dhe strategjikisht të rëndësishëm si Ukraina.
Në këtë kontekst, besueshmëria nuk do të ndërtohet mbi deklarata, por mbi institucione dhe politika që i bëjnë angazhimet të besueshme. Kur bëhet fjalë për anëtarësimin e Ukrainës, Evropa nuk mund të përballojë të bëjë blof, sepse e ardhmja e saj varet gjithnjë e më shumë prej saj.
