Veliko Murat Breshani – atdhetar dhe këngëtar i shquar
Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Figura e Veliko Murat Breshani zë një vend të veçantë në historinë dhe kujtesën e krahinës së Lumit të Vlorës. Emri i tij lidhet ngushtë me këngën polifonike labe, me pushkën dhe me kuvendin, me mençurinë popullore dhe me qëndresën atdhetare në periudhat më të vështira të vendit.
Që në rininë e hershme, këngët e tij u përhapën nëpër fshatrat e Mesaplikut, tw Kurveleshit dhe më gjerë. Në vargjet kushtuar ngjarjeve të vitit 1914, ai përshkruan me dhimbje djegiet dhe masakrat në Kallarat e në gjithë Lumin e Vlorës, duke u bërë kronikan i gjallë i qëndresës kundër shovinistëve grekë. Këngët e tij, të kënduara nga pleqtë në oda e në kuvende, mbartnin jo vetëm art, por edhe histori.
Formimi dhe personaliteti
Veliko Murati lindi në Kallarat më 1888, në një familje me tradita të forta atdhetare. Kreu shkollën e mesme turke në Janinë, çka i dha një formim të gjerë kulturor. Në krahinë njihej si burrë “me një barrë mend”, me fjalë të peshura dhe gjykim të kthjellët. Ishte tipari i labit të vërtetë: i drejtë, i prerë në fjalë, i thjeshtë në veshje, por i madh në qëndrim.
Ai ishte njëkohësisht i pushkës dhe i penës – luftëtar kur e kërkonte nevoja, këngëtar kur duhej të ruhej kujtesa.
Në shërbim të Atdheut
Në vitin 1914 mori pjesë në luftimet kundër forcave greke. Më 1920, gjatë Lufta e Vlorës, u rreshtua në çetën e Kallaratit dhe luftoi kundër pushtuesve italianë. Vargjet e tij të asaj kohe jehonin vendosmërinë e popullit: “Ja do mbetet Vlora jonë / Ja do bëhet shkrumb e hi…”.
Ai ishte i lidhur me figura të njohura të kohës, si Ismail Qemali dhe Mehmet Pashë Dërralla, për të cilët shprehte respekt të thellë. Trimërinë e vlerësonte si virtytin më të lartë të burrit shqiptar, por mbi të gjitha vendoste dashurinë për vatanin.
Pas Luftës së Vlorës, me besimin e Osman Haxhiu, u angazhua në misione pajtimi dhe organizimi në zonat e bregdetit. Për shumë vite shërbeu si kryeplak i Kallaratit (1920-1934), duke luajtur rol të rëndësishëm në pajtimin e gjaqeve dhe në ruajtjen e harmonisë shoqërore.
Qëndrimi politik dhe sakrifica
Veliko Murat Breshani ishte kundërshtar i regjimit të Ahmet Zogu dhe mori pjesë në lëvizjen e Fierit përkrah Riza Cerova. U arrestua dhe vuajti dënimin në kalanë e Gjirokastrës.
Me pushtimin fashist të 7 prillit 1939, ai u rreshtua sërish në anën e qëndresës. Në vitet 1939-1943 kontribuoi në organizimin e luftës antifashiste në Kurveleshin e Poshtëm. Mori pjesë në Luftën e Gjormit dhe në veprime të tjera kundër forcave pushtuese, duke u zgjedhur anëtar i Këshillit Krahinor Antifashist.
Qëndrimi i tij nacionalist dhe përkrahja për zgjidhje unitare në dobi të vendit e vunë përballë përçarjeve të kohës. Për bindjet e tij u pushkatua, dhe pak ditë më vonë edhe djali i tij, Qamili. Ishte një goditje e rëndë për familjen dhe krahinën, por jo për idealin që ai përfaqësonte.
Kënga që nuk shuhet
Veliko Murat Breshani mbeti në kujtesën popullore si këngëtar virtuoz, krijues vargjesh të fuqishme për flamurin, për luftërat, për burrërinë dhe për drejtësinë. Kënga e tij ishte thirrje ndërgjegjeje: “Deputet edhe ministra / Dëgjoni këngët e mia / Punoni për Shqipërinë…”.
Edhe pas vdekjes, populli e përjetësoi në vargje: “S’ka vdekur, por është i gjallë / Me brezat duke kënduar…”
Ai ishte prush i fjalës dhe djep i këngës. Sot, Kallarati dhe mbarë Labëria e kujtojnë me nderim si një nga bijtë më të denjë – një burrë që jetoi me pushkë në krah dhe me këngë në zemër, duke lënë pas një trashëgimi që vazhdon të frymëzojë.
