Dionis Furriku: STERILIZIMI AKADEMIK I FILOZOFISË NË SHQIPËRI
“Universiteti është gjithmonë e më pak një universitet i përfytyrimit të ideve dhe gjithmonë e më tepër një ndërmarrje ku sfida kryesore është menaxhimi dhe jo krijimi konceptual apo ideor”, Alment Muho, pedagog i filozofisë në Fakultetin e Shkencave Sociale, UT.
Si një student i filozofisë prej 7 vitesh tashmë, ajo çka kam arritur të kuptoj është se kjo shprehje është jo vetëm e vërtetë, por edhe dita-ditës sa vjen e realizohet. Tamam si të thuash që është një plan i lig në krye ose një dorë e fshehtë, ku duket se, duke manipuluar gjithçka, po bën të pamundurën që arsimi në Shqipëri të marrë rrugën pa kthim të mosdijes dhe injorancës, analfabetizmit funksional dhe, normalisht, të ndjekim tashmë tabunë e njohur shqiptare për të mbaruar studimet universitare sa për një “copë kartoni”, siç është edhe shprehja jone “kulturore”.
E pra, qëllimi për të marrë këtë karton duket se është më i qartë në degën e filozofisë se kudo tjetër. Paradoksalisht, ky fenomen duket se është edhe më i dukshëm në degën e filozofisë. Filozofia, e cila në thelb duhet të jetë hapësira ku kultivohet mendimi kritik, dyshimi metodik dhe analiza konceptuale, shpesh përfundon e reduktuar në një seri procedurash akademike formale. Në vend që studentët të inkurajohen të zhvillojnë ide, të sfidojnë autoritetet teorike apo të krijojnë perspektiva të reja, procesi akademik shpesh përqendrohet në përmbushjen e kërkesave formale për të kaluar provimet dhe për të përfunduar ciklin e studimeve.
Kjo është një nga paradokset më të mëdha të sistemit arsimor shqiptar: ndërkohë që numri i të diplomuarve rritet çdo vit, perceptimi për cilësinë e arsimit dhe për rolin e universitetit në shoqëri duket se bie. Në auditorë shpesh ndihet një atmosferë e çuditshme apatie intelektuale. Diskutimet filozofike, të cilat duhet të jenë zemra e një departamenti filozofie, shpesh zëvendësohen nga një logjikë mekanike e përgatitjes për provime dhe plotësimit të krediteve.
Studentët mësojnë të përshtaten me sistemin, jo ta sfidojnë atë. Ata mësojnë të riprodhojnë ide, jo t’i krijojnë ato. Diploma, pra, shihet si një simbol formal i statusit arsimor, por jo domosdoshmërisht si dëshmi e një formimi të thellë intelektual. Në këtë mënyrë, universiteti rrezikon të humbasë një nga funksionet e tij më të rëndësishme historike: prodhimin e elitës intelektuale të një shoqërie.
Shpeshherë më ka rastisur të pyes veten nëse ndonjëherë, në rrugët e Tiranës, do të ndalohesha në një vox pop dhe pyetja do të ishte:
— Kush mendoni se mund të quhet një figurë intelektuale në Shqipëri?
Do të gjendesha literalisht i humbur në mendim, pasi asnjë emër konkret nuk do më vinte ndërmend.
Tani, normalisht që këtu nuk dua të them që Shqipëria është e mbushur tërësisht me pseudo-intelektualë mediokër, por fakti qëndron se një emër është shumë e vështirë të të vijë në mendje. Mos të harrojmë kurrë se çfarë Sartre thoshte për intelektualin: “Intelektuali është një figurë thelbësisht e angazhuar (engagé), i cili duhet të përdorë fjalën dhe famën e tij për të ndërhyrë në çështjet shoqërore e politike, duke refuzuar neutralitetin. Ai e sheh intelektualin si një ‘ndërgjegje’ kritike që lufton kundër status quo-së dhe padrejtësive, shpesh duke u bërë revolucionar”.
Kjo krizë mendimi bëhet edhe më e dukshme në filozofi, gjithmonë duke filluar në sensin akademik të fjalës. Filozofia, që nga koha e Sokratit deri tek Immanuel Kant apo Friedrich Nietzsche, ka qenë një disiplinë që sfidonte strukturat e mendimit dhe të pushtetit. Ajo është ndërtuar mbi idenë se pyetjet janë më të rëndësishme se përgjigjet e gatshme.
Megjithatë, kur filozofia institucionalizohet në një sistem që shpesh vlerëson më shumë formalitetin sesa kërkimin kritik, rreziku është që ajo të shndërrohet në një disiplinë të sterilizuar akademikisht.
Dhe pikërisht këtu fillon “Sterilizimi Akademik”.
Një nga arsyet kryesore të kësaj situate lidhet me transformimin më të gjerë të universitetit në një institucion të orientuar drejt menaxhimit. Reforma administrative, burokracia dhe logjika e performancës numerike — numri i krediteve, i publikimeve, i diplomave — shpesh zënë vendin e debatit intelektual. Universiteti matet gjithnjë e më shumë me indikatorë sasiorë, ndërsa dimensioni cilësor i mendimit kritik bëhet gjithnjë e më i vështirë për t’u vlerësuar.
Në vend që studentët të përballen me pyetje të mëdha filozofike — mbi lirinë, drejtësinë, kuptimin e jetës apo natyrën e dijes — ata shpesh përfundojnë duke memorizuar teori për t’i riprodhuar në provime. Kjo krijon një kontradiktë të thellë: filozofia studiohet, por rrallëherë praktikohet.
Ky fenomen nuk është ekskluzivisht shqiptar; ai është pjesë e një transformimi global të universiteteve. Megjithatë, në një shoqëri si ajo shqiptare, ku tradita e institucioneve akademike është ende në zhvillim, pasojat mund të jenë edhe më të thella. Kur universiteti nuk arrin të prodhojë mendim kritik, ai nuk arrin të përmbushë një nga funksionet e tij më themelore: të ndihmojë shoqërinë të kuptojë vetveten.
Në fund të fundit, pyetja që lind nuk është vetëm nëse universiteti shqiptar po humbet karakterin e tij intelektual. Pyetja më e madhe është se çfarë ndodh me një shoqëri kur institucionet që duhet të prodhojnë ide fillojnë të prodhojnë vetëm diploma. Sepse një shoqëri mund të ketë shumë të diplomuar, por nëse i mungon mendimi kritik, ajo rrezikon të mbetet e varfër intelektualisht. Dhe kur universiteti pushon së qeni një vend ku lindin ide, ai pushon së qeni universitet në kuptimin më të thellë të fjalës. Le të marrim shembullin konkret: Aktualisht rezulton e regjistruar në Master nje Deputete Aktive që askush nuk e njihte atë deri në momentin që na u vet-prezantua si e tillë. Këtu jam i detyruar të ngre pyetjen se si vallë ky person ka mundësi që të ndjekë nje degë kaq të vështirë sa Filozofia pa u paraqitur asnjëherë dhe duke shfrytëzuar taksat tona si qytetarë dhe studentë për të marrë pikërisht atë “copë kartoni”… Me pak fjalë qartazi në sistemin
Por nëse kjo është situata momentale në “botën e filozofisë” në Shqipëri, problemet jo vetëm që nuk mbarojnë këtu, por situata duket sikur sapo është përkeqësuar pa kthim pas.
Ndryshimi i degës nga “Filozofi” në “Filozofi dhe Etikë” në shumë universitete shqiptare, përfshirë edhe programet në Universitetin e Tiranës, na është paraqitur shpesh si një reformë modernizuese. “Argumenti zyrtar” ka qenë se shtimi i etikës si orientim i veçantë do ta bënte programin më praktik dhe më të lidhur me tregun e punës. Megjithatë, për shumë studentë dhe pedagogë të kësaj fushe, ky ndryshim ka ngritur edhe një sërë shqetësimesh serioze mbi drejtimin që po merr studimi i filozofisë në universitet.
Së pari, ekziston rreziku i një reduktimi të vetë filozofisë si disiplinë. Filozofia, në traditën e saj klasike, është një fushë e gjerë që përfshin metafizikën, epistemologjinë, filozofinë politike, estetikën dhe shumë degë të tjera. Mendimtarë si Sokrati, Platoni, Aristoteli, Immanuel Kant, Hegel apo Friedrich Nietzsche nuk e konceptonin filozofinë si një disiplinë të kufizuar në etikë, por si një kërkim të përgjithshëm mbi natyrën e realitetit, dijes dhe ekzistencës njerëzore. Kur programi akademik identifikohet kryesisht me etikën, rreziku është që filozofia të perceptohet si një nën-degë normative dhe jo si një reflektim i gjerë kritik mbi botën.
Së dyti, ndryshimi i emërtimit mund të krijojë një konfuzion konceptual mbi vetë qëllimin e programit. Etika është pa dyshim një nga fushat më të rëndësishme të filozofisë, por ajo është vetëm një pjesë e saj. Kur një program quhet “Filozofi dhe Etikë”, krijohet përshtypja se etika është diçka e ndarë nga filozofia, ndërkohë që historikisht ajo është zhvilluar brenda saj. Kjo mund të çojë në një fragmentim artificial të disiplinës dhe në një strukturë kurrikulare më pak koherente.
Një tjetër pasojë lidhet me mënyrën se si do të perceptohet diploma në tregun e punës dhe në opinionin publik. Në një kontekst ku studimet filozofike shpesh janë tashmë të nënvlerësuara, ndryshimi i emrit të programit mund të krijojë edhe më shumë paqartësi mbi identitetin profesional të të diplomuarve.
Studentët mund të përballen me pyetje të tipit:
“A janë filozofë, studiues të etikës, apo diçka tjetër”?
Kjo paqartësi nuk ndihmon forcimin e identitetit akademik të disiplinës.
Po aq problematike është edhe logjika që shpesh shoqëron këto ndryshime: ideja se filozofia duhet të “përshtatet” duke u bërë më utilitare. Sigurisht, lidhja me realitetin shoqëror është e rëndësishme, por kur një disiplinë ndryshon orientimin e saj kryesisht për arsye administrative ose për të rritur numrin e regjistrimeve, ekziston rreziku që thelbi i saj kritik të dobësohet.
Filozofia nuk është thjesht një instrument praktik; ajo është një mënyrë e të menduarit që sfidon supozimet dhe strukturat e mendimit të përditshëm.
Në këtë kuptim, ndryshimi nga “Filozofi” në “Filozofi dhe Etikë” mund të shihet si pjesë e një tendence më të gjerë: transformimi i universiteteve nga hapësira të reflektimit kritik në institucione që orientohen gjithnjë e më shumë nga logjika e menaxhimit dhe e tregut. Kjo është pikërisht ajo që nënkupton edhe vëzhgimi kritik i pedagogut Alment Muho, sipas të cilit universiteti po shndërrohet gjithnjë e më shumë në një ndërmarrje ku sfida kryesore është menaxhimi, jo krijimi i ideve.
Në fund, çështja nuk është vetëm emri i një programi studimi. Pyetja më e thellë është se çfarë lloj universiteti dëshirojmë të kemi: një universitet që formon mendimtarë kritikë, apo një institucion që prodhon diploma të përshtatura me kërkesat administrative të momentit.
Nëse filozofia reduktohet në një formulë të menaxhueshme akademikisht, atëherë rreziku është që universiteti të humbasë pikërisht atë dimension që e ka bërë historikisht një nga institucionet më të rëndësishme të kulturës dhe të mendimit njerëzor.
Por nuk dëshiroj që këtë artikull ta mbyll me nota tërësisht negative. Për sa kohë që dëshira e një studiuesi të jetë gjithmonë prezente, filozofia nuk do të shuhet kurrë, sado që një Rektorat apo Departament të vendosë të bëjë eksperimente me të ardhmen e mendimit shqiptar, i cili sot ngelet më në rrezik se kurrë.
