James Cameron: SHQIPËRIA, PARAJSA E FUNDIT MARKSISTE
Përktheu: NDREK GJINI
I lindur në Skoci dhe i arsimuar në Francë dhe Angli, James Cameron ka qenë gazetar për më shumë se një çerek shekulli. Si korrespondent i jashtëm kryesor i gazetës London News Chronicle, ai ishte një nga vëzhguesit e parë perëndimorë që pati mundësinë të udhëtonte lirisht në Kinën komuniste dhe përshkrimi i tij mbi atë që po ndodhte brenda këtij vendi komunist u paraqit në librin e tij Mandarin Red, botuar në vitin 1955. Këtu ai rrëfen se si arriti të depërtojë në Shqipëri.
Për vite me radhë, shumë kohë para prishjes së marrëdhënjeve mes Republikës së Shqipërisë dhe Bashkimit Sovjetik që ndau botën lindore dhe e shndërroi këtë enklavë të vogël komuniste në fenomenin politik të kohës, kisha ushqyer një ambicie të çmendur për të hyrë në Shqipëri.
Duhet ta pranoj se qëllimi im nuk ishte plotësisht akademik; në të padyshim përzihej një lloj kureshtjeje koleksionisti. Rasti e solli që të kisha punuar, ose të paktën vizituar, pothuajse çdo vend në botë; udhëtimi ishte profesioni im. Por, ndonëse kisha kaluar nëpër të gjitha shtetet komuniste, përfshirë edhe Kinën, Shqipëria më dukej e padepërtueshme. Herë pas here bëja përpjekje zyrtarisht pranë misioneve dhe konsullatave shqiptare në Paris, Romë, Ankara, Sofje — përfaqësi diplomatike të vendosura në rrugica të panjohura. Dhe gjithmonë përballesha ose në refuzim të plotë për të folur mbi këtë çështje, ose — më shpesh — me një dere të mbyllur, ku varej një tabelë e pluhurosur që shpjegonte se funksionari kishte dalë për drekë. Kështuqë kisha hequr dorë prej kohësh nga ideja për të vizituar Shqipërinë.
Dhe pastaj, papritur, u gjenda aty.
Disa muaj më parë, një reklamë e një agjencie udhëtimi në Këln doli në një gazetë të Gjermanisë Perëndimore, duke njoftuar një udhëtim në grup, tetëmbëdhjetëditor nëpër Shqipëri. Asgjë në të nuk linte të kuptohej se u drejtohej vetëm komunistëve. Për pasojë, duke ndjekur parimin që gjithçka duhet provuar të paktën një herë, dërgova një kërkesë për t’iu bashkuar këtij udhëtimi, i bindur se ajo do të refuzohej — ose, më shumë gjasë, do të injorohej. Për habinë time, përgjigjja erdhi menjëherë, shoqëruar me disa formularë për t’u plotësuar, një kërkesë për një kapar prej njëqind paundësh dhe lutjen që pasaporta ime të dërgohej në Gjermani për t’u pajisur me vizë shqiptare. Supozohej se kjo do të kryhej në Berlinin Lindor.
Nuk ndjeva asnjë shtysë për t’ia besuar pasaportën time një zyre udhëtimesh gjermane pa adresë të qartë.—Kjo pasi, nga pasaporta ime varej puna ime, njësoj si një punëtori veglat apo një mjeku diploma. Megjithatë, këto çështje sot janë më të lehta se dikur për t’u zgjidhur. Një konsultim i shkurtër në vendin e duhur prodhoi një pasaportë tjetër, e cila u nis në rrugën e saj drejt Gjermanisë.
Për javë të tëra nuk ndodhi asgjë. E lashë çështjen mënjanë. Pastaj, me atë lloj befasie spektakolare që duket se karakterizon shumicën e gjërave që më ndodhin mua, mbërriti një mesazh urgjent: turneu do të zhvillohej, grupi ishte gati. Me sa dukej, kishte një fluturim inaugurues të linjës holandeze drejt Tiranës. Do të shkoja menjëherë, më tha agjencia, në Mynih, ku grupi turistik do të mblidhej në aeroport dhe ku do të merrja pasaportën dhe vizën time turistike shqiptare?
M’u duk se duhej të kishte diçka ose tepër naive, ose tepër tinëzare në një agjenci që mund të propozonte me aq qetësi që një njeri të udhëtonte nga një vend në tjetrin për të marrë pasaportën e vet. Megjithatë, iu binda; nëse ata nuk kishin ndërmend të bënin pyetje, as unë s’kisha përse të bëja. Kështu arrita në Mynih, dhe aty nisi komedia.
Pranoj se më kishte shkuar ndër mend se, ndonëse plani im për të depërtuar në Shqipëri si pjesë e një grupi turistësh ishte mjaft i zgjuar, ai s’mund të ishte domosdoshmërisht i vetmi. Ishte e mundur që ndonjë tjetër shkrimtar, gazetar apo profesionist i ngjashëm të ishte bashkuar me këtë trupë vizitorësh të pafajshëm. E pranova këtë mundësi dhe u përgatita aq sa munda.
Por ajo që nuk e kisha pritur të gjeja në takimin tonë në Mynih ishte kjo: nga shtatëmbëdhjetë vetët që ishim, nuk kishte asnjë që mund të quhej, në asnjë kuptim, turist.
Kjo nuk kërkonte ndonjë talent të veçantë për t’u kuptuar, sepse, larg së qenit të fshehtë për qëllimet e tyre, gjithë grupi — përveç meje — ishte dukshëm i ngarkuar me pajisje teknike: kamera 35‑milimetrëshe, tripodë, aparatura zanore, ndriçime dhe lente, tela e kabllo, dhe makineri televizive të rënda e të ndërlikuara, ndërsa rrinin përreth me qëndrimin dukshëm të lodhur, si të atyre që janë mësuar me të tilla punë.
Kështu, kur grupi ynë “turistik” disa orë më vonë mbërriti më në fund në Tiranë.Ai ngjante më shumë me ndonjë grup të një klubi gazetarësh të dehur që vinte nga një feste fund viti, sesa me një grup turistësh kureshtarë të etur për kënaqësi.
Ky fakt, natyrisht, i befasoi disi zyrtarët e aeroportit shqiptar, të cilët, me shumë qetësi, u përmbajtën nga çdo koment. Ju jeni turistë?, – thanë ata, ndërsa pasaportat zhdukeshin një nga një në një çantë të zezë lëkure. Të gjithë pohuam me zell. Shumë mirë, tha zyrtari me një ton të qetë: – Mirë se erdhët; dhe ne zbritëm nga aeroplani.
Nuk e di çfarë kisha pritur. Shumica e aeroporteve të republikave lindore janë, nga përvoja ime, më shumë a më pak të njëjta: kanë një cilësi të përbashkët të ftohtë e pa hijeshi, ndodhen gjithmonë në fund të rrugëve të gjata e të drejta dhe janë të ngarkuara me pritjen e delegacioneve “të partive komuniste vëllazërore”.
Tirana premtonte çdo lloj ndryshimi. Nën dritën e zbehtë të mbrëmjes ajo ofronte një skenë bukurie magjepsëse: në sfond, male si të gdhendura çuditshëm, një pamje e purpurt mbi blunë që errësohej, një luginë e gjerë mes shpateve me ullinj, një bllok ndërtesash të ulëta që vetëm me mirësjellje mund të quheshin aeroport, e megjithatë të rrethuara dhe të mbushura me trëndafila. Përtej perimetrit mund të shihja dy skuadrone avionësh MIG të modelit të vjetër, tashmë shumë të ndryshkur; mes tyre dhe pistës, një plak me qeleshe kujdesej për një tufë delesh.
Kontrolli në aeroport ishte i zakonshëm, tipik i modelit të Demokracive Popullore, i kryer me një mirësjellje të paqtë dhe të ftohtë, por që u ndërpre në mënyrë befasuese nga një kamarier me mëngë të përveshura që mbante një tabaka me gota të vogla rakie. Inspektorja e doganës e pranoi me qetësi gjithë teknologjinë televizive, dhe pronarët, mbi të cilët kishte rënë një lloj heshtje e dëshpëruar, filluan ngadalë të gëzoheshin. Por siç doli më pas, ky gëzim ishte i parakohshëm. Zyrtarët shqiptarë nuk kishin aspak ndër mend të lejonin përdorimin e kamerave; përkundrazi, kishin shpikur një teknikë frymëzuese disiplinore. Në vend që t’i konfiskonin pajisjet, ata i mbyllën në pako, i vulosën dhe ngulmuan që pronarët t’i merrnin me vete, duke u përkulur nën peshën e gjithë atij mekanizmi që nuk kishte asnjë qëllim tjetër, përveçse t’u kujtonte, se në rast se i hapin apo i përdorin do kishin pasoja.
Gjendja ime ishte krejt ndryshe, dhe qëndrimi im prirej (sërish, nga një optimizëm i marrë) drejt vetëkënaqësisë. I vetëm mes këtij grupi të rremë njerëzish, më dukej se unë kisha bërë përpjekje për t’u dukur si turist – të paktën në atë që nuk mbaja asgjë të veçantë me vete: as makinë shkrimi, as fletore. Megjithatë, ishte valixhja ime e pafajshme dhe e dukshme që e tërhoqi më shumë vëmendjen e zonjës së doganës, sepse, në fakt, valixhja ime përmbante gjysmë duzine librash me botime të lira – një a dy romane, një libër esesh dhe Tristram Shandy-n, të cilin e kisha zvarritur rreth e qark botës për vite të tëra, duke pritur ditën kur, nga mërzia më e madhe, do të ndihesha i detyruar ta lexoja.
Zonja e doganës i nxori librat në banak me shpejtësi të rrufeshme dhe i shikoj me dyshim, krejt e pakënaqur, si një udhëheqëse skautësh që nuk është e sigurt nëse ato janë ndonjë përkthim bullgar i Henry Miller. Pas pak ajo i mori librat në një dhomë tjetër, ku iu bashkuan edhe dy zyrtarë të tjerë, dhe për një kohë pashë kokat e tyre të përkulura bashkë me njëfarë hutimi përçmues. Kur zonja e doganës u kthye, ajo e mbylli valixhen, por librat nuk ishin më aty, dhe nuk i pashë kurrë më.
Hipëm në një autobus dhe u nisëm drejt Tiranës përmes muzgut që binte. Rreth nesh madhështia fizike e vendit zbehej në errësirë, dhe cingërima e brumbujve kumbonte mes pemëve. Gjatë rrugës me gropa kaluam pranë grupeve të njëpasnjëshme ushtarësh; të rinj me uniformat e dala mode të Ushtrisë Sovjetike – pjesë e ndihmës ruse, që mua m’u duk mjaft e përkorë – nga ditët kur të dy vendet ende kishin miqësi me njëri-tjetrin. Në atë mbrëmje të parë, më dukej sikur Shqipëria ishte e banuar vetëm prej djemve ushtarë, me koka të qethura, me rroba gri dhe çizme të buta të gjata. Kjo përshtypje do të ndryshonte shpejt; megjithatë, ky komb i vogël ishte, në mënyrë të dukshme, më i tejmbushuri me ushtri nga të gjithë që kisha parë ndonjëherë në botë.
Nuk kishte asgjë për t’u habitur. E gjithë e kaluara e historike e Shqipërisë ka qenë pothuajse një varg i pandërprerë trazirash dhe dhune – një histori pushtimesh dhe tiranish, shtypjesh dhe kryengritjesh, okupimesh dhe çlirimesh, pushtimesh të hidhura dhe revolucionesh të përsëritura. Shqipëria është një vend me gjenezë të fortë fisnore e luftrash të pafundme; shto këtu faktin që popullsia shqiptare ishte ende kryesisht myslimane, me gjithë ekskluzivitetin dhe mbylljen shpirtërore që kjo fe sjell, dhe kur shton mbi to dhe disiplinat e reja të komunizmit të shekullit njëzet kjo nuk përbën më çudi.
Ndërsa dritat e zbehta të Tiranës afroheshin, ndjeva se Shqipëria ishte një vend i vështirë për t’u ndjerë si në shtëpi.
Shqiptarët janë ndër popujt më të lashtë të Evropës, fiset ilire që arritën të ruanin identitetin e tyre nën grekët për gjashtë shekuj para Krishtit, që mbijetuan pesëqind vjet nën pushtimin romak dhe pesëqind të tjerë nën bizantinët, që zgjodhën këto male të pashkelura si fushëbetejën e tyre kundër mbretërisë bullgare. Shqipëria ishte ura e kalimit për sulmet e njëpasnjëshme të Evropës drejt lindjes – normanët në shekullin e njëmbëdhjetë, venedikasit në të trembëdhjetin. Edhe pas pushtimit të madh turk në vitin 1478, shqiptarët nuk pranuan të bëheshin kolonë të bindur por vazhduan të ishin shqetësimi më i madh në Perandorinë Osmane edhe për katërqind e pesëdhjetë vjet të tjera.
Kur austro‑hungarezët, francezët dhe italianët ishin përpjhekur shumë për Shqipërinë gjatë Luftës së Parë Botërore, erdhi ndërmjetësimi i çuditshëm i prijësit fisnor Ahmet Zogu, i cili në vitet 1920 shpalli veten fillimisht President, pastaj Mbret, dhe që u zhduk si era me pushtimin italian të Musolinit në Pashkën e vitit 1939.
Në rrjedhën e pashmangshme të kohërave, Lufta e Parë Botërore solli fashizmin, e dyta solli komunizmin. Duke përfituar nga plagët e tmerrshme të viteve të luftës partizane dhe duke numëruar humbjet e tyre – 28.000 të vdekur, 43.000 të deportuar në kampet e përqendrimit, 60.000 shtëpi të shkatërruara – partizanët e maleve shqiptare shpallën Republikën e tyre Popullore në vitin 1946, nën përkrahjen e Bashkimit Sovjetik. Kështu kaloi muaji i tyre i mjaltit për pesëmbëdhjetë vjet. Pastaj erdhi divorci i madh. Përsëri, ky komb mjaft i vogël, por me krenari të madhe dhe të zjarrtë, mbeti sërish vetëm.
Hoteli në Tiranë ndodhej paksa larg bulevardit kryesor, pas një brezi me pisha të gjelbërta. Ishte çuditërisht madhështor. Si pothuajse çdo gjë tjetër me pretendime të larta në qytet, kishte qenë ndërtuar nga italianët në një çast frymëzimi të bollëku, por prej kohësh kishte marrë atë zbehtësi pa ngjyrë, dhe ftohtësi që karakterizon të gjitha hotelet e demokracive popullore. Kjo është e vështirë të përkufizohet; ndofta ka të bëjë me kursimin. Dhe dallohet gjer dhe në zbehtësinë e llambave të dobëta elektrike, me mos funksionimin e ashensorëve, me boshllëkun e pluhurosur të vitrinave, me ngjyrën e çarçafëve, me mungesën e shërbyesve dhe me numrin e shtuar të funksionarëve hijerëndë e të paidentifikueshëm që nuk dukeshin as si pjesëtarë të stafit, as si mysafirë. Këto gjëra, nga përvoja ime, i gjen në çdo hotel të vendeve komuniste, dhe shpjegohen thjesht me faktin se, me kalimin e kohës, ato hotele kanë pushuar së qeni hotele dhe janë shndërruar në institucione, siç e kërkon jeta në shoqëritë ku njerëzit veprojnë vetëm me instruksione të posaçme.
Megjithatë, Hoteli “Dajti” në Tiranë krijonte aq mikpritje sa i lejohej, e kjo edhe nga mungesa e përvojës. Për të kundërshtuar fjalët e disa turistëve se Shqipëria është vend i pa-pastërtisë së paparë, e gjithë hapësira mbante erë kimikatesh e dezinfektuesish.
Mua më dhanë një dhomë të madhe, të trishtë, por të pastër, me një banjë të stolisur në detaje, madje dhe me vaskë – pa dyshim një kujtim i pushtimit italian. Bollëku i çezmave e rubinetëve prodhonte një seri zhurmash të zbrazëta dhe gërvishtjesh, por as një pikë ujë në to. Nga pesë llampat e dritës në mur, vetëm një ishte në punë, duke dhënë një dritë mjaft të zbehtë.
Ishte e padrejtë të ankoheshe. T’i kërkoje Shqipërisë, mikpritjeje për turistët – madje për turistë të maskuar si ne – ishte absurditet. Dhe megjithatë, fakti i çuditshëm ishte që Shqipëria vërtet bënte sikur besonte se ishte një qendër turistike. Holli i zymtë i hotelit ishte mbushur me fletushka dhe broshura që lavdëronin “pasuritë arkeologjike”, “kulturën artistike”, “jetën shoqërore”, “traditat etnografike”. Disa dukeshin sikur kishin qenë aty prej shekujsh; të tjerat, qartë, ishin të reja. Ishin shtypur në gjermanisht, frëngjisht, rusisht dhe italisht. Të printohej një version anglisht, mbase, ishte e pavlefshme. Amerikanët nuk lejohen, me Britaninë nuk kanë patur marrëdhënie që nga viti 1946, kur Shqipëria, në mënyrë të papërshtatshme, kishte minuar dy nëndetese britanikë në Kanalin e Korfuzit.
Nuk kishte arsye përpjekja për të tërhequr vizitorë, ndërkohë që ishte pothuajse e pamundur hyrja në vend? Tani, natyrisht, nuk kishte më as rusë. Ndarja e madhe mes Shqipërisë dhe Bashkimit Sovjetik mund të ketë qenë një nga fenomenet më të çuditshme të kohëve të fundit, që shprehte dallime doktrinare me rëndësi shumë më të gjerë sesa vetë Tirana, por ndikimi i saj mbi Shqipërinë ishte i qartë. Shqipëria ishte si një degë e bllokuar nga lumi sovjetik– dhe po thahej dukshëm.
Përçarja midis Nikita Hrushovit dhe udhëheqësit shqiptar, gjeneral Enver Hoxha, kishte filluar të ziente ngadalë që nga viti 1959 dhe shpërtheu në verën e vitit 1961. Në fakt, gjithë grindja ishte pjesë e përçarjes në rritje midis Rusisë dhe Kinës, me Shqipërinë që luante rolin e topit politik të ping‑pongut – gjë që tani është tashmë e dukshme; kështu që Shqipëria e vogël papritur u gjend duke mbajtur lart flamurin e marksizëm‑leninizmit të pastër kundër valës korruptuese të “revizionizmit sovjetik” dhe “imperializmit të Titos”.
Thuhet se zënka filloi kur Hrushovi, gjatë vizitës së tij zyrtare tek Enver Hoxha, u bë i vetëdijshëm për herë të parë për prapambetjen e madhe dhe të thellë të Shqipërisë, madje edhe sipas standardeve ballkanike, dhe, në mënyrë atërore, e këshilloi atë të hiqte dorë nga planet e çmendura për industrializim. Shqipëria është një vend me natyrë fshatare të prapambetur, thuhet se i tha Hrushovi; le të mjaftohet me rritjen e domateve dhe ullinjve, dhe të mos merret me rafineri çeliku dhe fabrika plehrash kimike. Lehtë mund ta imagjinosh se pse Hrushovi e tha këtë. Por këto fjalë të tij nuk patën asnjë efekt tek gjenerali gjakatar Hoxha.
Dhe më pas stuhia shpërtheu; Hrushovi e dënoi Shqipërinë në Kongresin e 20-të të Partisë, pezulloi çdo ndihmë sovjetike, tërhoqi të gjitha kreditë, thirri mbrapsht të gjithë teknikët dhe e harroi Shqipërinë përfundimisht. Godina e madhe dhe luksoze e ambasadës së re sovjetike në Tiranë, që ishte në ndërtim e sipër, u ndal në gjysmë të punimeve dhe që nga ajo ditë ka mbetur ashtu siç e lanë punëtorët rus– pa çati.
Goditja për ekonominë shqiptare, aq ekonomi sa ekzistonte, qe sigurisht e tmerrshme, por edhe më e rëndë qe goditja e krenarisë. Duke mos pasur asnjë kartë ekonomike në duar me të cilën të kundërpërgjigjej, Shqipëria mund të merrte hak vetëm në një mënyrë që sot ende duket disi komike: e ringriti në piedestal Stalinin. Në Moskë, Pragë, Sofje dhe Bukuresht, statujat e Stalinit u hoqën; në Tiranë, përkundrazi, bustet e tij të mëdha prej betoni jo vetëm që nuk u lëvizën, por u stolisën me lule. Ishte një rast i përsosur, një shembull i pastër dhe I dukshëm i këmbënguljes njerëzore të kthyer në aksion kombëtar. Kishte diçka pothuajse të admirueshme në atë arrogancë të pakuptimtë.
Por e gjithë kjo e la Shqipërinë pa asnjë mik në botë – përveç kinezëve. Afrimi i ri diplomatik midis Kinës dhe Shqipërisë i çuditi shumë të gjithë, sepse vështirë se mund të përfytyroheshin dy kombe për të cilat një aleancë kaq ekskluzive do të ishte më e pamundur nga ana kulturave dhe e temperamentit dhe më e pa kuptimtë nga ana e numrit të popullsisë: Kina kombi më i madh në botë dhe Shqipëria një nga më të vegjlit; Kina një vend i madh oriental me 650 milionë banorë dhe Shqipëria një provincë ballkanike me 1.6 milionë, të ndarë jo vetëm nga shtatë mijë milje, por nga çdo ndryshim i mundshëm njerëzor, tradicional, racor e gjuhësor – madje si mund të komunikonin?
Edhe po të pranohej se marrëdhënia ishte në fakt një mbulesë politike – që Shqipëria ekzistonte vetëm për t’u anatemuarr nga Rusia dhe lavdëruar nga Kina – gjithsesi, kinezët duhej të bënin diçka për këtë, dhe nëse po, çfarë? Thuhej se kinezët kishin dhënë një kredi prej 140 milionësh. Por ç’ishte kjo “prania kineze” në Shqipëri – ku ishin vallë këto ndihma?
Nuk mund të pritej, sigurisht, që rrugët e Tiranës të kumbonin tani nga thirrjet e djemve të rinj kinezë ose nga zërat e kuadrove që flisnin mandarinisht e vishnin kostume blu. Megjithatë, sapo kisha dëgjuar se dy aeroplanë të rinj me teknikë kinezë kishin mbërritur së fundmi në vend – për të bërë çfarë, vallë?
A do t’u këshillonin shqiptarëve mënyrën e mbledhjes së ullinjve?
Në të vërtetë, disa qindra kinezë në Shqipëri silleshin saktësisht ashtu siç silleshin rusët dikur në Kinë tetë vjet më parë: mbanin kokën ulur dhe qëndronin në heshtje, jashtë syve të publikut. Vetëm një herë, ditën e dytë në Tiranë, u futa gabimisht në një pjesë të gabuar të restorantit – dhe ja ku ishin ata, rreth dy duzina kinezësh, duke ngrënë të ndarë dhe të përmbajtur. Më panë të habitur dhe unë u tërhoqa me ndrojtje.
Dy ditë përpara se të bëja atë gafën e pashlyeshme, e pata krejt Tiranën në dispozicion, shetisja i lirë kudo. Magjia e këtij qyteti vinte më shumë nga e vjetra sesa nga e reja. E reja ishte përnjëmend banale: një rrjet rrugësh të gjera, madje madhështore, të rreshtuara me godina ministrishë në stil italian, me bulevarde aq të gjera sa të mbanin disa korsi automjetesh, por që në 80 për qind të ditës ishin krejt bosh.
Zbrazëtia e rrugëve ishte tronditëse. Në çdo kryqëzim qëndronte një polic trafiku me uniformë të bardhë, i gatshëm për të drejtuar një vrull automjetesh që nuk vinte kurrë. Ndoshta një herë në pesë minuta shfaqej një kamion i vjetër jeshil, me numra të mëdhenj anash, në stilin rus, që ngjitej rrugës duke gërvishtur e gjëmuar; polici ngrihej në gadishmëri dhe e përshëndeste me një lëvizje të ngrohtë, pa pasur asnjë mjet tjetër përballë. Me më pak se atë shpeshtësi kalonte ndonjë limuzinë ZIM e zezë, e mbuluar me perde të trasha, në ndonjë mision misterioz zyrtar. Në gjithë Shqipërinë sot, siç më thanë zyrtarisht, nuk ekziston as edhe një veturë private.
Poshtë Bulevardit të “Shqipërisë së Re”, përtej Sheshit “Skënderbej”, ku statuja gjigante e Stalinit qëndronte e errët mbi pyllin e flamujve që kërkonin jetë të gjatë për shtetin e punëtorëve, Tirana shuhej ngadalë mes një rrjeti rrugicash të ngushta e të varfra, gjithnjë e më tërheqëse. Aty, ku zanatxhinjtë rrihnin llamarinat e tyre e grykët e ibrikëve, shëtisnin lloje shqiptarësh që njeriu s’do t’i kishte imagjinuar ndofta kurrë jashtë ndonjë feste folklorike. Gjysma e njerëzve vishnin stofin e zbehtë të proletariatit urban, por gjysma tjetër, pa asnjë sjellje të ndrojtur, ecte krenarë me qeleshen e bardhë maqedonase, me xhubletën e qëndisur dhe me pantallonat e gjera të malësorit mysliman. Shqipëria duhet të jetë ndër vendet e vetme ku ajo që quhet “veshje fshatare” vishet vërtet nga fshatarët. Kjo u jepte rrugicave të Tiranës një hijeshi të shpenguar.
Këta burra të egër e madhështorë kishin një zakon të unik dhe të bukur: mbanin lule në gojë, ashtu siç mbajnë disa të tjerë një karafil në xhaketë. Dhjetëra herë mund të takoje ndonjë burrë fytyrëzymtë, me mustaqe të trasha dhe pamje grabitqari, nga buzët e vyshkura të të cilit varej një trëndafil ose një degë jasemini. Kjo pamje të jepte një përshtypje të çuditshme, si tek ajo e demit Ferdinand. Edhe ushtarët e fytyrë zbehtë e të rroga grisur e gjallëronin disi fytyrën e vrejntur e me këtë zakon të shkujdesur. Një herë, jashtë Tiranës, pashë një roje të fytyrë ngrysur në një post- bllok të rrethuar me tela, që kishte futur një tufë lulesh të egra tek gryka e pushkës së tij.
Problemi i parë dhe shumë serioz me të cilin u ndesha ishte ai i komunikimit. Shqiptarët flasin një gjuhë që, sipas meje, të cilën po të guxosh ta flasësh ndeshesh me vështirësi të pakapërcyeshme. Kjo gjuhë më ngjan me një lloj turqishteje të miksuar me ndërlikime të rënda sllave, që nuk mund të mësohet kurrsesi brenda natës. Ka, ndër të tjera, një alfabet prej tridhjetë e gjashtë shkronjash, me shtatë zanore dhe njëzet e nëntë bashkëtingëllore. Fjalët për “po” dhe “jo” janë po dhe jo, por kjo s’duhet ta mashtrojë askënd për thjeshtësinë e saj. Së shpejti zbulova, për shembull, se Shqipëria, në gjuhën e vet, nuk quhej aspak Albania, por Shqipëri, gjë që më tingëlloi si diçka krejtësisht e paarsyeshme.
Sado e pakuptueshme të dukej shqipja, pak njerëz flisnin ndonjë gjuhë tjetër. Meqenëse grupi ynë turistik kishte ardhur nga Gjermania (dhe madje përbëhej kryesisht nga gjermanë), përkthyesi i ngarkuar fliste gjermanisht, gjë që nuk më ndihmonte, pasi gjermanishten nuk e zotëroj mirë. Nuk takova askënd që të fliste anglisht. Kur më ndodhi një keqkuptim që solli një diskutim të ashpër e të ndërlikuar, çështja u përkthye në një mënyrë komike me përkthyes shumëpalësh — nga shqipja në rusisht, nga rusishtja në gjermanisht dhe nga gjermanishtja në frëngjisht.
Ky “stil përkthimi”, si të thuash, ia vlen të rrëfehet, sepse ndryshoi krejt karakterin e një udhëtimi që ishte që në fillim disi i paformë. E vura re që autoritetet shqiptare (me fjalë të tjera, kushdo me të cilin binim në kontakt) ishin tronditur nga natyra haptazi profesionale e grupit tonë turistik, ndonëse m’u duk se qenë sjellë për çudi mjaft qytetarisht. Të nesërmen pas mbërritjes sonë, dërgova një telegram të shkurtër në gazetën londineze me të cilën bashkëpunoja. E nisa në mënyrën e zakonshme, përmes recepsionit të hotelit, dhe ndërsa qëllimi kryesor ishte t’u jepja adresën time, mendova se nuk do të bëja asnjë mëkat po të shprehja në të edhe disa fajlë që Republika Popullore nuk do t’i kundërshtonte. Në fund të fundit, kishte njëfarë rëndësie lajmi për ardhjen e të huajve perëndimorë në Shqipëri, dhe këtë kisha si qëllim. “Kjo republikë e vogël, krenare dhe e vetmuar, që ka sfiduar me guxim si lindjen ashtu edhe perëndimin,” shkruajta unë, “ka hapur portat e saj,” e më tej, etj., etj. I vetmi dyshim që kisha për mënyrën e shprehjes, ishte se mua më dukej shumë vlerësuese, pothuaj deri në teprim; dhe kjo gjë mund të ngjallte të qeshura nga ndonjë censor shqiptar me shije.
Nuk e kisha parashikuar reagimin e jashtëzakonshëm që do të pasonte ky telegram. Pas pak, u gjenda përballë një grupi funksionarësh të ftohtë dhe të zymtë në fytyrë, të cilët dukeshin qartësisht armiqësorë. Pas shumë përplasjeve shumëgjuhëshe të stisura, më bënë të kuptoj se telegrami im ishte konsideruar i pakëndshëm, armiqësor, përçmues, me tone fashiste dhe si shkelje e pa telorueshme e statusit tim si turist.
Fillimisht unë mendova se duhej të ishte ndonjë keqkuptim i vogël. Për çfarë, saktësisht, kundërshtonin? “Për termat me të cilët përshkruaja Republikën e Shqipërisë, natyrisht, mbiemrat fyes,” më thanë. Por unë kundërshtova dhe i habitur u thashë se fjalët që përdora, si “guximtare”, “e vogël”, “krenare”, “e izoluar”… nuk janë aspak armiqësore. “Ja pra!” – thirrën ata – “’E izoluar!’ Kush tjetër veç një person që është vegël e Perëndimit do të përdorte një fjalë kaq të hidhur, kaq të pasaktë!” Tani ndihesha sikur isha futur thellë në botën e Alicës në Vendin e Çudirave, dhe u përpoqa të shpjegoja se “e izoluar” nuk është një term përçmues. Pse, ju thashë unë, – jo shumë vite më parë, gjatë ditëve të para të luftës, ne në Britani krenohemi që ishim të izoluar. “E saktë,” klithën ata, “dhe ashtu ishit, ndoshta ashtu jeni ende, por Shqipëria nuk është! Kjo fjalë është një shpifje një poshtërsi e neveritshme.”
Biseda po kalonte tashmë në kufijtë e absurditetit. “Mirë,” u thashë me nervozizëm, “atëherë unë po e kuptoj që telegrami im nuk është dërguar.” “Jo aspak,” u përgjigj komandanti i tyre; “e vetmja gjë që ndodhi ishte se punonjësit e postës, të tronditur nga përmbajtja armiqësore e telegramit, refuzuan ta transmetonin.
Do ishte më mirë të mos më kapnin fare duke dërguar telegrame, qofshin të mirë apo të këqij. Por, pasi kjo ndodhi ata e kishin menduar gjatë këtë punë, dhe kishin vendosur një vizë daljeje në pasaportën time – dhe më thane se s’kishin ndërmend të më pengonin të largohesha sa më shpejt që të deshiroja.”
Në këtë pikë, megjithatë, doli në pah një pengesë e pakëndshme dhe mjaft e sikletshme për ta. Është mirë të bësh gjestin e madh – të hapësh derën dhe ti thuash vetes “ik!” – por gjithë kjo drama e humb ritmin kur s’ke askund ku të shkosh e si të shkosh. Kjo pasi Tirana nuk është aspak nyje trafiku në Evropën Lindore. Aeroporti dërgon rreth dy avionë çdo pesëmbëdhjetë ditë. Rrugët kufitare ishin të mbyllura dhe hekurudha nuk funksionon me jashtë. Përveçse të më hidhnin në fund të ndonjë moli, nuk kishte mënyrë tjetër praktike për të shpëtuar prej meje për të paktën edhe dhjetë ditë të tjera. Zyrtarët e kuptuan këtë pak me vonesë, dhe u larguan – pas një shtrëngimi duarsh të ftohtë e formal – për të rishqyrtuar situatën.
Kështu mbeta vetëm dhe i mbyllur brenda edhe për një ditë, ndërsa zyrtarët e Republikës Popullore mendonin hapin e radhës. Pozita ime, në të vërtetë, nuk ishte aspak emergjente. Unë u bera kërkesë, që grupi ynë turistik të mund të vizitonte Universitetin e Tiranës, dhe kjo për çudi u pranua me shumë gatishmëri. Universiteti ishte, në fakt, godina më mbresëlënëse e qytetit dhe përshkruhej me njëfarë krenarie si monument i Demokracisë së Re Popullore. Në të vërtetë, si shumica e ndërtesave madhore të Tiranës, ishte monument i së kundërtës: ishte ndërtuar rreth njëzet vjet më parë nga Musolini si Casa Fascista e trupave pushtuese. Megjithatë, ishte një ndërtesë e hijshme, dhe studentët, të rinj të pashëm dhe energjik. Ata i afroheshin grupit tonë me një kureshtje të frenuar; për mua ishte si të isha sërish në Moskë, pesëmbëdhjetë vjet më parë. Vërtet, shumëçka në Shqipëri më kujtonte Rusinë e pasluftës, përpara se “fryma e Gjenevës” të hapte aq shumë shtige lirie e të kthente sinqeritetin e kontrolluar në virtyt qytetar. Ishte si Kina shtatë vjet më parë, kur kisha parë në shkollat dhe universitetet e saj mijëra të rinj të etur nga dëshira e pa përmbajtur për t’u shprehur, por krejt të pamundur për t’u shprehur dhe pa zotësi në teknikën e komunikimit.
Problemi kryesor në këto rrethana — përveç gjuhës, dhe pranisë së përhershme të përkthyesve — ishte se të vetmet pyetje që më vinin në mendje ishin ato të vështirat. Në një lloj gjuhe të përzjerë franko-gjermane fillova, me vështirësi t’i pyesja.
Pse keni kaq shumë urrejtje e neveri ndaj qeverisë sovjetike? Ishte një pyetje e ndërlikuar kjo që u bëra, por, sido që të ishte, sipas tyre dukej se Hrushovi u kishte premtuar diku grekëve të mbështeste pretendimin e tyre për Epirin e Veriut, që për ta ishte Shqipëria e Jugut. Ai kishte rënë në ujdi mashtruese për të përkrahur Titon, dhe të gjithë e dinin mirë se çfarë ishte Tito. Kur Hrushovi kishte vizituar Shqipërinë në vitin 1959, ishte sjellë me një arrogancë ekstreme dhe e kishte quajtur vendin një “kopsht tregu perimesh”. Zoti Hrushov, thoshin ata, kishte tradhtuar frymën bazë të marksizëm-leninizmit duke përbuzur të drejtën kombëtare të Shqipërisë së lirë për t’u bërë një fuqi e vërtetë. Përtej kësaj, askush nuk ishte në gjendje të shkonte.
Pyetjes se a ndjeheshin të vetmuar në botë — ata iu përgjigjen: – Jo aspak, pasi ne jemi të lidhur pazgjidhshmërisht me kombin më të madh në botë, kinezët
Por, pyeta unë sërish, kinezët janë një popull i madh dhe i fuqishëm, por a nuk janë tepër larg? Jo, nuk janë larg- përgjigjeshin ata.
Mesa duket në dallimet më të mëdha dhe më të ndërlikuara mes Moskës dhe Pekinit Shqipëria po përdorej si kukull? Jo, nuk është e vërtetë thonin ata. Ndofta është e paevitueshme që, herët a vonë, ky komb i vogël e i pathyeshëm do të duhej të binte në marrëveshje me dikë, qoftë vetëm për të mbijetuar? Jo, nuk është e vërtetë, përgjigjeshin ata. Më pas debati vazhdoi pa ndonjë shkëmbim të ndërsjellë mendimesh dhe u fashit shpejt.
Të nesërmen na futën të gjithëve në një autobus, na çuan poshtë drejt portit të Durrësit dhe na lanë atje. Unë nuk do ta shihja më Tiranën.
DURRËSI, Durazzo-ja e kohëve italiane, është një nga vendet vërtet më të lashta të Europës. Ishte Epidamnusi i grekëve, Dyrrahiumi i romakëve. Kishte qenë kryeqyteti i dinastisë ilire të Taulantëve; e pikërisht nga këtu romakët nisën kolonizimin e Europës Lindore, porta hyrëse e Ballkanit. Thuajse çdo dorë e huaj e kishte pushtuar, zhvilluar, plaçkitur e më pas braktisur Durrësin — bullgarët, serbët, ostrogotët, spanjollët, venedikasit, turqit, italianët. Tani dukej sikur askush s’kishte dashur ndonjëherë të merrej me të.
Unë pashë pak nga Durrësi. Për një orë a dy, ndaluam rrugës, pimë një uzo në një kafene buzë rruge dhe shkuam të shikonim muret e mbuluara me bimësi të fortesës bizantine të vjetër. Një varg i gjatë vogëlushesh ecte rrugës për në shkollë, të gjitha të veshur njësoj me përparëse rozë, secila duke mbajtur fundin e asaj përpara. Dyqanet ishin tepër të zymta, ofronin për shitje pothuajse vetëm broshura leniniste dhe ëmbëlsira të vjetra e të mbuluara me pluhur. Thuajse gjithë ushqimi shitej në MAPO, ekuivalenti shqiptar i zinxhirit rus “Gastronom”; përbëhej kryesisht nga fruta dhe peshk në kuti.
Vetëm dy gjëra ishin befasuese. Teksa shoqëruesi na thërriste të hipnim sërish në autobus, dëgjova një si vajtim të lehtë ajror, një melodi si ajo e një muezini — dhe, kur ngrita sytë, pashë se ishte vërtet një muezin; lart, në minaren e xhamisë së madhe të Durrësit, ai thërriste besimtarët në lutje në shtatë emrat e Zotit. Ishte e qartë se këtu, të paktën, si në republikat myslimane sovjetike, komunizmi kishte arritur një marrëveshje me islamin. (Më vonë zbulova se si në Durrës, ashtu edhe në Tiranë, kishat ortodokse dhe ato katolike ishin të hapura dhe mbanin një numër të ndershëm besimtarësh, dhe se priftërinjtë e tyre toleroheshin, edhe pse nuk inkurajoheshin.)
Tronditja tjetër e momentit ishte kur hodha vështrimin mbi një vitrinë të errët dhe të zymtë dhe pashë rastësisht, mes kartolinave të Hoxhës, Leninit, Stalinit dhe gjithë pjesës tjetër të panteonit lindor, fytyrën e njohur dhe flokët e shpupuritur të asaj që, pa nevojë, ishte etiketuar “Brixhid Bardo”.
Rreth pesë milje jashtë Durrësit ndodhej hoteli i ri bregdetar i quajtur “Adriatik”. Ishte njëri nga disa hotelet aty rreth që shikonin nga deti, dhe isihn në kushte të ndryshme disa gjysmë të përfunduara. Dukej qartazi se ishin ndërtuar nga rusët për përdorimin e tyre si vend pushimi, dhe kur kishte ndodhur përçarja, rusët i kishin braktisur, ashtu si kishin bërë me ambasadën. Vetëm “Adriatiku” ishte funksional, dhe nga treqind dhomat e tij, të vetmet dhoma me bujtës ishin dhomat tona.
Ishte ndërtuar në atë që mund të quhej stili sovjetik i Detit të Zi — pra, me një shtrirje dhe madhështi që do të kishin qenë të justifikueshme vetëm nëse do ishin mbushur me materiale luksoze. Por ishte ngritur me ngut dhe me pak mjete: në vend të drurëve të mirë dhe mermerit të pasur, kishte dërrasa tallzhi dhe çimento të ashpër; në sallën e gjerë, bimët të përhershme rriteshin nga fuçi vaji të lyer jeshile. Në dhomën time, divani ishte vendosur në mënyrë të tillë që, për të shkuar në shtrat, duhej të çoje dollapin mënjanë, dhe për të hapur dollapin, duhej të zhvendosje shtratin. Ndjesia e përgjithshme ishte irrituese.
Poshtë tarracës së hotelit shtrihej plazhi që më vonë do ta njihja mirë. Sipas çdo standardi, plazhi i Durrësit ishte mahnitës, duke zgjeruar krahët e tij në veri e në jug përgjatë Adriatikut të qetë. Ishte një lloji i plazhit që do ta shihje në një broshurë pushimesh me ngjyra, plot me çadra shumëngjyrëshe, me vajza zbavitëse në veshje të lehta, dhe kamarierë që sillnin gëzueshëm tabaka me pije flluskuese. Por sot plazhi ishte i shkretë, një shtrirje rëre aq e pabanuar sa rrallë e kisha parë atje larg brigjeve të largëta të Afrikës Perëndimore. Pa çadra, pa vajza me rroba banje mbi karriget metalike të mbinxehura të tarracës. I vetmi kamarier e kalonte pjesën më të madhe të kohës nën hije, duke dalë vetëm pasi dërgonin ndonjë përfaqësues ta zgjonte nga përhumbjet e tij. Për milje e milje nuk dukej askush tjetër përveç një grushti turistësh të mërzitur dhe ndonjë polici të rastit që ecte ngadalë përgjatë rërës, i djersitur dhe i mërzitur nën uniformën e rëndë prej stofi të trashë.
Vetëm për nodnjë njeri pa ndonjë ambicie më të madhe se marrja e një nxirjeje diellore dhe të një relaksimi truri nga deti, plazhi i Durrësit nuk mund të kishte asgjë për t’u ankuar. Por për këdo që kërkonte qoftë edhe diçka më shumë nga përvoja shqiptare, ishte tepër i mërzitshëm. Në të dy anët e hotelit tonë shtriheshin ndërtesat e tjera — hotele më të vogla, vila, shtëpi pushimi, baza verore për sindikatat dhe institucionet shtetërore — dhe të gjitha ishin krejt bosh. Të reja siç ishin — disa madje të sapo ngritura, me dritare pa xhama e mure të suvatuara — sërish kishin marrë një pamje trishtimi e braktisjeje. Ne të shtatëmbëdhjetët e hotel “Adriatikut” zhurmonim dhe përplaseshim nëpër zbrazëtirën e saj si bizele të thata në një kanaçe. Çdo ditë kamarierët, me një lloj filozofie të nënshtruar, shtronin tryezat e restorantit të mëdha për treqind persona; çdo ditë u shërbenin të njëjtëve, vetëm neve, shtatëmbëdhjetë klientëve.
Ushqimi ishte i varfër dhe i papërshkrueshëm për keq për nga shija. Unë nuk jam gastronom, por kam ngrënë për vite të tëra në rrethana të pafavorshme e në kuzhina vërtet të këqija, aq sa e konsideroj veten një farë njohësi të ushqimit të keq, ashtu si dhe të ushqimit të mirë. Por këtu në Durrës ushqimi ishte diçka që i kapërcente të gjitha kujtimet e mia. Është e vështirë ta përshkruash, përveçse ta quash ushqim ballkanik i skaduar: makarona që dukeshin sikur ishin gatuar shumë ditë më parë e më pas shtypur disi; copa të paqarta mishi të vjetër që kishin parë vetëm pak nxehtësi; domate bosh të mbushura me një lloj pluhuri bimor. U habita që nuk kishte fare peshk, deri sa më ra ndër mend arsyeja: nuk kishte peshkatarë.
Nuk kishte peshkatarë sepse nuk kishte anije. Me Italinë vetëm pesëdhjetë milje përtej Adriatikut, kush do ta linte ndonjë peshkatar të pashkonte disa milje larg bregut të detit, kur dihej se ai s’do të kthehej më?
Pra, gjatë qëndrimit tim në Durrës, ushqimi që unë haja përbëhej pothuajse vetëm nga bukë, e cila ishte mjaft e mirë; kajsi, që ishin të mrekullueshme; dhe konjak, që ishte më i mirë se asgjë. Një zhgënjim i madh më bëri nervoz gjithë javën: për herë të parë në gjithë botën m’u shërbye një verë krejtësisht e papijshme — dhe këtë e them unë që normalisht mund të pi gjithçka.
Gjatë gjithë “veprimtarive” tona, nëse mund t’i quajmë veprimtari, ishim gjithmonë nën vëzhgimin dhe ndjenjën e pranisë së një numri të konsiderueshëm personash, që në këto shtete quhen në mënyrë të pasaktë “polici sekretë”. Ata rrinin në qoshe, në çifte në skajet e bareve, ose bredhnin rreth hollit me një mënyrë gati demonstrativisht të fshehtë. Ishin gjithmonë të grumbulluar në ato pjesë të ftohta e të parrahura të hollit të hotelit ku asnjë mysafir normal s’do të ndalej. Kur ndodhte rrallë që të kryqëzoje shimimet me to, ata ulnin sytë menjëherë drejt tavolinës. Ishin, pa asnjë dyshim, policët sekretë më të dukshëm që kam parë ndonjëherë në një përvojë mjaft të gjatë me mjeshtërinë e tyre. Veshja e tyre përbëhej nga këmisha dhe rroba pak më të mira se ato të njerëzve të tjerë, dhe rruanin fytyrën pak më mirë se mesatarja. Por të gjithë kishin një gjë të përbashkët — këpucë lëkure, ndoshta të prodhuara nga shteti, që lëshonin në çdo hap një zhurmë të ashpër e kërcitëse.
Këta individë njiheshin me disa emra: “Sigurimi”, ose ndonjëherë “fantazmat”. Shoqëritë e këtij lloji gjithmonë shpikin një eufemizëm për spiunët e tyre; për arsye të çuditshme, në Shqipëri i quanin “Historianë”. Emër jo pa vend që përmblidhte respektin, përbuzjen dhe një lloj saktësie të lirshme.
Këta “Historianë” rrallëherë dilnin në dritën verbuese të detit, duke preferuar të rrinin brenda në heshtjen e tyre të mbuluar me mister. Kështu që unë pjesën më të madhe të kohës e kaloja në det ose në plazh. Nga njëra anë kishte një mol të vogël; nga ana tjetër, pas disa qindra metrave, fillonin ushtarët. Ata rrinin të mbështetur në një bunker betoni, me automatikë në dorë dhe pasi përtypeshin nxirrnin nga goja bërthamat e qershive. Përtej atij vendi nuk mund të kaloje, “sepse,” më thanë, “ende nuk i kemi pastruar minat që nga lufta.” Arsye e çuditshme, mendova. Pas muzgut, një brezare dritash ndriçonte shkëmbinjtë përtej detit. Diku në atë breg ndodheshin dikur bazat nënujore që kishte ndërtuar Flota Sovjetike. Rusët ishin larguar muaj më parë, por, sipas legjendës, shqiptarët kishin arritur të mbanin dy nëndetëse për vete. Por ato ishin shumë më në jug, dhe unë, tashmë i vënë nën “vëzhgim”, nuk kisha dëshirë të rrezikoja më shumë fatin tim me pyetje shtesë.
Përballë hotelit, në ujërat para portit të Durrësit, ndonjë anije futej ose dilte herë pas here. Njëra nuk lëvizte kurrë, sepse ishte përgjysmë e fundosur dhe qëndronte e anuar mbi rërën e detit. Pak kohë para mbërritjes sonë, kishte ndodhur e pashmangshmja: një nga ato anije të rralla që vinin në portin pothuaj të braktisur, për ndonjë rastësi të pabesueshme, ishte përplasur me një tjetër. Mbeturinat e saj qëndronin aty gjatë gjithë kohës që isha në Durrës; pa dyshim, ndoshta ndodhen ende aty.
Megjithatë, Durrësi ishte lidhja me botën. Vitin e kaluar, shqiptarët ia kishin dalë të importonin një ngarkesë gruri: blerë nga kinezët në Kanada, paguar me rubla, transportuar përmes Atlantikut në anije të Gjermanisë Perëndimore. Një hallkë e ndërlikuar dhe e brishtë me botën e jashtme.
Tani po ndjeja mungesën e madhe që më mundonte që prej ardhjes në Tiranë: nuk kisha asgjë për të lexuar. Nuk ishte faj menaxhimi — doganierët më kishin konfiskuar librat. Në hotel nuk kishte asgjë për të lexuar, as në ndonjë gjuhë tjetër; sikur arti i të shkruarit të mos ekzistonte fare; sikur Gutenberg të kishte jetuar kot. Mund të kisha kaluar ndonjë orë duke u përpjekur të nxirrja ndonjë fjalë nga gazeta vendase, Zëri i Popullit, por, sado absurde të dukej, nuk më lejuan as ta kem në dorë. Madje, kur i kërkova përkthyesit tonë të më shpjegonte ndonjë titull, më tha se as kjo nuk ishte e mundur. Nuk ishte e besueshme që të kishte frikë se ndonjë sekret biblik ishte fshehur në faqet e një gazete aq të censuruar sa Zëri i Popullit; ndaj mendoj se ishte pjesë e dënimit tim për “fjalën e papërshtatshme”. Nëse ishte kështu, ndëshkimi qe i efektshëm — fillova të haja thonjtë nga mungesa e leximit. Çfarë nuk do të jepja për ndonjë kopje të Tristram Shandy!
Prandaj, u lehtësova pa masë kur autoritetet na njoftuan papritur se mund të shkonim në një “ekspeditë.” Do të na çonin në Krujë — një qytet malor me rëndësi të madhe historike, rreth njëzet milje larg, në malet e Shqipërisë qendrore. Duhej të qëndronim të gjithë bashkë, thanë ata, dhe të mos bredhnim më vete, dhe nëse gjithçka shkonte mirë, do të ktheheshim në mbrëmje. Pas ditëve të gjata të izolimit në plazhin e Durrësit, udhëtimi për në Krujë më dukej si një çlirim i vërtetë.
Të gjithë ishim ngjeshur në një autobus shumë të vjetër Ikarus, i cili dukej disi më pak i rrënuar se zakonisht (vura re se kishte dy goma të reja, një Barum nga Çekosllovakia dhe një New China), por sidoqoftë, jam i sigurt se nuk do ta kalonte asnjë provë të botës perëndimore. Vura re me njëfarë ankthi se rrotullimi i timonit ishte aq i madh, saqë shoferi dukej sikur po drejtonte një anije oqeanike, duke e rrotulluar timonin në çdo kthesë.
Për herë të parë munda të shihja se rruga e fshatit pas hotelit ishte zbukuruar çdo njëqind metra me parulla, që shpallnin bekime për fitoret e socializmit. Fjala shqipe për “rroftë” është “Rroftë,” dhe dukej vërtet onomatopeike me ato dy r të arta mbi pëlhurën e kuqe. Parullat lexonin: “Rroftë Partia e Punës e Shqipërisë!” (të rrojë mirë partia, s’kish tjetër), “Rroftë Marksizëm‑Leninizmi!”, dhe “Rroftë Shoku Enver Hoxha!”
(Një veçori tjetër e çuditshme e gjuhës shqipe ishte kjo fjalë shoku, që tingëllonte si “shocker” në shqiptime të huaja, duke i dhënë një ton shumë imagjinar çdo përshëndetjeje: “Mirëmëngjes, Shocker!” ose “Në fjalët e udhëheqësit tonë të madh, Shocker Hoxha…”)
Udhëtimi drejt Krujës ishte ndër përvojat më elektrizuese që kisha pasur prej kohësh. Rruga e ngushtë, e ashpër, aty këtu me gurë, ngjitej me kthesa të forta mes një peizazhi mahnitës, bukurinë e të cilit s’mund ta shijonte askush, sepse sytë e të gjithëve ishin ngulur me ankth në humnerat e frikshme rreth të cilave rrapëlleheshim. Diçka nga frika jonë duhet t’i ishte përcjellë edhe shoferit, i cili ishte një malësor me sy të egër, por plot hare e vetëbesim. Teksa e rrotullonte me forcë autobusin që kërciste në çdo kthesë, ai këndonte: “Hup‑la! Hup‑la!”, dhe në çastet më të rrezikshme e të tmerrshme kthehej nga pasagjerët me një buzëqeshje djallëzore sigurimsi. U çlirova me të vërtetë, kur përshkuam tarracat e fundit me ullinj e sallgama dhe ndalëm me një fërshëllimë frenash në sheshin kryesor të Krujës.
Kruja ishte me të vërtetë mahnitëse — një qytet i vogël e i çuditshëm, që varej sikur të ishe një kokë me vetulla mbi shpatet e një mali madhështor; me çati të kuqe e mure të bardha, me trëndafila dhe kanale të hapura, me rrugë të mbushura me kalldrëme gjigande ku karrot s’guxonin të hynin, dhe në majë, rrënojat e një kalaje madhështore të shekullit XV. Kruja zë një vend të veçantë në kujtesën historike të shqiptarëve, sepse për shumë vite ishte shtëpia, fortesa dhe selia e heroit të tyre të pa‑krahasueshëm kombëtar, Skënderbeut.
I madhi Skënderbe e kishte bërë këtë fortesë qendër të qëndresës shqiptare kundër osmanëve në vitet 1450. Ai kishte qenë një nga gjeneralët më të zotë të sulltanit, derisa papritur iu bashkua popullit të vet kundër ish‑udhëheqësit të tij. Për tridhjetë e pesë vjet me radhë, kjo “fole shqiponje”, siç quhej Kruja, i qëndroi rezistencës turke, duke përballuar katër rrethime me nga 120 mijë ushtarë të sulltanit. Në fund, ajo u mund vetëm nga uria dhe pas vdekjes së Skënderbeut.
Edhe pesë shekuj më vonë, vendi dukej i pathyeshëm. Nga çdo cep i qytetit, pamja shtrihej përtej maleve të egra – kreshta si sharra, lugje si plagë.
Na u dha një orë për t’u çlodhur. Vapë përvëluese, dhe mungesë e plotë për çdo lloj “gabimi”. Historianët e grupit u mblodhën në hijen e një peme e pinë duhan me qetësi. Unë shëtita në rrugën kryesore të pjerrët dhe çuditesha me numrin e madh të berberëve, gjithnjë plot: mos vallë këta pasardhës të Skënderbeut nuk bënin asgjë tjetër veçse qetheshin?
Pas pak, arrita në një vend që ngjante me një kafene. Në hyrje, me shkronja të mëdha, ishte shkruar: “Klub.” Duke menduar se kushtet e anëtarësimit nuk mund të ishin të rënda, hyra brenda dhe i kërkova kamarieres simpatike një uzo – jo se kisha ndonjë pasion të veçantë për uzon shqiptare (e cila, ndryshe nga ajo greke, kur përzihet me ujë merr një nuancë të frikshme të gjelbër), por sepse ishte gjëja më pak e paqartë për t’u porositur, dhe sepse kushtonte vetëm tetë lekë – afërsisht pesë centë.
Klubi ishte plot me burra të heshtur me mustaqe, edhe ata po pinin uzo, të shpërndarë në grupe me poza të fytyrave të ngrira të krijonin përshtypjen se çdo çast mund të ngriheshin për të kënduar ndonjë këngë apo ndonjë operë. Dhe më pas dodhi ajo që tashmë e dije: çdo sy në atë klub u kthye vetëtimthi dhe me një vështrim të gjatë e shbirues nga unë; pastaj u kthyen mbrapsht dhe nuk më shikuan më.
Ishte e habitshme, që në këtë vend ku thuhej se puna vlerësohej mbi gjithçka, qytetarët kishin kaq shumë kohë të lirë për të qëndruar në klub gjithë ditën. Çdo kafene e vogël, pothuajse në çdo orë të ditës, kishte gjysmë duzine punëtorë me pantallona të gjera, që flinin përmbi një gotë të vogël rakije. Tek i shihja pyes veten: a kanë punë këto qytetarë – apo ndoshta puna në shoqërinë shqiptare ishte aq e lehtë sa që linte hapësira për pushim të pakufizuar? Apo mos ndoshta, fillova të mendoj më pas, se një pjesë e çdo grupi, në secilin klub, ishin Historianë?
Në atë çast, pashë se më kishin mbaruar shkrepëset, dhe i bëra me shenjë fqinjit në tavolinën ngjitur që të më ndizte cigaren. Ai nxori një kuti shkrepsesh, të cilën, me një buzëqeshje miqësore, më tha ta mbaja. Ishte një dhuruatë zbavitëse. Deri atëherë kisha parë vetëm një lloj shkrepësesh, një markë “Jumbo” e prodhuar në Poloni, por etiketa e së cilës shpallte në mënyrë të mistershme se shpërndahej nga një firmë indiane në të gjitha vendet e botës, Mauritius. Kjo më ishte dukur mjaft e çuditshme, por lloji i ri i shkrepses që më dha fqinji ishte edhe më i habitshëm: quhej (po ashtu në anglisht) “Channel Island Match,” dhe etiketa mbante një hartë të qartë të Jersey dhe Guernsey – burimet më të pamundura të shkrepëseve në botë.
Teksa e sodisja këtë kuti shkrepse, një polic me uniformë hyri në Klub; çizmet e tij prej lëkure kërcisnin si dyer të ndryshkura. U ul në një tavolinë. Menjëherë, në një mënyrë të çuditshme ra një heshtje e plotë dhe e thellë. Pa ndonjë lëvizje të dukshme, ndjehej se diçka kishte ndryshuar – një lloj mpirjeje kishte rënë mbi gjithë të pranishmit. Dhe, nga ai moment u bë menjëherë e qartë se cilët nga të pranishmit në Klub ishin Historianë dhe cilët jo.
Polici nuk porositi asgjë, dhe pas pak u largua. Brenda disa minutash dëgjova autobusin në shesh që bënte borinë për kthimin tonë.
U KTHYEM në plazhin e Durrësit, dhe jeta rifilloi normalisht, me një dallim të vetëm: atë të shtunë kishim vizitorë. Shqipëria, mesa dukej, kishte gjithashtu një fundjavë me më shumë vizitorë në bergdet, dhe për një orë a dy, holli i zbrazët u mbush me një frymë të lehtë feste të kontrolluar. Lart e poshtë bregut të detit, grupe të vogla shqiptarësh që e kishin ditë pushimi pinin në diell, ushqenin fëmijët, luanin me topa gome. Në tarracën tonë ekskluzive të hotelit u shfaqën VIP-at – një grup çekësh të nxirë nga dielli, nxorën një shportë me ushqim dhe porositën një radhë limonatësh. Pastaj mbërriti një grup prej dymbëdhjetë kinezësh që u vendosën në skajin tjetër të tarracës, në një rreth të ngushtë, të cilin personeli i hotelit e izoloi edhe më shumë duke hequr karriget në mes. Dhe, më në fund, pa ndonjë përshëndetje të bujshme, një burrë i qetë dhe i sjellshëm I veshur me rroba banje tha me një buzëqeshje: “J’ai le plaisir de vous dire bonjour.” (Është kënaqësi për mua të ju përshëndes.)
Në Republikën Popullore të Shqipërisë sot kanë mbetur vetëm tre përfaqësi perëndimore: ajo franceze, italiane dhe turke. Janë mbetje diplomatike, si Robinsonët e diplomacisë. Selitë e tyre – tri vila të vogla në Tiranë – janë të ngushta, lëvizjet e tyre të kufizuara, dhe problemet e tyre janë të mjaft të mëdha. Njëri prej tyre ishte vizitori ynë në plazhin e Durrësit. Kishte dëgjuar për praninë tonë dhe, me një mirësjellje të përsosur e prekëse, për të cilën shpresoj që një ditë të shpërblehet me postin më të lartë të mundshëm, kishte sjellë me vete një shishe wiski diplomatik.
Para se të largohej, ai diplomat i vetmuar psherëtiu lehtë dhe tha: “Jeta mund të ishte më keq për ne të tre, por do të ishte e pavërtetë të fshihnim se është mjaft e mërzitshme. Në të vërtetë, vdekjeprurëse. Nuk ka asnjë mundësi njohjeje amerikane. Njeriu pyeste, kot së koti, nëse britanikët mund të bëjnë ndonjë ditë ndonjë kompromis. Nuk jam i pasionuar pas politikës. Por do të ishte e mrekullueshme të kishim, më në fund, një person të katërt për një lojë me letra.”
Të nesërmen, autoritetet zyrtare të shtetit erdhën me autmjetin e tyre për të më çuar mua në Tiranë. Më në fund kishte një avion – për në Bari, dhe pastaj për në Romë.
Bëmë një debat të fundit. Kjo pasi bileta ime e kthimit për në Amsterdam ishte tani e pavlefshme, dhe unë duhej të paguaja për një biletë të re me dollarë amerikanë – kështu më thanë ata me një ton të lartë e agresiv –. “Dollarë,” – i pyeta unë, “sigurisht jo për ju?” “Kështu është rregulli,” u përgjigjën me padurim. “Pesëdhjetë dollarë dhe gjashtëdhjetë centë.”
Rastësisht qëlloj që kisha dollarë me vete; madje kisha saktësisht aq sa kërkonin. Por ata hezituan: “Nuk na lejohet të marrim monedha metalike,” thanë. “E si mund të jap pesëdhjetë dollarë e gjashtëdhjetë centë pa përdorur monedha metalike?” pyeta unë. “Na jepni vetëm copën e parasë letër,” thanë. Pjesa ime e vetme e mbetur prej letre ishte një pesë dollarëshe. “Do të më ktheni kusurin?” pyeta. “Sigurisht,” thanë. “Në çfarë?” “Në lekë,” më thanë, me një ton agresiv që po humbte durimin. “Pra, unë ju jap pesë dollarë, ju më ktheni katër dollarë e dyzet centë në lekë? Dhe çfarë bëj me ato lekë?” “Epo,” u përgjigjën sërish me nervozizëm, “ka dhe një vështirësi tjetër, nuk ju lejohet t’i nxirrni lekët jashtë vendit.” “Pra,” thashë unë, tashmë pa qetësi, “ju propozoni t’më konfiskoni kusurin dhe të më vidhni katër dollarë e gjysmë – çfarë marrëveshje është kjo?” “Kështu janë rregullat,” bërtitën – por autobusi tashmë po i binte borisë, Historianët po bënin me shenjë me ngut, ishim me vonesë. Më rrëmbyen pesëdhjetë dollarët dhe më dhanë me nervozizëm biletën time, por nuk lëvizën nga qëndrimi i tyre: nuk pranonin monedha. Shqipëria i detyrohet Britanisë së Madhe tre milion paund për ato nëndeteset e minuara; unë i detyrohem Shqipërisë gjashtëdhjetë centë.
Më dërguan përsëri përmes Durrësit, nga periferitë e Tiranës, pranë radhëve të ngadalta të njerëzve që nuk i kisha njohur kurrë, njerëz të cilët dukeshin dhe silleshin ashtu si etërit e tyre nën Musolinin, nën Zogun, nën sundimin e pafund të sulltanëve, mbretërve e dushmanëve që i kishin sunduar e shfrytëzuar; të gjitha pushtetet i kishin përmbysur, për të rënë në një tjetër. Ndoshta nuk kishin qenë kurrë njerëz të lirë, por dukeshin të tillë. Kishin shkallën më të lartë të lindjeve në të gjithë Evropën, dhe fëmijët e tyre dukeshin qartazi të dashur. Aty jetonin, ndoshta pa u marrë me kuriozitetet e ndarjeve dhe rrymave ndër-marxiste. Kur buzëqeshja, më buzëqeshnin edhe ata.
Kur mbërrita në aeroport, aeroplani ishte gati. Një Historian më mori mënjanë me shpejtësi – i pari me të cilin flisja. Tha me një frëngjishte të gjysmake: “Duhej t’ju kisha ofruar konjak. Më vjen keq për librat.”
© 1963 nga James Cameron. Të gjitha të drejtat të rezervuara.
The Atlantic Monthly; Qershor 1963; Vëllimi 211, Nr. 6; faqet 41–50.
Burimi:
https://www.theatlantic.com/past/docs/unbound/flashbks/albania/cameron.htm
