Flamur Gashi: “Beteja e Lumës” – Nëntor 1912
114 vjet nga një fitore e madhe shqiptare, që historia nuk e nderoi sa duhej!
Në historinë e përpjekjeve shekullore të shqiptarëve për liri, pavarësi dhe mbrojtjen e trojeve të tyre, “Beteja e Lumës” e nëntorit 1912 zë një vend të veçantë. Ajo ishte një nga qëndresat më të fuqishme shqiptare kundër pushtimit serb gjatë Luftës së Parë Ballkanike dhe një dëshmi e jashtëzakonshme e forcës së një populli që refuzonte nënshtrimin.
Në prag të Shpalljes së Pavarësisë, kur ushtritë ballkanike po përparonin nëpër trojet shqiptare dhe e ardhmja e kombit ishte në rrezik, Luma u shndërrua në një fortesë të qëndresës kombëtare.
Në të njëjtën kohë, Shkodra ndodhej nën rrethimin e forcave malazeze, të cilave iu bashkuan edhe forcat serbe, ndërsa në Kosovë dhe në vise të tjera shqiptare, agresioni serbo-malazez shoqërohej me masakra, djegie, dëbime dhe dhunë të rëndë ndaj popullsisë civile. Ishte një sulm që kërcënonte jo vetëm trojet shqiptare, por edhe vetë të ardhmen kombëtare të shqiptarëve.
Në këto rrethana dramatike, malësorët e Lumës, së bashku me luftëtarë nga Dibra, Malësia e Gjakovës dhe krahinat përreth, u përballën me njësitë e Armatës së Tretë Serbe, pjesë e një ushtrie të rregullt, të organizuar dhe të pajisur me armatim modern për kohën.
Ata nuk kishin pas vetes një shtet të organizuar, një ushtri kombëtare apo mbështetjen e fuqive të mëdha. Kishin tokën e tyre, armët, besën, vendosmërinë dhe ndërgjegjen se po mbronin të drejtën për të jetuar të lirë në atdheun e tyre.
Luma luftoi. Qëndroi. Fitoi!
Në mesin e nëntorit 1912, në Bicaj, Kolosjan, në shpatet e Gjalicës dhe përgjatë lumenjve të Lumës, luftëtarët shqiptarë zhvilluan luftime të ashpra, duke shfrytëzuar njohjen e terrenit, lëvizshmërinë dhe sulmet nga disa drejtime.
Ata i shkaktuan një disfatë të rëndë formacionit serb që kishte depërtuar në krahinë, duke e detyruar të tërhiqej në mënyrë të çrregullt drejt Vërmicës, me humbje të mëdha dhe me aftësinë luftarake të dëmtuar rëndë.
Kjo nuk ishte thjesht një përleshje malësorësh me një ushtri pushtuese. Ishte një fitore me rëndësi ushtarake dhe kombëtare, e arritur në një nga çastet më kritike të historisë shqiptare.
Në drejtimin e qëndresës shqiptare përmenden figura si Islam Spahia, Ramadan Zaskoci, Ramadan Çejku dhe Elez Isufi, krahas prijësve të tjerë vendorë dhe luftëtarëve të shumtë, emrat e të cilëve meritojnë të njihen e të nderohen.
Madhështinë e kësaj qëndrese e pranoi edhe historiografia ushtarake jugosllave.
Në studimin “Lufta e Parë Ballkanike 1912–1913”, të Institutit Historik të Armatës Popullore Jugosllave, autorët ushtarakë vlerësojnë trimërinë e jashtëzakonshme të shqiptarëve, vendosmërinë e tyre dhe aftësinë për të shfrytëzuar terrenin. Ata pranojnë se luftëtarët shqiptarë treguan më shumë vendosmëri sesa forcat e rregullta osmane me të cilat ishte përballur ushtria serbe.
Sipas këtij studimi, dëshira për liri dhe mbrojtja e vatrave të tyre ishin forcat kryesore që i mobilizuan shqiptarët për qëndresë.
Autorët pranojnë gjithashtu se formacioni serb i Lumës ishte shpërbërë, ishte demoralizuar dhe, për një kohë të gjatë, ishte bërë i paaftë për të kryer detyra luftarake.
Kur edhe historiografia e palës kundërshtare pranon një fitore të tillë, ajo nuk mund të trajtohet si një episod i dorës së dytë në historinë tonë kombëtare!
Por “Beteja e Lumës” ka edhe një histori tjetër, po aq domethënëse: historinë e heshtjes dhe të harresës që e shoqëroi për dekada.
Gjatë afro gjysmë shekulli të regjimit komunist, kjo betejë nuk mori në historiografinë dhe kujtesën zyrtare shqiptare vëmendjen, hapësirën dhe vlerësimin që meritonte. Kujtesa e saj u ruajt në traditën e krahinës, në rrëfimet familjare, në këngët dhe në kujtesën popullore, ndërsa përmasat e saj historike mbetën të pamjaftueshme të njohura për publikun e gjerë.
Kjo mungesë vëmendjeje nuk ia zvogëlon madhështinë Lumës. Përkundrazi, na ngarkon me përgjegjësinë që historia e saj të studiohet, të dokumentohet dhe të njihet në përmasat e vërteta.
Sepse një komb nuk mund ta ndërtojë plotësisht kujtesën e vet historike duke lënë në hije betejat, sakrificat dhe njerëzit që mbrojtën ekzistencën e tij.
Fitorja e nëntorit nuk shënoi fundin e përballjes. Ushtria serbe u rikthye me përforcime, vendosi kontrollin ushtarak mbi krahinën dhe ndërmori reprezalje të rënda ndaj popullsisë shqiptare.
Më 28 nëntor 1912, ndërsa Ismail Qemali ngrinte flamurin e Pavarësisë në Vlorë, Luma ndodhej nën pushtimin serb.
Në Vlorë lindte shteti shqiptar. Në Lumë dhe në troje të tjera shqiptare vazhdonte lufta për liri dhe mbijetesë.
Këto dy realitete janë pjesë të pandashme të së njëjtës histori kombëtare. Pavarësia e Shqipërisë nuk mund të kuptohet plotësisht pa qëndresën e shqiptarëve në Kosovë, Lumë, Dibër, Shkodër dhe në të gjitha krahinat që u përballën me ushtritë pushtuese.
Sot, 114 vjet më pas, është koha që “Beteja e Lumës” të zërë vendin që i takon në historiografinë, tekstet shkollore, institucionet dhe kujtesën tonë kombëtare.
Jo për të ushqyer armiqësi ndaj popujve të tjerë, por për të respektuar të vërtetën historike, për të nderuar sakrificën dhe për t’u mësuar brezave se liria e shqiptarëve nuk erdhi si dhuratë.
Ajo u fitua me përpjekje, gjak, qëndresë dhe sakrifica të panumërta.
“Beteja e Lumës” na kujton se historia kombëtare nuk është vetëm historia e kuvendeve, e diplomacisë dhe e vendimeve politike. Është edhe historia e atyre burrave që, pa grada, pa ushtri të rregullt dhe pa mbështetje ndërkombëtare, morën mbi vete përgjegjësinë për të mbrojtur tokën e të parëve.
Luma nuk kërkon lavdi të pamerituar. Ajo kërkon vetëm vendin që i takon në historinë e kombit shqiptar!
Lavdi luftëtarëve të Lumës!
Nderim i përjetshëm të gjithë atyre që luftuan dhe u flijuan për lirinë, pavarësinë dhe dinjitetin kombëtar shqiptar!
