Kaltërina Meka: Rituali i fjalës dhe sakrifica e ndjenjës në poezinë bashkëkohore
“Dritarja me pamje në lumë” të Nexhat Halimit
“Dritarja me pamje në lumë” është një vepër që shfaq fuqinë e fjalës poetike dhe thellësinë e mendimit shpirtëror të Nexhat Halimit, një prej autorëve më të spikatur të letërsisë moderne shqipe.
Libri është ndarë me mjeshtëri në cikle poetike, ku secili prej tyre përbën një kapitull të veçantë të udhëtimit të brendshëm, ndërthurur me poezi të formës klasike haiku, një zgjedhje artistike që i jep veprës një frymë të veçantë dhe një ritëm të thellë mendimi.
Poezitë e librave, siç e dimë edhe nga vepra tjetër e tij “Gjeli i dylltë”, “Dega e varur mbi varr”, “Njeriu me zgjedhë”, “Shelgu somnambul”, “Kaq vetëm Fedor”, “Rekuiem për fluturën”, “Iluzioni i fluturimit”, “Shtatë poetë e një balerinë” eksplorojnë dimensione të ndryshme të ekzistencës njerëzore — nga ndjesia e mungesës, dhimbja, flijimi, e deri te dashuria dhe shpresa. Në librin “Dritarja me pamje në lumë”, kjo tematikë është përcjell përmes një metafore që lidhet me natyrën dhe lëvizjen e pandërprerë të lumit — simbol i kohës, ndryshimit dhe pastrimit shpirtëror.
Poezitë në formë haiku, të integruara në venin e cikleve, sjellin një ndjeshmëri të thellë dhe një fokus të mprehtë në momentin e tanishëm, duke krijuar një dialog intim mes lexuesit dhe universit poetik. Kjo formë e shkurtër dhe e përqendruar e poezisë, me elementët e saj të natyrës dhe heshtjes, bën që lexuesi të ndjejë thellë pulsimin e jetës dhe shpirtit që rrjedh nëpër vargje.
Stili i Nexhat Halimit është i pasur me simbole dhe metafora që thyejnë kohën dhe hapësirën, duke i dhënë lexuesit mundësinë të eksplorojë dimensione të ndryshme të vetëdijes dhe ndjenjave njerëzore. Ndërthurja e elementeve klasike dhe moderne, si dhe dialogu me traditat poetike shqiptare dhe botërore, e vendos këtë libër në një vend të veçantë në peizazhin letrar bashkëkohor.
Në përmbledhje, “Dritarja me pamje në lumë” është një udhëtim i bukur dhe meditimor që fton lexuesin të ndalet, të reflektojë dhe të gjejë një dritë të re brenda vetes, përmes poezisë që lëviz me butësi dhe forcë njëkohësisht. Vepra e Nexhat Halimit është një kontribut i vyer për letërsinë shqipe dhe një dëshmi e fuqisë së poezisë për të kapur esencën e jetës.
Haiku 1 /”me të dashtë ty / do të thotë me `dekë / për yllin agon”
Ky haik përmban tre vargje në formën tradicionale japoneze (5-7-5 rrokje janë më shumë një udhëzim sesa një rregull i ngurtë në shqip). Pavarësisht formës, ajo që mbizotëron është një përqendrim i jashtëzakonshëm i ndjenjës dhe kuptimit në pak fjalë. “me të dashtë ty”: Dashuria këtu nuk është një përjetim i thjeshtë emocional; ajo është e thellë, totale, përkushtuese. “do të thotë me `dekë”: Dashuria barazohet me vdekjen – një sakrificë, ndoshta edhe një vetëflijim i vetëdijshëm. Apostrofi mbi “dekë” sjell një përqasje fonetike arkaike apo përforcuese që jep një jehonë tragjike. “për yllin agon”: Ylli që agon është një imazh i dritës në errësirë, një shpresë e cila kërkon një vdekje të brendshme për t’u arritur – ose vetë dashuria që lind si dritë, por kërkon dhimbje.
Ky haik është një hapje e përkryer e ciklit: shpreh intensitetin ekzistencial të dashurisë dhe e vendos tonin për pjesët që pasojnë – dashuria si vdekje, dritë, flijim.
Poezia që e hapë librin është “Kujtimi i së dielës”. Kjo poezi zhvillohet në një formë lirike, dramatike, me imazhe të fuqishme e të errëta, të cilat bashkojnë mitin, kujtesën personale, dhe një ndjesi të sakrificës mistike. Vargjet kryesore dhe simbolet:
“tërë ditën këtë të diele breroi / e unë në dritare të kujtoja”.
Një ditë zie e shpirtërore – kujtimi është aktiv, vuajtjes, një vështrim nga dritarja që lidh brendinë me jashtësinë.
“kambanat e vjetra shkundnin veten / piknin gjak copat e thyera të qiellit” .Kambanat – simbol fetar – janë bërë mish i përgjakur. Qielli thyhet dhe lë gjak, një imazh apokaliptik dhe misticist. “me grushtet hi e zjarr cigani / mjegullën e magjisë së zezë e tirrja”. Subjekti bëhet magjistar, end mjegullën, përdor dorën si mjet ritual. Hiri dhe zjarri janë elemente pastrimi dhe shkatërrimi. “kali i elez alisë ngrihej kas nga yjet” Referencë mitologjike/folklorike – Elez Alia si figurë legjendare. Kali që ngrihet “kas nga yjet” është një ngritje drejt hyjnores përmes së dhimbshmes. “vetëm ti nuk vdisje për asnjë çast”. Një dashuri e pavdekshme, e cila e bën vuajtjen edhe më të rëndë. “oh ose më vrit ose më liro / fedorë e brinjës sime të thyer” .Një lutje për çlirim nga dhimbja. Figura e Fedorës, e një shenje ose plagë mbi brinjë, ka ngjashmëri biblike me plagët e Krishtit. Kjo poezi është një rrëfim i dhimbjes ekzistenciale që shkakton kujtimi i dashurisë. Ajo ndërthur sakralen me profanen dhe përmes një gjuhe rituale, e ngre përjetimin në një akt shenjtërimi.
II (kryqi i etjes) është pjesa e dytë a poezisë “Kujtimi i së dielës”. Kjo poezi është një zhvillim i mëtejshëm i përjetimit të po të njëjtës dashuri si vuajtje metafizike. Tani shfaqet edhe më qartë simboli i kryqit dhe i etjes, një paralelizëm me Krishtin në kryq (“etja” si fjalë e fundit e tij në Bibël: “kam etje”).
Pastaj disa vargje më poshtë është vargu “fryn erë nga shkretëtira e iLirisë”. Një bashkim i imagjinatës kombëtare-historike me shkretëtirën biblike. Kjo e bën vuajtjen personale një pjesë të trashëgimisë shpirtërore të një populli.
“blozën e magjisë së zezë e bëj bukë”. Një tjetër simbol i sakrificës: bëhet bukë nga e keqja, e zezë, e pashpresa – një eukaristi profane.
“kryqit të etjes dhe të ëndrrës ec zvarrë”. Imazhi përfundimtar është tronditës – subjekti zvarritet, në udhëtimin e tij drejt një shpëtimi që ndoshta nuk vjen.
“i dehur t`ia nxjerrë syrit qiellin”. Fundi është një vizion poetik haluçinant – i dehur, ai tenton të “nxjerrë qiellin syrit”, ndoshta për ta bërë atë tokësor, të prekshëm, ose për të ndëshkuar Zotin.
Kjo pjesë është një kulm i revoltës mistike dhe erotike. Dashuria është bërë kryq, ëndërr dhe mallkim njëkohësisht. Poeti nuk kërkon më çlirim, por ndoshta një fund përfundimtar.
Kjo poezi e ndarë në dy pjesë është e rëndë shpirtërisht, e shkruar me një gjuhë që përzien mitin, religjiozen, tragjiken dhe metafiziken. Është një akt poetik që nuk synon thjesht të shprehë ndjenjën, por të ndërtojë një univers në të cilin dashuria dhe vdekja, magjia dhe sakrifica, janë të pandashme.
Krahasimi i ciklit “Dritarja me pamje në lumë”, veçanërisht i pjesëve që analizuam — haiku 1, “Kujtimi i së dielës” dhe “II (kryqi i etjes)” — me poetë si T.S. Eliot, Rainer Maria Rilke, dhe shkrimtarëve shqiptarë si Visar Zhiti apo Mitrush Kuteli është jo vetëm i vlefshëm, por edhe domethënës për të kuptuar vendin e kësaj poezie në një horizont më të gjerë poetik dhe kulturor.
T.S. Eliot (krahasimi tematik dhe stilistik)
Ngjashmëritë: Simbolika religjioze dhe mitike: Ashtu si në The Waste Land apo Ash Wednesday, poeti i librit “Dritarja me pamje në lumë” ndërthur krishterimin, mitin dhe elementë pagane në një tekst që është më shumë më ritual se rrëfim.
Zërat e ndërprerë apo fragmentariteti: Poezia e ka lëvizjen e vetë të brendshme dramatike — nga rrëfimi te lutja, nga klithma te pasqyrimi — një ndarje psiko-poetike e ngjashme me lëvizjet që bën Eliot mes zërave të ndryshëm në veprat e tij.
Religjioni i përmbysur apo i përçudnuar: Tek “Kryqi i etjes”, poeti ecën “zvarrë” drejt një kryqi që nuk sjell shpëtim, por mallkim — një ndjenjë shumë Eliotiane, ku hyjnia është e heshtur apo indiferente (“zotIm kaq shurdhër e prapë të ndiej”).
Dallimet: Eliot është më strukturalisht i disiplinuar dhe shpesh konceptual — teksti i poezive në librin “Dritarja me pamje në lumë” është më visceral (Diçka që vjen drejtpërdrejt nga ndjenjat e thella, instinktet apo emocionet, dhe jo nga mendimi racional apo logjik)., më i ndikuar nga intuita emocionale, më i rrëmbyer.
Krahasimi me Rainer Maria Rilke (krahasimi shpirtëror dhe metafizik) (Poeti bohemo – austriak Rainer Maria Rilke . Ai u njoh gjerësisht si një nga poetët më intensivë lirikë të gjuhës gjermane, dhe filloi elegjitë në vitin 1912 ndërsa ishte mysafir i Princeshës Marie von Thurn undTaxis në Kështjellën e Duinos në Detin Adriatik . Poezitë iu kushtuan Princeshës pas botimit të tyre në vitin 1923.
Ngjashmëritë: Vdekja dhe dashuria si një dhe e njëjta gjë: Rilke thotë “dashuria është përgatitja më e mirë për vdekjen.” Kjo rezonon drejtpërdrejt me haikun: “me të dashtë ty / do të thotë me `dekë”. Transformimi është përmes dhimbjes tek “Elegjitë e Duinos”, edhe këtu, dhimbja është një akt krijues, një kalim në një formë më të lartë të qenies. Ndërsa në tensionin hyjnoren: Rilke lufton me Zotin si një qenësi që kërkon kthim, që është një mister. Edhe në “Kryqin e etjes”, poeti nuk kërkon ta kuptojë Zotin — por e sfidon, e provokon, i derdh “blozën” në gjak. Dallimet mes Rilke dhe Halimit është se Rilke është më i përmbajtur në emocion, më shumë përqendruar në përjetimin e brendshëm estetik. Te poeyia e Halimit – Cikli që po e analizojmë është më shumë një shfryrje ekstaze dhe drame, si një poemë që digjet nga brenda vetës.
Nëse e krahasojmë me Visar Zhitin (autor shqiptar i dhimbjes dhe religjionit të lëndimit) Ngjashmëritë janë se te Zhiti, vuajtja në burg dhe ndarja nga bota përkthehet në vizione. Ndërsa te Halimi, dashuria është një burg shpirtëror i përndritur — një dhimbje që e ngre poetin drejt një forme të re të ndjeshmërisë.
Nëse e prekim temën e simbolikës biblike – Zhitit i pëlqen të përdorë figurat biblike si metafora të mungesës së shpresës. Te Halimi kjo është e ngjashme me “vetëm për thonjtë e paprerë ikte thika / e shpirtin në gjilpërë e shfaqte gjaku” — një përkthim i vuajtjes në shenjë. Dallimet mes Zhiti e Halimit, Zhiti edhe në pikën më të errët, ruan një ton shprese të heshtur. Ndërsa poeti i librit “Dritarja me pamje në lumë” nuk kërkon ndriçim — ai kërkon fundin ose djegien e plotë: “ta derdh gjakun / i dehur t`ia nxjerrë syrit qiellin.”
Po të marrim e ta krahasojmë me Mitrush Kutelin një krahasimi mitik dhe kulturor, ku ngjashmëritë janë në përdorimi i folklorit dhe mitologjisë shqiptare: Ta marrim Kali i Elez Alisë, magjia e zezë, mjegulla, janë rikrijime të botës mitike popullore, por të deformuara në një realitet personal e modern. Njësoj si Kuteli, që përrallën e përdor për të nxjerrë realitete ekzistenciale. Ndjeshmëria për fjalën shqipe si tokë shpirtërore – Fjalët si “brerojë”, “kas”, “thekë” e sjellin thellësinë e gjuhës tradicionale në një poezi që përndryshe është shumë moderne. Dallimet mes dy autorëve janë se Kuteli është rrëfimtar, i rrjedhshëm, ndërsa poeti i këtij cikli është më i fragmentuar, më hermetik dhe eksperimental. Ky cikël qëndron në një treshe tensioni: Mes mistikës dhe revoltës, si Eliot; Mes flijimit dhe rilindjes, si Rilke; mes vuajtjes dhe shpresës së tronditur, si Visar Zhiti. Dhe ndërkohë, në rrënjë ka një tokë të përbashkët mitike shqiptare, ku përmes kalit të Elez Alisë si Kuteli,- mjegullës së zezë dhe kambanave që pikojnë gjak, ndërtohet një univers poetik i zymtë dhe rrëqethës, që mund të quhet qartë – misticizëm shqiptar i dëshpërimit.
Poezia është një rrëfim i thellë shpirtëror që përqendrohet tek tema e dhembjes, ndarjes së brendshme dhe kërkimit të lirisë. Përmes figurave si gjaku, hiri, pulëbardha, gjarpëri, dhe hëna, autori ndërton një peizazh emocional ku dhimbja dhe shpresa ndërthuren ngushtë. Gjakut i jepet kuptimi i jetës, vuajtjes dhe lidhjes me origjinën; hiri dhe qiriri simbolizojnë shpirtin që digjet mes errësirës dhe dritës; pulëbardha përfaqëson shpirtin në udhëtimin e tij midis jetës dhe vdekjes, ndërsa gjarpri është shenjë e ndryshimit dhe rilindjes.
Atmosfera është e rëndë dhe melankolike, por me një lloj drite të brendshme që nuk shuhet, duke reflektuar përpjekjen e vazhdueshme për të kapur lirinë, e cila mbetet misterioze dhe e paqartë. Stili i vargjeve është i lirë dhe me imazhe të përsëritura që fuqizojnë ndjesinë e humbjes dhe vetmisë shpirtërore.
Në esencë, poezia pasqyron luftën e brendshme midis vuajtjes dhe dëshirës për paqe, mes jetës dhe vdekjes, një kërkim të përhershëm për kuptim dhe liri, pavarësisht barrës së madhe emocionale.
Poeti shpreh një ndjenjë të thellë vetmie dhe përplasjeje me kohën dhe hapësirën, me vetveten dhe me një atdhe që ngjan si i përjetshëm dhe i plagosur njëkohësisht. Shpirtin e tij e përshkon një etje e pashuar për liri.
Në cikël përsëritet ideja e “fyellit mitik” si një simbol shpirti, i cili udhëton nëpër kohë dhe hapësirë, duke marrë frymë nga e kaluara dhe duke kërkuar ndriçim në errësirë. Fragmentet ku përmenden “Ulqini”, “gjarpri”, “kuçedra” dhe “hija e dytë” i japin një atmosferë mitologjike dhe të errët, ku janë të pranishme forca natyrore dhe mbinatyrore që shfaqin dhe përforcojnë konfliktin e brendshëm dhe atë historik.
Stili dhe forma në gjithë përmbledhjen poetike kanë një ritëm të lirë, shpesh të ndërprerë, me përdorim të figurave të ndryshme stilistike: metafora, imazhe, personifikime, aliteracione. Përdorimi i simbolikës natyrore dhe mistike e bën tekstin të hapur për interpretime të shumta. Pastaj gjuhë poetike e ngarkuar e me emocione, ku shpesh përsëritja e frazave thekson dhimbjen dhe etjen e shpirtit janë ato që të mbajnë lexuesin të lidhur me poezinë e Halimit.
Te Haiku 5 – Pra cikli pesë është i tëri polifonik: zëri i poetit ndërthuret me zërin e “Marisë”, figurë që ndërkohë është: grua e dashur, muze, shenjtore, shëmbëlltyrë e shpresës, por edhe pasqyrë e boshllëkut. Vepra strukturohet si: Poezi lirike (Haiku 5, zemra nuk është gur, /kënaqësia e dhembjes, etj.) Letra (Letra I – VII) pastaj Përgjigje të Marisë (I – VII) Ky format krijon një dialog nëpër kohë, ku fjalët nuk janë vetëm ndjenja, por akte ekzistence që bëjnë rezistencë ndaj vdekjes dhe harresës. Tematika dhe metafizika apo dhembja si akt krijimi janë prezentë. Kur lexohet për herë të dytë dhe me vëmendje ky cikël, dhembja nuk është fund, por mjet për të mbijetuar dhe për të krijuar. Ajo bëhet kënaqësi, e bukura, e vetmja mënyrë për të qenë i gjallë.
Dashuria për Marinë është flijim, është absolute, e ngjashme me adhurimin për Zotin ose atdheun. Ajo kalon përmes trupit, por jeton në metafizikë: “unë zgjas dorën sall për të të prekur”. Herë herë shfaqet figura e Zotit në formë të mjegullt: herë si mungesë, herë si prani që dhemb.
Figurat kyçe të ciklit 5 janë ato që e ngrehin lartë poetin: Një qenie që endet ndërmjet shpirtit dhe trupit, ndërmjet jetës dhe vdekjes. Ai është një feniks i fjalës, që rilind nga hiri i vet, përmes dhembjes, përmes zjarrit që s’e shuan kurrë. E Maria – Është figurë mitike. Ajo është dashuri, por edhe fat i pamundur. Shfaqet si zë hyjnor dhe si reflektim i poetit. Në përgjigjet e saj, Maria nuk është më vetëm objekt i dashurisë, por bëhet bashkautorja e dhembjes, pasqyrë e fjalës, kundër zë që flet për fat, për flakë, për kthim e për dritare të mbyllura.
Gjuha është rituale – Përsëritjet (“pik gjak”, “në hi”, “qiri”, “mollë”, “fyell”, “trëndafil”) krijojnë strukturë biblike. Si një lloj lutjeje përmes fjalës. Simbolet janë organike, çdo simbol është i ngjizur me mishin – mollët pikojnë gjak, qirinjtë janë shpirt, fyelli është zë i shpirtit, letra është e djegur, mishi është hije. Asgjë nuk është thjesht objekt. Poezia s’ka frikë nga errësira. Përkundrazi, ajo futet në të për të kërkuar dritën e saj. Kjo është poezi ekzistenciale, gnostike, mistike.
Një pikë kulmore shfaqet përplasja mes poetit dhe Marisë, kjo ndodh në ciklin e letrave dhe përgjigjeve, poeti kërkon dashurinë përmes flijimit, kurse Maria e pranon dhe e mohon atë dashuri:
Në poezinë “Përgjigjja e Maries I”: “poezia është eliksir, veçse vdekjen s’e ndalë”.
Në poezinë “Përgjigjja e Maries II”: dashuria është “ajri” dhe “kroi i cicës”.
Në poezinë “Përgjigjja e Maries V”: dashuria bëhet urrejtje, dhe molla bie – simbolikisht si rënia nga parajsa. Kjo përplasje është drama thelbësore e ciklit: dashuria që kërkon shenjtëri, por përfundon në humbje dhe hije.
Mund të themi se ky është një nga ciklet më të fuqishme poetike të autorëve shqiptar, që për nga struktura, përmbajtja, simbolika dhe emocioni i pastër, që qëndron pranë llojit të poezisë së Paul Celanit, Rilkes, Traklit, por i përkthyer në gjuhën e gjakut dhe mitit shqiptar. Një Biblë e dhimbjes, një ungjill i dashurisë së pamundur, një liturgji e hirit.
Kjo është një përmbledhje poetike e jashtëzakonshme në intensitetin e saj, në ndjesinë mistike, në thellësinë mitologjike dhe strukturën e vet të brendshme. Poezitë janë të lidhura mes tyre në një mënyrë organike, por edhe të fragmentuara si copa të një makthi të vazhdueshëm, të një ëndrre që kërkon vetveten në mjegullën e dhembjes dhe të kujtesës.
Vlerësim i përgjithshëm estetik është: Simboliste dhe mistike – me rrënjë të forta në arketipet biblike, mitike dhe natyrore. E zhveshur nga çdo sentimentalizëm banal, por jashtëzakonisht e ngarkuar emocionalisht, me një gjuhë që herë flet me heshtje, herë me britmë, që përmes dhembjes kërkon një kuptim metafizik. Ngërthen në vete estetikë të përhumbjes, ku figura të tilla si mollë, kërmill, kafkë, hënë, ujë, hi, janë të përsëritura si mantrë poetike.
Disa veçori strukturore që bien në sy si simbolika e mollës, kafkës dhe hirit, në ciklin 6 janë: Molla – që përmendet disa herë, shpesh është gjysmë e ngrënë, e rënë nga dega, e ndaluar. Është simbol i njohjes, mëkatit, humbjes dhe etjes për fillim të ri. Kafka – shfaqet si totem i kujtesës, i vdekjes, por edhe si mbartëse e farës (trëndafili i kafkës). Kafka në hu është një imazh i fuqishëm që të ndjek gjatë gjithë leximit. Hiri – si vend për të kërkuar zjarrin që ka qenë, apo për të ndezur kuptimin nga brenda. Ajo që e bën më të ndjeshme këtë përmbledhje është -Rikthimi i vazhdueshëm te personazhi “Fedora” – Fedora është jo vetëm një figurë femërore; është gjithashtu një alegori e humbjes së Zotit, dashurisë, atdheut, vetes. Ajo është një figurë mitike dhe kozmike, ndonjëherë perëndeshë, ndonjëherë shpëtimtare, ndonjëherë vrasëse.
Refreni i përhershëm i pikës së gjakut”pik e pik” dhe “tremijë vjet” – evokojnë një cikël të pafund të dhimbjes dhe përsëritjes, një përsëritje biblike që gdhend gjuhën dhe e ngarkon tekstin me një ritëm ritualistik.
Poeti si figurë mitike –Ai shfaqet në këto vargje jo si një “unë” poetik i zakonshëm, por si një entitet që bart vdekjen dhe rilindjen, një shkrues i shenjtë i fjalës së gjakut. Herë “udhëtari mitik”, herë “krijuesi dhe robi i vetvetes”, herë “fyelli i harruar i ashtit”.
Disa poezi veçanërisht të arrira: “para ardhjes së agut”. Një nga më të fuqishmet. Një ndjesi apokaliptike, me figura që kërkojnë, digjen dhe kurrë nuk arrijnë në fund të rrugës duke e lënë varë kohën dhe hapësirën në të cilën zhvillohet.
“as fjetur as zgjuar e kërkoj tingëllimën e ujit” poezia “urtia e fjalës” Një reflektim i thellë mbi fuqinë dhe kufijtë e gjuhës. “me qiri në zemër arrij fund vetes“.
“trëndafili i kafkës” Një poezi e rrallë që përmban në vete mitin e rilindjes përmes dhembjes. “ta zgjojë trëndafilin e kafkës nga ëndrra“.
“gjithësia e gjakut” dhe “II” – Dy poezi që kulmojnë ciklin – përmbyllin tematikisht rrethin e ferrit, me një formë të heshtur lutjeje.
Ky cikël është i hartuar me poezi të rëndë, poezi që digjet dhe e djeg edhe lexuesin. Është poezi për pak njerëz, për ata që nuk kërkojnë zbavitje, por përjetim. Poezi që lexohet me frymëmarrje të ngadalësuar, me shpirt të ngarkuar, e që rikthehet në mendje gjatë natës.
Te “haiku 7” dhe poezia përreth tij — është një udhëtim mitik, ekzistencial, shpirtëror, ku gjuhët e lashta dhe të reja, simboli dhe zjarri, hiri dhe gjaku bëhen mjete për të përshkruar një dashuri të përjetshme, një humbje të papërballueshme dhe një etje për kuptim nëpër kohë e tokë.
Struktura e forma e gjithë ciklit ka një rrafsh spiralor, ku çdo poezi duket se ushqehet nga e mëparshmja, duke e ndërtuar veten me kthime, ritmikë, të ndërprerë, në refrene tragjike. Ka një magjistral poetik në fund që sintetizon udhën, një lloj vargu që i jep formë universale një dhimbjeje intime.
Mënyra se si haiku i parë dhe i fundit (ai që lidhet me të gjithë “haiku 2 …. 6”) vendosin një kornizë gati ciklike – ku fillon me kërmillin dhe përfundon me “kalin pa fre” – është mbresëlënëse: nga zvarritja e qetë e dhimbjes, në shfrenimin e saj mitik. Nëse e prekim simbolikën dhe mitin – kemi një përzierje gati biblike, homerike dhe ballkanike të imazheve: molla – mëkati, Eva, njohja, tradhtia, premtimi i paplotësuar – ulliri në hi – paqja e dështuar, shpresa e djegur – kafkat në hu – kujtesë e dhunshme e historisë (shpesh me përmendje të atDheut) – flutura në qiri – bukuria që digjet për një dritë të paarritshme – kalorësi i vrarë në Trojë – një dashuri e humbur si qytet i shkatërruar – trëndafili në kafkë – lulëzimi i dhimbjes, zëri i poetit që del nga vdekja – Fedora – një emër që tingëllon njëkohësisht si muzë, si shfaqje e kohës, si vetë shpirti i dashurisë së papërballueshme
Autori përdor një gjuhë të ngjeshur, një gjuhë hermetike, të tejngarkuar me ndjenjë, ku metafora bëhet mjet për të mbijetuar brenda ankthit. Ka një mungesë të qëllimshme të qartësisë: sepse këto poezi nuk kanë si qëllim të shpjegojnë, por të ndihen dhe të digjen në ty. Rrjedha është associative në gjithë librin, si një lumë që s’e ndjek dot me sy, por vetëm me shpirt. Kjo kërkon një lexues të përqendruar, por ia vlen sepse poezia kthehet në përjetim më shumë se në kuptim.
Në ciklin e fundit është një epos modern në vargje lirike, një requiem për dashurinë e përbotshme që s’ka emër tjetër veç “Fedora”. Ka momente ku përjetimi poetik të rrëzon: vargjet si “dhemb atDheu zog në flatrim ëndrrës”, ose “ja tash unë veç cung mes plepit dhe pusit” janë poezi që do mund t’i vendosje në çfarëdo antologjie bashkëkohore.
Një përmbledhje kaq e thellë, e pasur dhe emocionale të poezive. Kjo është një poezi që nuk lexohet një herë — është një udhëtim i ndërthurur me dhembje, kujtim, etje, mit, metaforë dhe një dashuri që shndërrohet në mitologji personale e universale.
Haiku i fundit i cili e mbyllë librin: prapë s është ik/ vjen prapë ik prapë vjen/mua molla ma vret
…është një përmbyllje ciklike, e thellë, që rrumbullakon të gjithë universin poetik të veprës — ku gjithçka vjen rrotull një qendre të mungesës, të dëshirës së pashuar, të dhimbjes mitike. Molla, që shfaqet dhe përsëritet si simbol i ndalimit, i dashurisë, i rënies dhe rilindjes, këtu bëhet plagë përfundimtare: “mua molla m’ vret”.
Kjo mbyllje e ruan tonin elegjiak të veprës që shërben si rezonancë për motivet kryesore — Fedora, molla, gjarpri, gjaku, vetmia; që përforcon strukturën qarkore, të një dashurie që nuk shuhet, një pritjeje që nuk përmbyllet, një zjarri që djeg e ringjall.
Ky është fundi i trilogjisë poetike për Fedoren, atëherë ky është fundi më i vetmuar, më i qartë dhe më i bukur që mund të imagjinohet — sepse është plaga që shkruan vetë letrën e fundit.
“Dritarja me pamje në lumë“ është një libër poetik i zjarrtë dhe i errët, ku dashuria, dhimbja dhe mitologjia përthuren në një rit të shenjtë dhe të egër. Poeti ecën ndërmjet shkatërrimit dhe shpresës si një mistik i plagosur që kërkon shpëtim në gjuhë. Kjo dritare nuk sheh thjesht lumin, por rrjedhën e shpirtit njerëzor që digjet, ftohet dhe rilind në flakën e vet
