Paratë Publike, Pushteti Privat: Çështja AADF
Cafo Boga
Artikulli 4: Nga Boshllëku i Llogaridhënies tek Kuadri i Qeverisjes — Kush e Mbikëqyr AADF?
Të katërtin në një seri që shqyrton evolucionin, qeverisjen dhe llogaridhënien e AAEF dhe AADF
Nëse artikujt e mëparshëm ndoqën origjinën, evolucionin dhe zgjerimin e rolit të Fondacionit Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim, pyetja e radhës bëhet e pashmangshme:
Kush është përgjegjës për ta mbikëqyrur atë?
Në shumicën e strukturave institucionale, përgjigjja është e qartë. Qeveritë janë përgjegjëse ndaj votuesve dhe parlamenteve. Korporatat u përgjigjen aksionarëve. Organizatat tradicionale jofitimprurëse veprojnë nën korniza rregullatore dhe mbikëqyrje nga donatorët.
AADF, megjithatë, nuk përshtatet lehtësisht në asnjërën prej këtyre kategorive.
Ai nuk është institucion shtetëror. Nuk mbështetet në mbledhje fondesh publike. Dhe nuk i nënshtrohet mbikëqyrjes së drejtpërdrejtë nga autoritetet shqiptare apo mbikëqyrjes së vazhdueshme nga institucionet amerikane. Në vend të kësaj, linja kryesore e llogaridhënies mbetet e brendshme—përmes Bordit të tij të Besuarve.
Kjo strukturë mund të ketë qenë e përshtatshme në momentin e krijimit. Por me zgjerimin e rolit të tij dhe, në veçanti, me ndryshimet institucionale në strukturat mbikëqyrëse amerikane, është rritur edhe rëndësia e pyetjes që ai ngre.
Një Sistem pa Mbikëqyrës të Qartë
Kuadri institucional i Shqipërisë ofron përgjigje të pjesshme—por jo të plota.
Parlamenti mund të shqyrtojë marrëveshjet e qeverisë që lidhen me AADF, por nuk mund të mbikëqyrë vetë fondacionin. Gjykatat mund të ndërhyjnë, por vetëm kur lindin çështje konkrete. Institucioni i Auditimit të Shtetit mund të kontrollojë fondet publike, por jo operacionet e brendshme të një fondacioni privat.
Secili mekanizëm ofron një formë mbikëqyrjeje. Megjithatë, asnjëri nuk siguron një mbikëqyrje të plotë.
Rezultati është një sistem ku ndikimi është i përqendruar, ndërsa llogaridhënia mbetet e fragmentuar dhe e paqartë.
Transparenca dhe Raportimi
Një dimension i rëndësishëm, por shpesh i nënvlerësuar, i llogaridhënies lidhet me transparencën dhe detyrimet e raportimit.
Themeluesi i AADF, Fondi Shqiptaro-Amerikan i Ndërmarrjeve (AAEF), u krijua si një entitet i regjistruar në SHBA me status të përjashtuar nga taksat dhe historikisht ka përmbushur kërkesat e Shërbimit të të Ardhurave të Brendshme (IRS) përmes dorëzimit të raporteve vjetore Form 990, duke ofruar informacion publik mbi qeverisjen, operacionet dhe gjendjen financiare.
Fondacioni Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim fillimisht u strukturua brenda një kuadri që përputhej me standardet e organizatave bamirëse amerikane, drejtpërdrejt ose përmes entiteteve të lidhura, duke i mundësuar të merrte dhe të përdorte fonde në këtë kontekst. Megjithatë, me kalimin e kohës, statusi i tij organizativ ka evoluar. Ai nuk funksionon më si një entitet tradicional 501(c)(3) dhe për këtë arsye nuk i nënshtrohet të njëjtave pritshmëri transparence apo mekanizmave të vlerësimit publik që zakonisht aplikohen për organizatat bamirëse, përfshirë trajtimin e kontributeve si donacione të zbritshme nga taksat.
Ky dallim është thelbësor. Ndërsa fondacioni mbetet një institucion ligjor dhe aktiv, ky ndryshim ka krijuar një hendek midis përputhshmërisë formale rregullatore dhe transparencës praktike ndaj publikut.
Kur institucionet menaxhojnë burime me origjinë publike dhe ushtrojnë ndikim mbi çështje me interes publik, transparenca nuk duhet të kufizohet në kërkesat minimale ligjore, por duhet të reflektojë nivelin e llogaridhënies që kërkon roli i tyre.
Llogaridhënia pas Faktit
Në këtë kuadër, llogaridhënia ka tendencë të jetë reaktive, jo e vazhdueshme.
Çështjet adresohen:
- kur lindin mosmarrëveshje
- kur paraqiten sfida ligjore
- kur rritet presioni publik
Por nuk ekziston një mekanizëm që siguron në mënyrë të vazhdueshme përputhjen me interesin publik përpara se të merren vendimet.
Kjo zhvendos barrën jashtë—tek qytetarët, bizneset dhe shoqëria civile—në vend që ta integrojë atë brenda vetë institucionit.
Një Disbalancë Strukturore
Rezultati nuk është domosdoshmërisht një dështim i ligjit, por një boshllëk në dizajnin institucional.
AADF operon me:
- burime që pjesërisht kanë origjinë nga fondet publike të taksapaguesve amerikanë dhe pjesa tjetër nga të ardhurat e gjeneruara pa taksa në Shqipëri
- ndikim mbi projekte me rëndësi kombëtare
- qeverisje të përqendruar brenda strukturës së tij të brendshme
Autoriteti është i përqendruar, ndërsa llogaridhënia mbetet e fragmentuar dhe jo e plotë.
Kjo disbalancë mund të mos jetë gjithmonë e dukshme—por me kalimin e kohës bëhet domethënëse.
Nga Struktura tek Garancitë
Njohja e këtij boshllëku nuk është një argument kundër AADF. Përkundrazi, është një mundësi për të forcuar modelin.
AADF zë një hapësirë unike institucionale—duke kombinuar qëllimin publik me qeverisjen private. Një strukturë e tillë kërkon garanci të qarta dhe të besueshme.
Pa to, edhe veprimet me qëllim të mirë mund të krijojnë mosbesim—jo vetëm për shkak të asaj që bëhet, por për mënyrën se si merren vendimet dhe kush mban përgjegjësi për to.
Parimet për një Kuadër më të Fortë të Llogaridhënies
1. Rikonfirmimi i Përgjegjësisë së Shtetit
Kujdestaria mbi pasuritë kombëtare—veçanërisht trashëgiminë kulturore—mbetet përgjegjësi ekskluzive e Shtetit.
2. Përputhja me Detyrimet Ndërkombëtare
Për sitet e mbrojtura nga UNESCO, respektimi i standardeve ndërkombëtare duhet të jetë absolut.
3. Ndarja e Roleve
Duhet të ekzistojë një ndarje e qartë midis hartimit të politikave, zbatimit dhe mbikëqyrjes.
4. Mekanizëm i Pavarur Mbikëqyrjeje
Duhet të krijohet një strukturë mbikëqyrëse e jashtme.
5. Transparenca si Standard
Transparenca duhet të jetë proaktive, jo reaktive.
6. Rikthimi tek Interesi Publik
Misioni i AADF duhet të mbetet i lidhur me interesin publik.
Përfundim: Nga Pyetja tek Zbatimi
Në thelb, kjo nuk është një debat për një institucion të vetëm, por për mënyrën se si sistemet moderne balancojnë qëllimin publik dhe iniciativën private.
Sfida nuk është nëse AADF duhet të ekzistojë—ai ka një rol të vlefshëm.
Sfida është që qeverisja e tij të evoluojë në të njëjtin ritëm me rolin dhe ndikimin e tij.
Burimet me origjinë publike dhe vendimmarrja me ndikim publik kërkojnë llogaridhënie publike.
Parimet e paraqitura këtu përcaktojnë drejtimin.
Siç paralajmëroi James Madison, pushteti—nëse mbetet i pakontrolluar—ka një prirje natyrore të zgjerohet përtej kufijve të tij fillestarë.
Artikulli i ardhshëm dhe i fundit do të trajtojë mënyrën se si AADF mund të rreshtohet sërish me misionin e tij, të adoptojë praktikat më të mira dhe të zbatojë ndryshimet strukturore të nevojshme për të siguruar një llogaridhënie të qëndrueshme.
***
Public Money, Private Power: The AADF Question
Article 4: The Accountability Gap — Who Watches AADF?
The fourth in a series examining the evolution, governance, and accountability of AAEF and AADF
By Cafo Boga
If the earlier articles in this series traced the origins and structure of the Albanian-American Development Foundation and examined its growing role in projects of national importance, the next question becomes unavoidable:
Who is responsible for overseeing it?
In most institutional settings, the answer would be straightforward. Governments are accountable to voters and parliaments. Corporations answer to shareholders. Traditional nonprofits operate under regulatory frameworks and donor scrutiny.
AADF, however, does not fit neatly into any of these categories.
It is not a state institution. It does not rely on public fundraising. And it is not subject to direct oversight by Albanian authorities or continuing supervision from U.S. institutions. Instead, its primary line of accountability remains internal—through its own Board of Trustees.
That structure may have made sense when the institution was first created. But as its role has expanded, so too has the importance of the question it raises.
A System Without a Clear Overseer
Albania’s institutional framework provides partial answers—but no complete one.
Parliament can question government agreements involving AADF, but it cannot oversee the foundation itself. Courts can intervene, but only when specific disputes are brought before them. The State Audit Institution can examine public funds, but not the internal operations of a private foundation.
Each mechanism offers a form of oversight. Yet none provides comprehensive supervision.
The result is a system where influence is concentrated, while accountability is dispersed.
Transparency and Reporting
An important but often overlooked dimension of accountability concerns financial transparency and reporting obligations. The Albanian-American Enterprise Fund, as a U.S.-registered tax-exempt organization, has historically complied with Internal Revenue Service requirements by filing annual Form 990 reports, thereby providing publicly accessible information on its financial condition, governance, and operations. The situation with the Albanian-American Development Foundation is less clear. While AADF has filed such reports in the past—including disclosures reflecting substantial asset levels—recent filings are not readily available through standard public databases, nor is the foundation evaluated under the same transparency frameworks as typical U.S. charitable organizations. This distinction is significant. It does not necessarily indicate non-compliance, but it highlights a gap between formal regulatory requirements and practical public transparency. When institutions operate with significant resources of public origin and exercise influence over matters of public interest, transparency should not be limited to minimum legal obligations, but should reflect the level of public trust their role requires.
Accountability After the Fact
In this framework, accountability tends to be reactive rather than continuous.
Issues are addressed:
- when disputes arise
- when legal challenges are filed
- when public pressure builds
But there is no mechanism that consistently ensures alignment with the public interest before decisions are made.
This shifts the burden outward—onto citizens, businesses, and civil society—rather than embedding it within the institution itself.
A Structural Imbalance
The result is not necessarily a failure of law, but a gap in design.
AADF operates with:
- resources that originated in public funding
- influence over projects of national importance
- governance concentrated within its own internal structure
Authority is centralized, while accountability remains fragmented.
This imbalance may not always be visible. But over time, it becomes consequential.
A Question That Must Be Asked
As James Madison observed, power, if left unchecked, has a natural tendency to expand. That principle applies not only to governments, but to any structure where authority is exercised without corresponding oversight.
The issue, therefore, is not whether AADF plays a useful role. It clearly does.
The issue is whether its governance framework has evolved at the same pace as its influence.
An institution can be effective, well-intentioned, and influential—and still operate within a system where accountability is incomplete. The question is not whether such a model can function, but whether it can sustain public trust without clearer and stronger lines of responsibility.
