Paratë Publike, Pushteti Privat: Çështja AADF
Artikulli 5: Nga Parimi në Zbatim — Rindërtimi i Llogaridhënies
Artikulli i pestë dhe i fundit në një seri që shqyrton evolucionin, qeverisjen dhe llogaridhënien e AAEF dhe AADF
Cafo Boga
Në përfundim të kësaj serie, pyetja qendrore nuk është më analitike, por praktike:
Si duhet të rikthehet llogaridhënia—dhe ku duhet të qëndrojë ajo?
Artikulli i mëparshëm tregoi se problemi nuk është mungesa e ligjshmërisë, por mungesa e strukturës. Llogaridhënia ekziston, por është kryesisht reaktive, e fragmentuar dhe jashtë procesit të vendimmarrjes.
Kjo nuk është e mjaftueshme për një institucion që operon me burime me origjinë publike dhe ushtron ndikim mbi çështje me rëndësi kombëtare.
Nga Boshllëku i Mbikëqyrjes te Dizajni Institucional
Evolucioni nga AAEF në AADF solli pavarësi financiare—por edhe dobësimin gradual të një shtylle të jashtme të llogaridhënies.
Ajo që dikur mbështetej nga një mjedis ndërkombëtar mbikëqyrjeje, sot është kthyer në praktikë në një strukturë të qeverisur brenda vetes, pa mbikëqyrje të vazhdueshme të jashtme.
Kjo nuk është çështje qëllimi. Është çështje dizajni institucional.
Dhe dizajni mund—dhe duhet—të korrigjohet.
Ku Duhet të Qëndrojë Llogaridhënia
Nëse ndikimi i veprimtarisë së AADF ndihet në Shqipëri, atëherë edhe llogaridhënia duhet të jetë e ankoruar në Shqipëri.
Kjo nuk do të thotë transferim kontrolli te qeveria, as ekspozim ndaj ndikimit politik. Përkundrazi, kërkon krijimin e një mekanizmi që të jetë:
• i pavarur nga autoriteti politik
• i bazuar në interesin publik
• institucionalisht i besueshëm dhe transparent
Qëllimi nuk është kontrolli, por balanca.
Reforma e Statutit si Pikënisje
Mënyra më e drejtpërdrejtë dhe efektive për ta arritur këtë është përmes ndryshimit të statutit të fondacionit.
Pa reformë strukturore, llogaridhënia mbetet informale dhe diskrecionale. Me të, ajo bëhet institucionale.
Kjo reformë nuk duhet të jetë kozmetike. Ajo duhet të ripërcaktojë mënyrën se si ushtrohet mbikëqyrja.
Një Mekanizëm Mbikëqyrës në Shqipëri
Duhet të krijohet një Këshill Mbikëqyrës formal, i vendosur në Shqipëri.
Përbërja e tij duhet të përfshijë:
• individë të respektuar nga akademia, drejtësia, financa dhe shoqëria civile
• profesionistë me pavarësi dhe integritet të provuar
• anëtarë të përzgjedhur përmes kritereve transparente dhe meritore
Për të ruajtur pavarësinë:
• emërimet nuk duhet të kontrollohen nga një autoritet i vetëm politik
• mandatet duhet të jenë të përcaktuara dhe të shpërndara në kohë
• rregullat për konfliktin e interesit duhet të jenë të rrepta dhe të zbatueshme
Autoritet, jo Simbolikë
Pavarësia nuk mjafton. Pa autoritet, mbikëqyrja mbetet simbolike.
Ky organ duhet të ketë kompetenca të qarta, duke përfshirë:
• shqyrtimin e vendimeve strategjike dhe projekteve kryesore
• mbikëqyrjen e përputhshmërisë me misionin dhe dokumentet themeluese
• të drejtën për të kërkuar informacion dhe për të kryer vlerësime të pavarura
• mundësinë për të nxjerrë raporte publike
Më e rëndësishmja:
Duhet të ketë autoritetin për të rekomanduar—dhe, kur është e nevojshme, për të iniciuar—ndryshime në drejtim, përfshirë Kryetarin e Bordit.
Pa këtë, llogaridhënia mbetet teorike.
Me këtë, ajo bëhet reale.
Parandalimi i Devijimit nga Misioni
Një nga rreziqet kryesore për institucione të tilla është devijimi nga misioni.
Me zgjerimin e aktivitetit, ekziston një tendencë natyrore për të dalë përtej mandatit fillestar.
Kjo nuk është domosdoshmërisht e qëllimshme—por pa mekanizma mbrojtës, bëhet strukturore.
Prandaj, një kuadër i reformuar duhet të përfshijë:
• rishikime periodike të misionit
• përputhje të qartë mes projekteve dhe objektivave themeluese
• kufij të përcaktuar të veprimtarisë institucionale
Pyetja nuk është nëse AADF duhet të evoluojë, por nëse ky evolucion mbetet i lidhur me qëllimin e saj fillestar.
Transparenca si Mjet Qeverisës
Transparenca duhet të kalojë nga parim në praktikë.
Kjo përfshin:
• akses publik në marrëveshje dhe dokumente kyçe
• publikim të rregullt dhe të strukturuar të të dhënave financiare dhe operacionale
• qartësi mbi mënyrën e marrjes së vendimeve dhe aktorët përkatës
Transparenca nuk është kufizim—është burim legjitimiteti.
Rivendosja e Balancës
Në thelb, kjo reformë nuk synon kufizimin e AADF.
Ajo synon rivendosjen e balancës mes:
• pavarësisë dhe përgjegjësisë
• autoritetit dhe llogaridhënies
• iniciativës dhe besimit publik
Modeli fillestar pati sukses sepse kombinoi autonominë me qëllimin.
Për ta ruajtur këtë sukses, llogaridhënia duhet të evoluojë me të njëjtën forcë.
Reflektim Final
Llogaridhënia nuk mund të mbetet opsionale, informale apo retrospektive.
Ajo duhet të jetë:
• strukturore
• e vazhdueshme
• dhe e dukshme
Nëse mbikëqyrja është zbehur, ajo duhet të zëvendësohet.
Nëse përgjegjësia është e paqartë, ajo duhet të përcaktohet.
Përndryshe, institucionet—sado të mirëqëllimshme—rrezikojnë të largohen nga publiku që janë krijuar për t’i shërbyer.
Siç paralajmëronte Lord Acton:
“Pushteti ka tendencë të korruptojë, dhe pushteti absolut korrupton absolutisht.”
Mësimi nuk ka të bëjë me qëllimin.
Ka të bëjë me strukturën.
***
Public Money, Private Power: The AADF Question
Article 5: From Principle to Practice — Rebuilding Accountability
The fifth and final article in a series examining the evolution, governance, and accountability of AAEF and AADF
Cafo Boga
At the conclusion of this series, the central question is no longer analytical, but practical:
How should accountability be restored—and where should it reside?
The previous article established that the issue is not the absence of legality, but the absence of structure. Accountability exists, but it is largely reactive, fragmented, and external to the decision-making process.
That is not sufficient for an institution operating with public-origin resources and exercising influence over matters of national importance.
From Oversight Gap to Institutional Design
The evolution from AAEF to AADF brought with it financial independence—but also the gradual weakening of an external accountability anchor.
What was once supplemented by an international oversight environment has now become, in practice, an internally governed structure operating without continuous external supervision.
This is not a question of intent. It is a question of institutional design.
And design can—and must—be corrected.
Where Accountability Must Reside
If the impact of AADF’s work is felt in Albania, then accountability must also be anchored in Albania.
This does not mean transferring control to the government, nor exposing the institution to political influence. On the contrary, it requires creating a mechanism that is:
• independent of political authority
• anchored in the public interest
• institutionally credible and transparent
The objective is not control, but balance.
Bylaws Reform as the Entry Point
The most direct and effective way to achieve this is through amendment of the foundation’s bylaws.
Without structural reform, accountability will remain informal and discretionary. With it, accountability becomes institutional.
Such reform should not be cosmetic. It must redefine how oversight is exercised.
A Supervisory Mechanism in Albania
A formal Supervisory Council, based in Albania, should be established.
Its composition should include:
• respected individuals from academia, law, finance, and civil society
• professionals with demonstrated independence and credibility
• members selected through transparent and merit-based criteria
To preserve independence:
• appointments should not be controlled by any single political authority
• terms should be fixed and staggered
• conflict-of-interest rules should be strict and enforceable
Authority, Not Symbolism
Independence alone is not enough. Without authority, oversight becomes symbolic.
This body must have clearly defined powers, including:
• review of major strategic decisions and projects
• oversight of compliance with the foundation’s mission and governing documents
• authority to request information and conduct independent assessments
• ability to issue public reports
Most importantly:
It must have the authority to recommend—and where necessary initiate—changes in leadership, including the Chairman of the Board.
Without this, accountability remains theoretical.
With it, accountability becomes real.
Preventing Mission Drift
One of the central risks facing any institution of this kind is mission drift.
As operational scope expands, there is a natural tendency for institutions to move beyond their original mandate.
This is not necessarily intentional—but without safeguards, it becomes structural.
A reformed governance framework must therefore include:
• periodic mission review requirements
• clear alignment between projects and founding objectives
• defined limits on institutional scope
The question is not whether AADF should evolve—but whether that evolution remains anchored in its original purpose.
Transparency as a Governance Tool
Transparency must move from principle to practice.
This includes:
• public access to key agreements and governance documents
• regular, structured disclosure of financial and operational data
• clarity in how decisions are made and by whom
Transparency is not a constraint—it is a source of legitimacy.
Restoring the Balance
At its core, this reform is not about restricting AADF.
It is about restoring the balance between:
• independence and responsibility
• authority and accountability
• initiative and public trust
The original model succeeded because it combined autonomy with purpose.
To sustain that success, accountability must now evolve with equal strength.
Final Reflection
Accountability cannot remain optional, informal, or retrospective.
It must be:
• structural
• continuous
• and visible
If oversight has faded, it must be replaced.
If responsibility is unclear, it must be defined.
Otherwise, institutions—no matter how well-intentioned—risk drifting away from the very public they were created to serve.
As Lord Acton warned:
“Power tends to corrupt, and absolute power corrupts absolutely.”
The lesson is not about intent.
It is about structure.
