Cafo Boga: Kapitulli i ardhshëm i Shqipërisë

Çfarë duhet të ndryshojnë udhëheqësit e rinj dhe cilat gabime nuk duhet të përsërisin kurrë

Nga Cafo Boga, Master i Shkencave në Diplomaci – 2 tetor 2026

Nju Jorku i ofroi Edi Ramës një tribunë ndërkombëtare dhe mikpritjen e mbështetësve në diasporë. Tirana e përball me pyetje ende pa përgjigje për korrupsionin, besimin publik dhe përgjegjësinë e atyre që u është besuar pushteti. Cilit portret të Shqipërisë duhet t’i besojnë shqiptarët? Përgjigjja duhet kërkuar te mënyra si qeveriset vendi dhe si jetojnë qytetarët e tij.

Gjatë vizitës për Asamblenë e Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara, Rama iu drejtua udhëheqësve botërorë dhe takoi komunitetin shqiptar në Nju Jork. [10–11] Sipas meje, paraqitja e arritjeve të Shqipërisë krijoi një tablo tepër qetësuese, pa u përballur sa duhet me dështimet e qeverisjes. Mikpritja jashtë vendit tregon se ndikimi i tij shtrihet përtej Shqipërisë, ndërsa protestat në vend shprehin pakënaqësi të thellë.

Deklarata në aeroport, pas kthimit në Tiranë, e riktheu në vëmendje çështjen e llogaridhënies. [12] Secili duhet të përgjigjet para ligjit për veprimet e veta. Por përgjegjësia ligjore individuale nuk e shuan përgjegjësinë politike të kryeministrit për emërimet, mbikëqyrjen dhe veprimtarinë e administratës së tij. Një udhëheqës nuk mund t’i përvetësojë sukseset e qeverisë dhe të distancohet nga çdo dështim. Për mua, temat e shumta dhe toni mbrojtës i fjalës së tij tingëlluan pothuajse si një lamtumirë; ky është një perceptim politik, jo parashikim i largimit të tij.

Prandaj, ky artikull i drejtohet brezit politik që do të vijë më pas. E ardhmja e Shqipërisë varet nga aftësia e udhëheqësve të rinj për t’i kuptuar dështimet që trashëgojnë dhe për të penguar përsëritjen e tyre.

Besoj se rendi politik i deritanishëm në Shqipëri po i afrohet perëndimit. Pavarësisht nëse udhëheqësit largohen shpejt apo qëndrojnë më gjatë, vendi duhet të përgatitet për atë që vjen. Ndërrimi i përkatësisë politike nuk dëshmon besueshmëri demokratike dhe drejtuesit e sotëm të opozitës nuk sjellin automatikisht ripërtëritje.

Brezi i ri duhet të ndryshojë mënyrën si ushtrohet pushteti, si shpërndahen mundësitë dhe si i kërkohet llogari qeverisë. Çfarë demokracie do të ndërtojë Shqipëria?

Liria dhe aftësia për të qeverisur

Demokracitë mund të zgjedhin sisteme të ndryshme zgjedhore, organizimi parlamentar dhe ndarjeje të pushtetit vendor. Parimet themelore mbeten konkurrenca e mirëfilltë politike, barazia qytetare, liria e shprehjes dhe e organizimit, drejtësia e pavarur dhe kalimi paqësor i pushtetit.

Shumica zgjedhore jep mandat për qeverisje, kurrë për kapjen e shtetit, ndëshkimin e kritikëve apo paprekshmërinë e udhëheqësve. Të drejtat e pakicës duhet të mbrohen edhe pas fitores së shumicës.

Shqipëria ka nevojë për drejtësi në kohë dhe shërbime të besueshme, me personel të aftë dhe buxhete realiste. Një Zyrë e Menaxhimit dhe Buxhetit, e ngjashme me institucionin amerikan, mund të forcojë bashkërendimin, kontrollin e shpenzimeve dhe zbatimin e politikave.

Pushteti llogaridhënës duhet të shoqërohet me administrim efektiv. Qytetarët duhet të marrin leje, kujdes mjekësor dhe mbrojtje ligjore pa ndërmjetës politikë.

Kjo nis brenda partive, me përzgjedhje transparente të kandidatëve, deklarim të financave, zgjedhje të mirëfillta të brendshme dhe pranim të kritikës. Një drejtues më i ri në krye të një makinerie politike personale sjell pak ndryshim.

Gabimet që nuk duhen përsëritur

Tranzicioni i nisur më 1991 krijoi konkurrencë politike, por nuk garantoi vazhdimisht institucione të paanshme. Përgjegjësitë ndryshojnë nga një qeveri te tjetra, por dështimet e përsëritura përfshijnë trajtimin e fitores zgjedhore si pronësi mbi shtetin, zëvendësimin e profesionistëve me besnikë, ndërtimin e partive rreth personaliteteve dominuese dhe ngatërrimin e miratimit të ligjeve me zbatimin e reformave.

Shembja e skemave piramidale më 1997 nxori në pah mbikëqyrjen e pamjaftueshme financiare dhe humbjen e besimit publik. Kthimi i pazgjidhur i pronave dhe konfliktet e pronësisë paralajmërojnë kundër ndryshimit ekonomik pa të drejta e mjete të sigurta mbrojtjeje ligjore. Bojkotet dhe përplasjet institucionale kanë dobësuar negociimin dhe llogaridhënien.

Udhëheqësit e rinj duhet t’i refuzojnë këto praktika edhe kur ua kërkojnë mbështetësit e tyre. Ndërrimi i përfituesve të klientelizmit nuk e ripërtërin demokracinë.

Si dallohet largimi nga parimet demokratike

Demokracia mund të dobësohet edhe kur zgjedhjet vazhdojnë. Steven Levitsky dhe Lucan Way shpjegojnë se autoritarizmi konkurrues ruan garën reale, ndërsa pushtetarët përdorin institucionet shtetërore për t’i vënë kundërshtarët në pozita të pafavorshme. [1]

Shenjat paralajmëruese përfshijnë hakmarrjen politike ndaj punonjësve publikë, përdorimin e burimeve shtetërore në dobi të partisë, kontratat që shpërblejnë besnikërinë, trysninë mbi mediat dhe hetimet që rëndojnë mbi kritikët ndërsa institucionet mbrojnë aleatët.

Llogaridhënia mbështetet në prova, standarde të paanshme dhe proces të rregullt ligjor. Mbrojtja e politikanëve të fuqishëm e dobëson demokracinë, sikurse ndjekja penale për të heshtur kundërshtimin.

Vlerësimi i ODIHR-it për zgjedhjet e majit 2025 njohu garën konkurruese dhe administrimin profesional, por dokumentoi kushte të pabarabarta, keqpërdorim të burimeve publike dhe raportime për frikësim e presion ndaj punonjësve publikë. [2] Këto gjetje kërkojnë reforma që zbatohen realisht.

Udhëheqësit e rinj duhet të pranojnë kontrollin publik që në ditën e parë. Shtyrja e garancive demokratike deri pas një shpëtimi kombëtar të premtuar hap rrugën për abuzimet që pretendojnë se kundërshtojnë.

Një ekonomi që u jep qytetarëve të ardhme

Demokracia nuk sjell automatikisht mirëqenie. Kina dëshmon se një qeverisje autoritare mund të arrijë rritje të madhe ekonomike: vlerësimi i Bankës Botërore më 2022 regjistroi afro 800 milionë njerëz që kishin dalë mbi pragun e varfërisë ekstreme të përdorur atëherë. [3]

Ky sukses nuk e bën autoritarizmin një formulë të besueshme zhvillimi. Studimi i Daron Acemoglu-t dhe kolegëve gjeti ndikim pozitiv afatgjatë të demokratizimit në të ardhurat për frymë, të shoqëruar me më shumë investime, arsimim dhe shëndet. [4] Këto prirje të përgjithshme nuk ofrojnë garanci për Shqipërinë.

Liria meriton mbrojtje si vlerë më vete; mundësitë ekonomike i ndihmojnë qytetarët ta ushtrojnë atë të pavarur.

Raporti i Departamentit të Shtetit për Klimën e Investimeve, i shtatorit 2026, jep një vlerësim shqetësues. Pavarësisht kushteve të qëndrueshme makroekonomike dhe rritjes prej 3,7 për qind më 2025, ai evidenton korrupsion të përhapur, krim të organizuar, pastrim parash, konkurrencë të shtrembëruar, produktivitet të ulët dhe emigrim të punonjësve të kualifikuar. Sipas të dhënave paraprake, pasuritë e paluajtshme tërhoqën 34 për qind të flukseve hyrëse të investimeve të huaja. [8] Rritja ekonomike nuk mund të përligjë institucione që lejojnë pasurinë e paligjshme dhe privilegjet politike të dëmtojnë sipërmarrjen e ndershme.

Shqipërisë i duhen kapacitete prodhuese përtej turizmit dhe ndërtimit: bujqësi e përpunim konkurrues, industri prodhuese, teknologji dhe shërbime të specializuara. Turizmi duhet të mbështesë furnizuesit vendas dhe të ardhurat gjatë gjithë vitit; infrastruktura të lidhë sipërmarrjet me tregjet; arsimi të përgatisë njerëzit për punësim dhe sipërmarrje.

Regjimi i investimeve strategjike kërkon shqyrtim rrënjësor. Shumica e projekteve të miratuara u kanë shkuar shoqërive vendase të turizmit, ndërsa investitorët perceptojnë përparësi për bizneset me lidhje politike. [8] Statusi i dhënë për zhvillim nuk duhet të sigurojë qasje të privilegjuar në tokë, përjashtime tatimore apo mbështetje publike. Përzgjedhja, financimi dhe përfitimi publik kërkojnë shqyrtim të pavarur.

Stimujt strategjikë, koncesionet dhe partneritetet publike-private kërkojnë procedura konkurruese, vlerësim të pavarur, kontrata publike dhe deklarim të angazhimeve fiskale afatgjata. Lehtësitë tatimore duhet të sjellin vende të reja pune, aftësi dhe përfitim publik. Sipërmarrjet e vogla kanë nevojë për qasje të barabartë në financim dhe prokurim.

Mbrojtja e tokës për brezat e ardhshëm

Shqipëria duhet të mirëpresë investime prodhuese duke ruajtur tokën publike strategjike. Mbështes qiradhënien deri në 99 vjet, kur është e përshtatshme, me të drejta të sigurta zhvillimi dhe shfrytëzimi, ndërsa toka mbetet pronë publike shqiptare. Afati duhet t’i përshtatet projektit; 99 vjet të jenë kufiri maksimal, jo një e drejtë automatike.

Raporti përmend qiradhënien e tokës bujqësore deri në 99 vjet për investitorët e huaj, por vëren se shoqëritë me pronësi të huaj të regjistruara në Shqipëri mund të blejnë tokë bujqësore. [8] Garancitë duhet të mbulojnë pronarët përfitues dhe shmangien e kufizimeve përmes shoqërive vendase, përfshirë përfitues vendas që kërkojnë kontroll të privilegjuar mbi pasuritë publike.

Qiraja duhet të sjellë të ardhura të vazhdueshme, të vlerësuara drejt, të indeksuara me inflacionin dhe të rivlerësuara periodikisht. Kalimi i të drejtave, nënqiradhënia dhe ndryshimi i pronësisë kontrolluese duhet të kërkojnë miratim paraprak shtetëror sipas kritereve publike. Kontratat duhet të përcaktojnë afate investimi, detyrime mjedisore, masa për braktisje ose shkelje të rënda, si dhe fatin e ndërtimeve e rikthimin e gjendjes së pronës në mbarim të afatit. Qiratë simbolike dhe kushtet e dobëta mund të humbasin vlerën publike që marrëveshja pretendon të mbrojë.

Shqipëria duhet të shqyrtojë ndalimin kushtetues të tjetërsimit të përhershëm të tokës publike strategjike dhe pasurive natyrore të përcaktuara qartë. Një ndalim më i gjerë i shitjeve blerësve të kontrolluar nga të huajt meriton debat publik dhe vlerësim të të drejtave pronësore, traktateve dhe detyrimeve të anëtarësimit në BE. Mbrojtja duhet të respektojë pronarët privatë shqiptarë dhe pretendimet e ligjshme për kthim pronash, me tenderë transparentë, vlerësime të pavarura, kontrata publike dhe mbikëqyrje efektive.

Zhvillimi urban duhet t’i nënshtrohet të njëjtit kriter të interesit publik. Sipas meje, shumimi i kullave në Tiranë po cenon identitetin e qytetit dhe po rëndon rrugët, hapësirat publike dhe infrastrukturën. Projektet e mëdha kërkojnë vlerësime të besueshme për trafikun, ndotjen, shërbimet infrastrukturore dhe trashëgiminë, konsultim të mirëfilltë me qytetarët dhe transparencë të lejeve e financimit. Një kryeqytet modern duhet të ofrojë lëvizje të sigurt, shërbime të arritshme dhe jetë të përditshme më cilësore.

Të drejta që zbatohen në praktikë

Pasiguria e pronësisë sjell kosto të qëndrueshme njerëzore dhe ekonomike. Duke cituar Komisionin Evropian, raporti thotë se rreth 80 për qind e të dhënave kadastrale të regjistruara më parë kërkojnë verifikim dhe përshkruan korrupsion të përhapur në regjistrimin dhe procedurat e titujve të pronësisë. [8] Digjitalizimi i informacionit të pasigurt nuk garanton pronësi. Kthimi, kompensimi dhe shpronësimi kërkojnë procedura transparente dhe mbrojtje gjyqësore në kohë. Investimet duhet të respektojnë pretendimet e pazgjidhura dhe pronarët e ligjshëm.

Raporti njeh punën e SPAK-ut dhe përparimin në rikuperimin e pasurive, por evidenton çështje të prapambetura në gjykata dhe zbatim të dobët të kontratave. [8] Institucionet e pavarura kundër korrupsionit kanë nevojë për mbrojtje e burime, llogaridhënie të vazhdueshme përtej përkatësive politike dhe kapacitete më të mëdha gjyqësore në shërbim të qytetarëve, punonjësve dhe bizneseve.

Investitorët raportojnë ndryshime të shpeshta fiskale dhe afate konsultimi që nuk respektohen rregullisht. [8] Qeveria duhet të publikojë propozimet, të shpjegojë si kanë ndikuar komentet në vendime dhe të lejojë afate të arsyeshme përshtatjeje.

Suksesi duhet matur edhe përmes të ardhurave reale mediane, punësimit prodhues, sigurisë ekonomike të familjeve dhe mundësive për të rinjtë, krahas prodhimit kombëtar. Rritja ka pak kuptim për qytetarët që nuk shohin arsye për të qëndruar.

Mësimet nga Koreja e Jugut dhe Tajvani

Në shkrimin «Pse shtetet e mirëqenies e shpëtojnë demokracinë», Joseph Wong përshkruan si zgjerimi i mbrojtjes sociale në Korenë e Jugut dhe Tajvan ndihmoi në zbutjen e pabarazisë dhe forcimin e qëndrueshmërisë demokratike, ndërsa demokratizimi nxiti zgjerimin e kësaj mbrojtjeje. [5]

Shqipëria nuk mund t’i kopjojë mekanikisht këto përvoja. Shpenzimet sociale, të vetme, nuk pengojnë dobësimin e demokracisë dhe zhvillimi i mëparshëm autoritar nuk provon se liria duhet të presë.

Demokracia merr përmbajtje kur institucionet i mbrojnë qytetarët nga pasiguria. Shëndetësia, arsimi, pensionet dhe ndihma gjatë papunësisë ulin varësinë nga patronët dhe mundësojnë pjesëmarrjen. Siguria e qytetarëve si përparësi qeverisëse duhet të përfshijë mbrojtjen e të drejtave që në fillim.

Shqipërisë i duhen kujdes parësor shëndetësor i besueshëm, shkolla efektive dhe mundësi formimi profesional, kujdes i përballueshëm për fëmijët, mbrojtje e përshtatshme në pleqëri dhe mbështetje gjatë kalimit nga një punë në tjetrën. Zgjerimi duhet të përputhet me të ardhurat dhe kapacitetet administrative. Prokurimi më i mirë dhe pakësimi i shpërdorimit nuk mund të zëvendësojnë pafundësisht një bazë të qëndrueshme tatimore.

Përfitimi i ndihmës duhet të mbështetet në rregulla publike; kontrolli partiak e kthen cenueshmërinë në mjet ndikimi. Raporti paralajmëron se ulja e papunësisë së të rinjve pasqyron pjesërisht emigrimin. [8] Suksesi kërkon punë të sigurt në vend, përfshirë punësim formal me paga, kontribute dhe marrëveshje kolektive të zbatueshme.

Të pengojmë kapjen e ripërtëritjes nga pasuria

Përqendrimi i pasurisë mund të kthehet në përqendrim të ndikimit politik. Një shqyrtim sistematik i studimeve gjeti se politikat përgjithësisht u përgjigjen më shumë qytetarëve me të ardhura të larta, megjithëse pabarazia ndryshon sipas studimeve dhe metodave. [6]

Udhëheqësit e rinj duhet të përballen me ndikimin oligarkik duke bërë publike kush financon partitë, merr kontrata publike, zotëron media me ndikim dhe përfiton nga lejet urbanistike. Bizneset e ligjshme meritojnë rregulla të besueshme; lidhjet politike nuk japin të drejtë mbi pasuritë publike apo trajtim të favorizuar.

Donacionet politike, lobimi, pronarët përfitues dhe konfliktet e interesit duhet të jenë transparentë. Rregullatorët kanë nevojë për mbrojtje nga presioni politik e tregtar; gazetaria e pavarur për qasje në informacion dhe mbrojtje nga hakmarrja.

Departamenti i Shtetit i lidh të ardhurat nga trafiku i drogës dhe evazioni tatimor me shtrembërimin e konkurrencës dhe regjistron raportime të investitorëve për zhvatje ku përfshihen administrata publike, mediat dhe grupet kriminale. [8] Këto gjetje paralajmërojnë se pasuria e paligjshme, bizneset e privilegjuara dhe mbrojtja politike mund të ushqejnë njëra-tjetrën. Ky rrezik sistemik nuk e bën çdo investitor të pasur të implikuar. Hetimet duhet të ndjekin paratë përmes pronarëve përfitues, prokurimeve dhe transaksioneve të pasurive të paluajtshme, me konfiskim kur e përligjin provat dhe ligji. Kapitali kriminal nuk duhet të blejë ndikim dhe pandëshkueshmëri.

Ndërmarrjet publike kanë borde me pavarësi të kufizuar dhe emërime shpesh pa konkurrim të hapur, pavarësisht kërkesave ekzistuese për auditim e raportim. [8] Këto kërkesa duhen zbatuar, inventari i plotë dhe raportet e performancës duhen publikuar, ndërsa bordet profesionale duhen përzgjedhur hapur.

Biznesmenët që mbështesin lëvizje të reja meritojnë mbrojtje të barabartë ligjore pa trajtim preferencial. Detyrimet financiare të padeklaruara mund ta riprodhojnë sistemin e vjetër me emër të ri.

Inteligjenca artificiale e bën çështjen më urgjente. Përfitimet e produktivitetit nuk do t’u kalojnë automatikisht punonjësve. Acemoglu, David Autor dhe Simon Johnson argumentojnë se IA-ja mund të zgjerojë aftësitë njerëzore dhe të krijojë detyra të reja, krahas automatizimit të punës ekzistuese. [7]

Punonjësit dhe firmat e vogla duhen ndihmuar të përdorin mjete të dobishme, të mbrohen të dhënat personale e pronësia intelektuale dhe të përgatiten për ndryshimet në punësim. IA-ja në sektorin publik duhet të ruajë të drejtën e ankimit, përgjegjësinë njerëzore dhe vendimmarrjen e ligjshme.

Prova është kush përfiton, kush mbart kostot dhe si marrin pjesë qytetarët në përfitime.

Të pengojmë sundimin e përhershëm personal

Historia e Shqipërisë që nga viti 1991 kërkon debat kushtetues për kufizimin e mandateve. Shumë demokraci parlamentare evropiane nuk vendosin kufij për kryeministrat apo deputetët, por Shqipëria duhet të vlerësojë përvojën e vet me personalitete dominuese dhe kontroll të zgjatur. Rotacioni nuk garanton qeverisje të mirë, por mund të dobësojë pretendimin se një udhëheqës është i pazëvendësueshëm.

Mbështes kufizime për kryeministrat dhe kryetarët e bashkive, me dy mandate të plota si pikënisje. Duhet përcaktuar shërbimi i përgjithshëm dhe mandatet e pjesshme, që ndërprerjet apo zgjedhjet e parakohshme të mos e rinisin numërimin. Ministrat dhe funksionet e tjera ekzekutive kërkojnë rregulla sipas rolit të tyre. Kufizimet e paanshme dhe dispozitat e qarta kalimtare duhen miratuar përmes një procesi kushtetues të hapur.

Edhe mandatet parlamentare meritojnë shqyrtim, por kufizimet duhet të jenë më të buta. Komisioni i Venecias paralajmëron se rotacioni i detyruar mund të dobësojë parlamentet dhe të rrisë varësinë nga drejtuesit partiakë, duke njohur njëkohësisht rrethanat e veçanta të vendeve. [9] Mund të debatohet një kufi prej tre mandatesh të plota, krahas garancive për përvojën dhe vazhdimësinë institucionale.

Këto ndryshime duhen shoqëruar me zgjedhje të brendshme partiake, përzgjedhje transparente të kandidatëve dhe kufizim të kohës në drejtimin e partive. Përndryshe, të larguarit nga detyra mund të qeverisin përmes pasardhësve besnikë. Udhëheqësit e rinj duhet të pranojnë për veten rregullat që kërkojnë për paraardhësit.

Një fillim i besueshëm

Brezi i ardhshëm politik ka nevojë për angazhime të verifikueshme: drejtësi të pavarur, emërime transparente, publikim të të dhënave të prokurimit e financave dhe reforma zgjedhore e kushtetuese përmes konsultimit gjithëpërfshirës.

Duhen audituar financat publike, koncesionet, miratimet e investimeve strategjike dhe transaksionet e mëdha të tokës. Duhen publikuar gjetjet dhe përparësitë me kosto e afate të matshme. Dyshimet për shkelje duhen referuar tek autoritetet e pavarura dhe kontratat e ligjshme duhen shqyrtuar me procedura ligjore.

Nëpunësit civilë duhen vlerësuar për aftësinë dhe sjelljen e ligjshme. Zëvendësimi i personelit të një partie me atë të një tjetre e përjetëson varësinë. Përgjegjësia individuale për shkelje duhet përcaktuar përmes provave dhe procedurave të drejta.

Diaspora mund të sjellë ekspertizë dhe investime përmes projekteve transparente me profesionistë vendas. Bashkitë, universitetet, bizneset, sindikatat dhe organizatat qytetare duhet të marrin pjesë si partnerë të pavarur. Shqipërisë i duhen qendra aftësie dhe përgjegjësie që mbijetojnë pas ndryshimit të udhëheqjes.

Udhëheqësit e rinj duhet të shpjegojnë si mund të largohen nga pushteti. Pranimi i humbjes zgjedhore, kufizimeve gjyqësore dhe kritikës e provon karakterin demokratik më fort se premtimet elektorale.

Kapitulli i ardhshëm i Shqipërisë duhet t’u japë qytetarëve arsye për t’u besuar institucioneve dhe për ta ndërtuar jetën në vend. Udhëheqësit do ta fitojnë autoritetin përmes trajtimit të drejtë, shërbimit të aftë dhe mundësive ekonomike. Arritja e tyre e qëndrueshme do të jetë një vend ku qytetarët e zakonshëm jetojnë të sigurt, flasin lirisht dhe përparojnë pa mbrojtjen e një të pushtetshmi.

Burime të përzgjedhura

1. Steven Levitsky and Lucan A. Way, “Competitive Authoritarianism in America,” Journal of Democracy, tetor 2026. https://www.journalofdemocracy.org/articles/competitive-authoritarianism-in-america/

2. OSCE/ODIHR, Zgjedhjet parlamentare në Shqipëri 2025: Raporti përfundimtar, 23 tetor 2025. https://odihr.osce.org/odihr/elections/albania/600169

3. Banka Botërore, “Lifting 800 Million People Out of Poverty,” 1 prill 2022. https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/04/01/lifting-800-million-people-out-of-poverty-new-report-looks-at-lessons-from-china-s-experience

4. Daron Acemoglu, Suresh Naidu, Pascual Restrepo, and James A. Robinson, “Democracy Does Cause Growth,” Journal of Political Economy 127(1), 2019. https://cowles.yale.edu/research/cfp-1885-democracy-does-cause-growth

5. Joseph Wong, “Why Welfare States Save Democracy,” Journal of Democracy, tetor 2026. https://www.journalofdemocracy.org/articles/why-welfare-states-save-democracy/

6. “Economic Inequality and Political Responsiveness: A Systematic Review,” Perspectives on Politics. https://www.cambridge.org/core/journals/perspectives-on-politics/article/economic-inequality-and-political-responsiveness-a-systematic-review/3364318C95A3D608048BA1800013C7E1

7. Daron Acemoglu, David Autor, and Simon Johnson, “Building Pro-Worker Artificial Intelligence,” NBER Working Paper 34854, 2026. https://doi.org/10.3386/w34854

8. Departamenti i Shtetit i SHBA-së, Raporti për Klimën e Investimeve në Shqipëri 2026, shtator 2026, veçanërisht f. 1–6, 12–16, 26–27, 34–40. https://www.state.gov/reports/2026-investment-climate-statements/albania/

9. Komisioni i Venecias, Raport për kufizimin e mandateve, Pjesa II Anëtarët e parlamentit dhe Pjesa III Përfaqësuesit dhe drejtuesit rajonalë e vendorë, CDL-AD(2019)007, mars 2019, veçanërisht paragrafët 51–58. https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2019)007-e

10. Kombet e Bashkuara, Fjala e Shqipërisë në debatin e përgjithshëm të sesionit të 81-të, 25 shtator 2026. https://webtv.un.org/en/asset/k16/k168oqx28s

11. Këshilli i Ministrave i Shqipërisë, Fjala e kryeministrit Rama në takimin me komunitetin shqiptar në Staten Island, 26 shtator 2026. https://kryeministria.al/en/newsroom/new-york-fjala-e-kryeministrit-rama-ne-takimin-me-komunitetin-shqiptar-ne-staten-island/

12. Agjencia Telegrafike Shqiptare, Deklarata e Ramës në Aeroportin Ndërkombëtar Nënë Tereza, 27 shtator 2026. https://en.ata.gov.al/2026/09/27/ramas-statement-to-albanian-people-albania-is-not-turning-back-no-one-will-stop-us/

******

Albania’s Next Chapter

What New Leaders Must Change—and Never Repeat

By Cafo Boga, M.S. in Diplomacy – October 2, 2026

New York offered Edi Rama an international platform and a welcome from supporters in the diaspora. Tirana confronts him with unresolved questions about corruption, public trust, and responsibility for those entrusted with power. Which picture should Albanians believe? The answer should rest on how the country is governed and how its people live.

During his visit for the United Nations General Assembly, Rama addressed world leaders and met the Albanian community in New York City. [10–11] To my mind, his presentation of Albania’s achievements offered an excessively reassuring picture, leaving the failures of governance insufficiently confronted. The welcome abroad shows that his influence extends beyond Albania, even as protests at home express deep dissatisfaction.

His airport statement on returning to Tirana brought the question of accountability back into focus.[12] Everyone must answer before the law for their own actions. But individual legal responsibility does not erase a prime minister’s political responsibility for appointments, oversight, and the conduct of his administration. A leader cannot claim the government’s successes while distancing himself from every failure. To my ear, the breadth and defensive tone of his remarks sounded almost like a farewell; that is a political impression, not a prediction of his departure.

This article therefore turns to the political generation that will follow. Albania’s future depends on whether new leaders understand the failures they inherit and commit themselves to preventing their recurrence.

I believe Albania’s established political order is approaching its sunset. Whether its leaders leave soon or hold on longer, the country must prepare for what follows. Changing allegiance does not establish democratic credibility, and the existing opposition leadership does not automatically offer renewal.

A new generation must change how power is exercised, opportunity distributed, and government held accountable. What kind of democracy will Albania build?

Freedom and the capacity to govern

Democracies can choose different electoral systems, parliamentary arrangements, and distributions of local authority. Their essential commitments remain genuine political competition, equal citizenship, freedom of expression and association, independent justice, and peaceful transfers of power.

An electoral majority authorizes governing, never state capture, punishment of critics, or immunity for leaders. Minority rights must survive majority victories.

Albania needs timely justice and dependable services, supported by competent personnel and realistic budgets. An Office of Management and Budget, comparable to the U.S. institution, could strengthen coordination, spending oversight, and implementation.

Accountable power must be matched by effective administration. Citizens should obtain permits, medical care, and legal remedies without political intermediaries.

This begins inside parties, through transparent candidate selection, financial disclosure, meaningful internal elections, and acceptance of criticism. A younger leader of a personal political machine offers little renewal.

The mistakes that must not be repeated

The transition beginning in 1991 created political competition without consistently securing impartial institutions. Responsibility differs across governments, but recurring failures include treating electoral victory as ownership of the state, replacing professionals with loyalists, building parties around dominant personalities, and confusing adopted laws with implemented reforms.

The 1997 pyramid-scheme collapse exposed inadequate financial oversight and lost public trust. Unresolved restitution and property disputes warn against economic transformation without dependable rights and remedies. Boycotts and institutional confrontation have weakened negotiation and accountability.

New leaders must reject these practices even when their supporters demand them. Changing patronage’s beneficiaries cannot renew democracy.

Recognizing democracy’s departure from its purpose

Democratic decline can proceed while elections continue. Steven Levitsky and Lucan Way explain how competitive authoritarianism preserves meaningful contests while incumbents use state institutions to disadvantage opponents.[1]

Warning signs include political retaliation against public employees, government resources used for party advantage, contracts rewarding loyalty, pressure on media, and investigations that burden critics while institutions shield allies.

Accountability depends on evidence, impartial standards, and due process. Shielding powerful politicians weakens democracy, as does prosecuting them to silence disagreement.

ODIHR’s assessment of the May 2025 elections recognized competitive contests and professional management, but documented an uneven playing field, misuse of public resources, and reports of intimidation and pressure on public employees.[2] These findings demand enforceable reforms.

New leaders must accept scrutiny from day one. Postponing democratic safeguards until after a promised national rescue invites the abuses they claim to oppose.

An economy that gives citizens a future

Democracy does not automatically produce prosperity. China demonstrates that authoritarian government can achieve substantial growth: the World Bank’s 2022 assessment recorded nearly 800 million people moving above the extreme-poverty threshold then used.[3]

That success does not establish a reliable authoritarian development formula. Research by Daron Acemoglu and colleagues found a positive long-term effect of democratization on income per person, associated with greater investment, schooling, and health.[4] These broad patterns offer no guarantee for Albania.

Freedom deserves protection in its own right; economic opportunity helps citizens exercise it independently.

The State Department’s September 2026 Investment Climate Statement is sobering. Despite stable macroeconomic conditions and 3.7 percent growth in 2025, it identifies widespread corruption, organized crime, money laundering, distorted competition, low productivity, and skilled-worker emigration. Real estate received 34 percent of preliminary foreign investment inflows.[8] Growth cannot excuse institutions that let illicit wealth and political privilege undermine honest enterprise.

Albania needs productive capabilities beyond tourism and construction: competitive agriculture and processing, manufacturing, technology, and skilled services. Tourism should support local suppliers and year-round livelihoods; infrastructure should connect enterprises to markets; education should prepare people for employment and entrepreneurship.

The strategic-investment regime requires fundamental scrutiny. Most approved projects have gone to domestic tourism companies, while investors perceive advantages for politically connected businesses.[8] A development designation must not confer privileged access to land, tax exemptions, or public support. Selection, financing, and public benefit need independent examination.

Strategic incentives, concessions, and public-private partnerships require competitive procedures, independent appraisal, published contracts, and disclosure of long-term fiscal commitments. Tax concessions should produce additional jobs, skills, and public benefit. Small enterprises need fair access to finance and procurement.

Protecting land for future generations

Albania should welcome productive investment while retaining strategic public land. I favor leases of up to 99 years where appropriate, granting secure development and operating rights while keeping the land Albanian public property. The term should match the project, with 99 years a ceiling rather than an entitlement.

The report identifies agricultural leases of up to 99 years for foreign investors, but notes that foreign-owned companies registered in Albania can acquire agricultural land.[8] Safeguards must address beneficial ownership and circumvention through local companies, including domestic beneficiaries seeking privileged control of public assets.

Leases should generate recurring, fairly assessed income, adjusted for inflation and periodically revalued. Assignment, subleasing, and changes in controlling ownership should require prior state approval under published criteria. Contracts need investment deadlines, environmental obligations, remedies for abandonment or serious breaches, and provisions for buildings and restoration at expiry. Nominal rents and weak conditions can surrender the public value a lease claims to preserve.

Albania should consider a constitutional ban on permanent alienation of clearly defined strategic public land and natural assets. A broader ban on sales to foreign-controlled purchasers merits public debate and assessment of property rights, treaties, and EU accession obligations. Protections must respect private Albanian owners and legitimate restitution claims, backed by transparent tenders, independent valuations, published contracts, and enforceable oversight.

Urban development must meet the same public-interest test. In my view, Tirana’s proliferation of towers is eroding its character and straining streets, public space, and infrastructure. Major projects need credible assessments of traffic, pollution, utilities, and heritage impacts, with meaningful citizen consultation and transparent permits and financing. A modern capital should provide safe movement, accessible services, and a better quality of daily life.

Making rights enforceable

Property insecurity carries lasting human and economic costs. Citing the European Commission, the report says approximately 80 percent of previously registered cadastral data requires verification and describes widespread corruption in registration and title procedures.[8] Digitizing unreliable information cannot establish ownership. Restitution, compensation, and expropriation need transparent procedures and timely judicial protection. Investment must respect unresolved claims and rightful owners.

The report recognizes SPAK’s work and progress in asset recovery, but identifies court backlogs and weak contract enforcement.[8] Independent anti-corruption institutions need protection and resources, sustained accountability across political affiliations, and greater judicial capacity for ordinary citizens, employees, and businesses.

Investors report frequent fiscal changes and consultation periods that are not consistently respected.[8] Government should publish proposals, explain how submissions affected decisions, and allow reasonable adjustment periods.

Measure success through real median earnings, productive employment, household security, and young people’s opportunities, alongside national output. Growth means little to citizens who see no reason to remain.

What South Korea and Taiwan can teach

In “Why Welfare States Save Democracy,” Joseph Wong describes how expanded social protection in South Korea and Taiwan helped mitigate inequality and reinforce democratic resilience, while democratization strengthened incentives to expand protection.[5]

Albania cannot copy these experiences mechanically. Social spending alone cannot prevent democratic erosion, and earlier authoritarian development does not prove freedom must wait.

Democracy gains substance when institutions protect citizens against insecurity. Healthcare, education, pensions, and unemployment assistance reduce dependence on patrons and enable participation. Making people’s security a governing priority must include protecting their rights from the beginning.

Albania needs dependable primary healthcare, effective schools and vocational pathways, affordable childcare, adequate old-age protection, and support during employment transitions. Expansion must match revenue and administrative capacity. Better procurement and less waste cannot indefinitely replace a sustainable tax base.

Eligibility must follow published rules; party-controlled assistance turns vulnerability into leverage. Falling youth unemployment partly reflects emigration, the report warns.[8] Success requires secure work at home, including formal employment with enforceable wages, contributions, and collective agreements.

Preventing wealth from capturing renewal

Concentrated wealth can become concentrated political influence. A systematic review found policy generally responds more strongly to higher-income citizens, although the disparity varies across studies and methods.[6]

New leaders must confront oligarchic influence by exposing who finances parties, receives public contracts, owns influential media, and benefits from planning permissions. Legitimate businesses deserve dependable rules; connections confer no entitlement to public assets or favorable treatment.

Political donations, lobbying, beneficial ownership, and conflicts of interest must be visible. Regulators need protection from political and commercial pressure; independent journalism needs information access and protection against retaliation.

The State Department links proceeds from drug trafficking and tax evasion to distorted competition and records investors’ reports of extortion involving public administration, media, and criminal groups.[8] These findings warn that illicit wealth, privileged businesses, and political protection can reinforce one another. This systemic risk does not implicate every wealthy investor. Investigations must follow money through beneficial ownership, procurement, and property transactions, with confiscation where evidence and law justify it. Criminal capital must not purchase influence and impunity.

Public enterprises have limited board independence and appointments often lack open competition, despite existing audit and reporting requirements.[8] Enforce these requirements, publish a consolidated inventory and performance accounts, and select professional boards openly.

Businesspeople supporting new movements deserve equal legal protection without preferential treatment. Undisclosed financial obligations can reproduce the old system under a new name.

Artificial intelligence adds urgency. Productivity gains will not automatically reach workers. Acemoglu, David Autor, and Simon Johnson argue that AI can extend human capabilities and create new tasks as well as automate existing work.[7]

Help workers and smaller firms access useful tools, protect personal data and intellectual property, and prepare for employment changes. Public-sector AI must preserve appeal rights, human accountability, and lawful decision-making.

The test is who benefits, who bears costs, and how citizens share the gains.

Preventing permanent personal rule

Albania’s history since 1991 demands constitutional debate on term limits. Many European parliamentary democracies impose none on prime ministers or MPs, but Albania must assess its experience of dominant personalities and prolonged control. Rotation cannot guarantee good government; it can weaken claims that one leader is indispensable.

I favor limits for prime ministers and mayors, with two full terms as a starting point. Define cumulative service and partial terms so interruptions or early elections cannot reset the clock. Ministers and other executive offices need rules suited to their functions. Adopt impartial limits and clear transitional provisions through an open constitutional process.

Parliamentary limits deserve consideration but should be less restrictive. The Venice Commission warns that forced turnover can weaken legislatures and increase dependence on party leaders, while recognizing countries’ particular circumstances.[9] Three full parliamentary terms could be debated alongside safeguards for experience and institutional continuity.

Combine these changes with internal party elections, transparent candidate selection, and limits on party leadership tenure. Otherwise, departing officeholders can govern through loyal successors. New leaders must accept for themselves the rules they demand of predecessors.

A credible beginning

The next political generation needs verifiable commitments: independent justice, transparent appointments, published procurement and financial information, and electoral and constitutional reform through inclusive consultation.

Audit public finances, concessions, strategic-investment awards, and major land transactions. Publish findings and costed priorities with measurable deadlines. Refer suspected wrongdoing to independent authorities and review lawful contracts through lawful procedures.

Judge civil servants on competence and lawful conduct. Replacing one party’s personnel with another’s perpetuates dependence. Establish individual wrongdoing through evidence and fair procedures.

The diaspora can contribute expertise and investment through transparent projects with local professionals. Municipalities, universities, businesses, unions, and civic organizations should participate independently. Albania needs centers of competence and responsibility that survive leadership changes.

New leaders must explain how they can be removed. Accepting electoral defeat, judicial constraints, and criticism tests democratic character more rigorously than campaign promises.

Albania’s next chapter should give citizens reasons to trust institutions and build their lives at home. Leaders will earn authority through fair treatment, competent service, and economic opportunity. Their lasting achievement will be a country where ordinary people can live securely, speak freely, and advance without a powerful patron.

Selected sources

1. Steven Levitsky and Lucan A. Way, “Competitive Authoritarianism in America,” Journal of Democracy, October 2026. https://www.journalofdemocracy.org/articles/competitive-authoritarianism-in-america/

2. OSCE/ODIHR, Albania Parliamentary Elections 2025: Final Report, October 23, 2025. https://odihr.osce.org/odihr/elections/albania/600169

3. World Bank, “Lifting 800 Million People Out of Poverty,” April 1, 2022. https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/04/01/lifting-800-million-people-out-of-poverty-new-report-looks-at-lessons-from-china-s-experience

5. Joseph Wong, “Why Welfare States Save Democracy,” Journal of Democracy, October 2026. https://www.journalofdemocracy.org/articles/why-welfare-states-save-democracy/

7. Daron Acemoglu, David Autor, and Simon Johnson, “Building Pro-Worker Artificial Intelligence,” NBER Working Paper 34854, 2026. https://doi.org/10.3386/w34854

8. U.S. Department of State, 2026 Albania Investment Climate Statement, September 2026, especially pp. 1–6, 12–16, 26–27, 34–40. https://www.state.gov/reports/2026-investment-climate-statements/albania/

9. Venice Commission, Report on Term Limits Part II Members of Parliament and Part III Subnational and Local Representatives and Executives, CDL-AD(2019)007, March 2019, especially paragraphs 51–58. https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2019)007-e

10. United Nations, Albania address to the General Debate of the 81st Session, September 25, 2026. https://webtv.un.org/en/asset/k16/k168oqx28s

11. Albanian Council of Ministers, Prime Minister Rama’s Address at the Meeting with the Albanian Community in Staten Island, September 26, 2026. https://kryeministria.al/en/newsroom/new-york-fjala-e-kryeministrit-rama-ne-takimin-me-komunitetin-shqiptar-ne-staten-island/

12. Albanian Telegraphic Agency, Rama’s statement at Mother Teresa International Airport, September 27, 2026. https://en.ata.gov.al/2026/09/27/ramas-statement-to-albanian-people-albania-is-not-turning-back-no-one-will-stop-us/

https://telegraf.al/politike/cafo-boga-kapitulli-i-ardhshem-i-shqiperise

Share on Facebook

Post on X

Save