Spastrimi i madh: përjashtim nga partia, internim, kamp, burg, plumb!
Saimir Kadiu
Kur frika u bë mënyrë qeverisjeje
Në Bashkimin Sovjetik të Stalinit, frika nuk lindi menjëherë si një makineri vdekjeje. Ajo u ndërtua pak nga pak, me dekret pas dekreti, me akuzë pas akuze, me një listë emrash pas tjetrës. Në fillim ishte një spastrim i Partisë. Më pas u bë përjashtim. Pastaj arrestim. Pastaj kamp. Pastaj plumb.
Dhe në fund, vetë ideja se mund të ishe i pafajshëm nuk mjaftonte më për të të shpëtuar.
Spastrimet nuk filluan në vitet 1937–1938.
Sipas historianes Sheila Fitzpatrick, ato u zhvilluan në forma të ndryshme në vitet 1921, 1929, 1933–1934, 1935 dhe 1936. Fillimisht bëhej fjalë kryesisht për kontrollin e anëtarësisë së Partisë Komuniste: shqyrtohej besnikëria, e kaluara, sjellja, aftësia dhe lidhjet e anëtarëve.
Një njeri mund të humbiste kartën e Partisë, të ulej në rang, të bëhej “kandidat” në vend të anëtarit të plotë.
Ishte një formë disiplinimi politik.
Por në vitet e Stalinit ndodhi një ndryshim i tmerrshëm: spastrimi nuk do të pastronte më vetëm Partinë. Do të fillonte të pastronte shoqërinë.
Dhe kur “armiku” mund të ishte kudo, askush nuk ishte më i sigurt.
1934: vdekja e Kirovit
Më 1 dhjetor 1934, në Leningrad u vra Sergei Kirov, një nga figurat më të rëndësishme të udhëheqjes sovjetike dhe sekretar i organizatës së Partisë në qytet.
Vrasësi ishte Leonid Nikolajev. Vrasja e Kirovit u bë pika e kthesës.
Stalini e përdori atë si bazë për masa të reja represive dhe për një gjueti të gjerë kundër të dyshuarve për komplot. Burimet arkivore amerikane e konsiderojnë vrasjen e Kirovit një ngjarje që hapi rrugën drejt Terrorit të Madh.
Por këtu fillon një nga misteret më të errëta të historisë sovjetike.
Sa dinte Stalini? A ishte vrasja thjesht veprimi i një atentatori të vetëm?
Apo regjimi e shfrytëzoi një krim real për të ndërtuar një univers të tërë komplotesh imagjinare?
Debati historik mbi përgjegjësinë e drejtpërdrejtë të Stalinit për organizimin e vrasjes vazhdon. Por një gjë është e qartë: Kirovi i vdekur u bë shumë më i dobishëm për Stalinin sesa Kirovi i gjallë.
Kongresi i të mundurve
Ironia është se vetëm pak javë para se terrori të shpërthente, Partia kishte mbajtur Kongresin XVII, në fillim të vitit 1934.
Ai u quajt më vonë “Kongresi i të Ekzekutuarve”.
Shumë prej delegatëve që duartrokitën Stalinin në atë sallë do të arrestoheshin ose do të zhdukeshin në vitet që pasuan.
Në fotografitë e kohës shohim fytyra të qeshura.
Stalini. Molotovi. Kaganoviçi. Poskrebishevi.
Dhe pas tyre, një pyll me njerëz që ende nuk e dinin se sa shpejt do të ndryshonte fati i tyre.
Fotografia e një kongresi u kthye kështu në një dokument të heshtur të një tragjedie.
Gjykimet e Moskës
Në vitin 1936 filloi spektakli më i frikshëm politik i epokës: Gjykimet e Moskës.
Në bankën e të akuzuarve u ulën njerëz që kishin bërë Revolucionin Bolshevik bashkë me Leninin.
Grigorij Zinoviev. Lev Kamenev. Nikolai Buharin. Aleksei Rykov. Kristian Rakovski.
Ata u akuzuan për komplot, terrorizëm, tradhti dhe bashkëpunim me armiq të jashtëm.
Në gjyq ata rrëfyen.
Por rrëfimet e tyre dukeshin të pabesueshme edhe për shumë vëzhgues jashtë Bashkimit Sovjetik.
Zinoviev dhe Kamenev u ekzekutuan pas gjyqit të parë.
Në gjyqin e tretë, më 1938, erdhi radha e Buharinit dhe Rykovit.
Buharini, dikur i quajtur nga Lenini “i preferuari i Partisë”, u përplas me Stalinin për drejtimin ekonomik të vendit. Në fund, edhe ai u thye nga makineria e gjyqit.
Buharini u ekzekutua më 15 mars 1938.
Në Moskë po zhvillohej një tragjedi ku viktimat duhej të pranonin publikisht fajin përpara se të vdisnin.
Jo vetëm trupi duhej të mposhtej. Duhej të mposhtej edhe kujtesa.
Yagoda, Yezhov, Beria
Historia e Terrorit ka edhe një ironi tjetër.
Edhe njerëzit që e drejtuan terrorin nuk ishin të sigurt.
Genrikh Yagoda, ish-kreu i aparatit të sigurimit, u arrestua dhe u ekzekutua në vitin 1938.
Në vendin e tij u ngrit Nikolai Yezhov. Nën drejtimin e Yezhovit, terrori arriti kulmin.
Kjo periudhë mori edhe një emër: Yezhovshchina – epoka e Yezhovit.
Por Yezhovi nuk do të qëndronte gjatë. Në fund të vitit 1938, Stalini e largoi.
Ai u arrestua në vitin 1939 dhe u ekzekutua në vitin 1940.
Pastaj erdhi Lavrenti Beria.
Makineria nuk ndryshoi në thelb. Ndryshoi vetëm njeriu në krye të saj.
Dhe historia e shekullit XX do të tregonte edhe një herë paradoksin brutal të sistemeve të terrorit: xhelati i sotëm mund të bëhet viktima e nesërme.
Urdhri 00447
Terrori nuk ishte vetëm gjyqet e famshme të Moskës.
Në shumë mënyra, pjesa më e tmerrshme ndodhej larg sallave të gjyqeve.
Më 30 korrik 1937, NKVD-ja nxori Urdhrin nr. 00447, që synonte të ashtuquajturit “elementë antisovjetikë”.
Njerëzit ndaheshin në kategori.
Disa do të ekzekutoheshin. Të tjerë do të dërgoheshin në Gulag.
Kjo ishte një nga format e terrorit masiv ku viktimat nuk ishin domosdoshmërisht figura politike. Punëtorë, fshatarë, nëpunës, ish-kulakë, njerëz me histori të dyshimtë politike dhe shumë të tjerë u përfshinë në valën e represionit.
Dokumentet arkivore tregojnë përmasat marramendëse të represionit të viteve 1937–1938. Vetëm në kategorinë e krimeve politike, burime të bazuara në dokumentacionin sovjetik japin qindra mijëra dënime me vdekje gjatë këtyre dy viteve.
Këtu terrori nuk ishte më një seri operacionesh të izoluara.
Ishte sistem. Ushtria gjithashtu u spastrua
Stalini nuk i besonte as ushtrisë.
Në vitin 1937 u arrestua dhe u ekzekutua Marshalli Mikhail Tukhachevsky, një nga strategët më të rëndësishëm të Ushtrisë së Kuqe.
Bashkë me të u goditën edhe oficerë të tjerë të lartë.
Pasojat qenë të rënda për Ushtrinë e Kuqe. Represioni preku një pjesë të konsiderueshme të korpusit komandues në prag të Luftës së Dytë Botërore.
Ishte sikur shteti po i hiqte vetes sytë pikërisht në momentin kur jashtë kufijve po rritej kërcënimi.
Hitleri po forconte Gjermaninë.
Ndërsa në Moskë, Stalini po arrestonte gjeneralët e vet.
Edhe kultura nuk shpëtoi Terrori nuk kishte vetëm një objektiv: politikën.
Ai hyri në universitete, fabrika, redaksi, teatro dhe institute shkencore.
Shkrimtarë, poetë, artistë dhe intelektualë u përballën me censurën, arrestimin, internimin ose vdekjen.
Osip Mandelstam u arrestua dhe vdiq në transit drejt kampit.
Isaak Babel u arrestua në vitin 1939 dhe u ekzekutua në vitin 1940.
Vsevolod Meyerhold, një nga figurat më të rëndësishme të teatrit modern sovjetik, u arrestua dhe u ekzekutua më 1940.
Kultura duhej të ishte e bindur.
Në një sistem ku edhe një varg poetik mund të interpretohej si tradhti, fjala bëhej rrezik.
Gulagu: Siberia si kufi i fundit
Dhe pas arrestimit vinte shpesh një tjetër botë:
Gulagu.
Kampet e punës së detyruar ishin ngritur më herët, por në epokën staliniste u zgjeruan në një sistem gjigant pune të detyruar. Të burgosurit u përdorën në ndërtimin e kanaleve, rrugëve, hekurudhave, minierave dhe projekteve industriale.
Kanali i Detit të Bardhë, Kanali Moskë–Volga, minierat e arit në Lindjen e Largët, prerjet e pyjeve dhe projekte të tjera u lidhën me punën e të burgosurve.
Gulagu ishte njëkohësisht burg, sistem ndëshkimi dhe instrument ekonomik.
Por ekonomia e tij kishte një çmim njerëzor të jashtëzakonshëm.
Njeriu reduktohej në një numër. Në një normë pune.
Në një kartelë. Në një dosje.
Në një trup që duhej të prodhonte përpara se të vdiste.
Terrori kombëtar
Spastrimi nuk kurseu as popujt jorusë.
Polakë, gjermanë, finlandezë, koreanë dhe pjesëtarë të kombësive të tjera u goditën nga operacione të ndryshme të NKVD-së.
Stalini kishte ndërtuar një shtet shumëkombësh, por dyshimi ndaj “elementëve të huaj” dhe ndaj diasporave u bë pjesë e terrorit.
Kështu, njeriu mund të arrestohej jo vetëm për atë që kishte bërë.
Por edhe për atë që ishte.
Kjo ishte një nga kthesat më të errëta të Terrorit të Madh.
Dhe pastaj makina u kthye nga vetë krijuesit e saj
Ndoshta kjo është ironia më e frikshme e gjithë historisë.
Yagoda u eliminua. Yezhov u eliminua.
Shumë prokurorë, hetues, funksionarë partie dhe oficerë të NKVD-së që kishin marrë pjesë në terror u arrestuan më pas.
Sistemi që kishte mësuar të jetonte me dyshimin nuk dinte më të ndalej.
Dhe kjo na çon te pyetja e Moshe Lewinit:
Pse u bë terrori kaq i përsëritur?
Një pjesë e përgjigjes së tij lidhet me strukturën e “super-shtetit” sovjetik: një sistem jashtëzakonisht i centralizuar dhe burokratik, ku shteti kontrollonte pjesën dërrmuese të burimeve ekonomike dhe ku aparati administrativ ishte bërë një fuqi më vete.
Në një strukturë të tillë, Stalini e përdori terrorin jo vetëm kundër kundërshtarëve të drejtpërdrejtë, por edhe për të kontrolluar aparatin që vetë regjimi kishte ndërtuar.
Spastrimi u bë një mënyrë për të rinovuar frikën.
Dhe frika u bë një mënyrë për të rinovuar bindjen.
1938: terrori fillon të hajë veten
Në fund, Stalini e kuptoi se terrori masiv kishte arritur një pikë ku po dëmtonte vetë shtetin.
Yezhov ra.
Në fund të vitit 1938, ai u zëvendësua nga Beria.
Valët më të mëdha të terrorit u ndërprenë gradualisht.
Por makina nuk u çmontua.
Ajo thjesht u vendos nën një kontroll më të rreptë.
Në vitin 1939, Stalini ishte ende zotëruesi absolut i Bashkimit Sovjetik.
Dhe kur Gjermania naziste sulmoi BRSS më 22 qershor 1941, ai kishte përpara një shtet që ishte mësuar me bindjen absolute.
Pas vitit 1945: terrori nuk vdiq
Mund të mendohej se fitorja mbi Hitlerin do të sillte një epokë të re.
Por Stalini nuk hoqi dorë nga metodat e tij. Pas luftës pati spastrime të reja.
Leningradi u bë sërish objekt i një goditjeje të madhe politike.
Në vitet 1948–1949 erdhi Çështja e Leningradit, ku u eliminuan figura të rëndësishme politike të qytetit.
Në vitet e fundit të jetës së Stalinit, terrori mori një tjetër formë me “Komplotin e Mjekëve”.
Në janar 1953 u njoftua se një grup mjekësh, shumica hebrenj, akuzoheshin se kishin komplotuar për të vrarë drejtues të lartë sovjetikë.
Dhe përsëri, frika po ngrihej.
Këtë herë edhe mbi mjekët e Kremlinit.
Por më 5 mars 1953, Stalini vdiq. Dhe historia ndryshoi drejtim.
Beria: i fundit nga arkitektët e terrorit
Pas vdekjes së Stalinit, Lavrenti Beria dukej për pak kohë si një nga njerëzit më të fuqishëm të vendit.
Por ai nuk do të jetonte gjatë. Në qershor 1953 u arrestua.
Në dhjetor u ekzekutua.
Një nga njerëzit që kishte drejtuar terrorin përfundoi vetë përballë plumbit.
Makina kishte ngrënë edhe një nga mekanikët e saj.
Pasojat
Kur mbaroi epoka e Stalinit, Bashkimi Sovjetik kishte ndryshuar përgjithmonë.
Terrori kishte eliminuar një pjesë të madhe të brezit të vjetër bolshevik.
Kishte goditur ushtrinë. Kishte futur frikën në administratë. Kishte shkatërruar familje.
Kishte mbushur Gulagun. Kishte deformuar marrëdhënien mes shtetit dhe qytetarit.
Dhe mbi të gjitha, kishte krijuar një shoqëri ku njeriu mësonte të mos fliste.
Të mos pyeste. Të mos dyshonte.
Të mos kishte miq “të gabuar”. Sepse në një sistem të tillë, edhe heshtja mund të interpretohej si faj.
Epilogu
Spastrimi i Madh nuk ishte vetëm një seri arrestimesh.
Nuk ishte vetëm një koleksion gjyqesh.
Nuk ishte vetëm Yezhovi, Beria, NKVD-ja apo Gulagu.
Ishte transformimi i frikës në institucion.
Në fillim, një spastrim mund të nënkuptonte humbjen e kartës së Partisë.
Më vonë mund të nënkuptonte humbjen e lirisë.
Pastaj jetën.
Dhe pikërisht këtu qëndron tragjedia më e madhe e Terrorit Stalinist: nuk mjaftonte që shteti të të dënonte për atë që kishe bërë; në shumë raste ai pretendonte se dinte edhe atë që ti do të mund të bëje.
Stalini ndërtoi një sistem ku e kaluara mund të rishkruhej, e tashmja mund të frikësohej dhe e ardhmja mund të dënohej paraprakisht.
Në fotografitë e vjetra të Moskës mungojnë gjithnjë e më shumë fytyra.
Një njeri fshihet nga fotografia. Pastaj një tjetër.
Një emër hiqet nga një dokument. Një libër zhduket nga biblioteka.
Një mik nuk përmendet më. Një familje mëson të mos pyesë.
Dhe kështu, Spastrimi i Madh nuk spastroi vetëm Partinë. Ai u përpoq të spastronte edhe kujtesën.
Por kujtesa nuk iu bind.
Ajo mbeti në dosjet e arkivave, në dëshmitë e të mbijetuarve, në letrat e fundit të të dënuarve, në varret pa emër dhe në historinë që, dekada më vonë, do të kthehej për të pyetur:
Si mund të shndërrohet frika në mënyrë qeverisjeje?
Përgjigjja e historisë së Stalinit është e tmerrshme pikërisht sepse është kaq e thjeshtë: kur shteti e vendos dyshimin mbi ligjin, një ditë askush nuk është më i pafajshëm.
