Kontrolli dhe përgjimi: A kemi rënë nga shiu në breshër?
Çapajev Gjokutaj
Mbrëmë, ndërsa bëja shetitjen e pasdites këtu afër shtëpisë, ndeshq ballë për ballë mbi tridhjetë vetë, të të dyja gjinive dhe të të gjitha moshave. Asnjeri nuk më përshëndeti ose thjesht të më kthente buzëqeshjen kur rastësisht vështrimet tona ndesheshin. Asnjë për be!
Dikur përshëndetja në rrugë ishte një rit i zakonshëm, një shenjë domethënëse e lidhjes së gjallë mes njerëzve. Komshiu mbante këmbët e shkëmbeje ndonjë informacion sado formal, shitësja të pyeste si ia kishe kaluar, kalimtari të buzëqeshte, paçka se rasti nuk e kishte sjellë të njiheshit mirë. Ishte një kohë kur komunikimi ndodhte në kohë reale: me sy, me zë, me praninë fizike të tjetrit.
E di që ndokush, me të drejtë, do të hidhet e do të thotë se pas kësaj fasade njerëzore jo rrallë fshihej një realitet i errët: një kontroll i ngulitur thellë nga struktura patriarkale, për të mos përmendur survejimin e heshtur, por të kudogjendur, të shtetit totalitar.
Shoqëria shqiptare e së djeshmes, si shumë të tjera, ishte e ndërtuar mbi një kontroll patriarkal të fortë. Familja ishte njësi e mbyllur, ku autoriteti i burrit ishte ligj, dhe ku liria e individit—veçanërisht e gruas dhe fëmijëve—ishte e kufizuar nga norma të pashkruara. Lagjja, pallati, komuniteti ishin si një rrjet nervor që përgjonte thuajse çdo lëvizje, çdo fjalë, çdo ndryshim në sjellje. Ky ishte një lloj survejimi, le të themi, social, i realizuar nga sytë e komshiut, veshi i hallës, gjykimi dhe paragjykimi i të afërmve, shumicën e herëve pas krahësh.
Kontrolli dhe përgjimi në ato kohë nuk ishin vetëm moral e social, por edhe politik. Survejimi totalitar ishte pjesë e sistemit: shteti përpiqej të dinte kush fliste dhe me kë, çfarë lexonte, ndoshta edhe çfarë mendonte. Njerëzit jetonin me frikën se çdo fjalë mund të interpretohej si devijim, çdo miqësi si rrezik, çdo mendim si tradhti. Ishte një botë ku liria ishte e kufizuar dhe ku lidhja me tjetrin, sado e ngrohtë, ishte gjithmonë e mbushur me pasiguri.
Sot, duket sikur kemi shpëtuar nga ky kontroll. S’na ndjek më komshiu, nuk na gjykon më lagjja, nuk na censuron më shteti në mënyrë të hapur e të dhimbshme. Por më ngjan se, në disa aspekte, kemi kaluar nga shiu në breshër. Kontrolli dhe përgjimi i sotëm janë më të sofistikuar, më të padukshëm, më të gjithanshëm. Nuk ndodhin më në rrugë, por në ekran. Nuk janë më të bazuar në thashetheme, por në algoritme. Nuk janë më të herëpashershëm, por të vazhdueshëm dhe sistematikë.
Çdo klikim, çdo blerje, çdo fjalë e shkruar online është e regjistruar, e analizuar, e përdorur për të ndërtuar një profil digjital të individit. Ky profil nuk është thjesht një pasqyrë e sjelljes, por një mjet për të parashikuar, për të të ndikuar, për të të manipuluar. Përgjimi i sotëm nuk të ndalon të flasësh—të dëgjon. Nuk të ndalon të zgjedhësh—të drejton. Nuk të ndalon të mendosh—të formëson.
Natyrisht, nuk të përgjon që të të ndëshkojë. Synon të të orientojë, të të sugjerojë çfarë të pëlqesh dhe, sidomos, çfarë të blesh. Parë kështu, ngjan se nuk është po aq i dëmshëm sa kontrolli dhe përgjimi patriarkal e totalitar, por bën një mori dëmesh. Mes tyre, në krye të listës mund të rendisësh faktin që lidhja njerëzore po zbehet përditë e më shumë. Rrallë e pa mall has përshëndetje e përqafime në rrugë, sy që të shohin me mirësi, ngrohtësi dhe spontanitet komunikimi.
Komuniteti po zëvendësohet nga rrjeti, miqtë dhe shokët e afërm nga persona virtualë. Por asnjë “like” nuk e zëvendëson një përqafim, asnjë postim e koment nuk e zëvendëson një bisedë të vërtetë. E tha dhe ai burri i zgjuar: liket e gjithë rrjetit nuk e zëvendësojnë dot përqafimin e një motre të vetme.
Kontrolli dhe përgjimi i sotëm ngjan me të djeshmin. Të dy mbeten të dëmshëm, por i sotmi është më i shpejtë, më i heshtur, më i vështirë për t’u parë. Dhe ndryshe nga i djeshmi, që të shtypte me forcë, i sotmi të josh me rehati. Të bën të ndihesh i lirë, ndërkohë që të ndjek dhe, mbase, edhe të robëron në çdo hap.
Rikthimi i lidhjes njerëzore nuk është thjesht nostalgji—është nevojë për të shpëtuar nga një boshllëk që teknologjia nuk e mbush dot. Duhet të guxojmë të përshëndesim sërish, të flasim pa ndërmjetës, të dëgjojmë me vëmendje, të krijojmë hapësira ku njeriu është më i rëndësishëm se ekrani.
Sepse, në fund të fundit, liria nuk mungesa e kontrollit—është prania e tjetrit. Dhe njeriu nuk është vetëm një qenie që mendon, por një qenie që lidhet. Nëse humbasim këto lidhje, atëherë nuk do jemi më të lirë— do jemi vetëm të përgjuar dhe në çapitje drejt robotizimit.
