Ismet Hajrullahu: Institucionalizimi i rrenës serbe
Kosova nuk është thjesht një tokë e kontestuar, por një hapësirë ku historia është deformuar me qëllim, ku e vërteta është heshtur dhe ku identiteti shqiptar është përvetësuar. Që nga shekulli XIX, një projekt propagandistik ruso-serb ka ndërtuar një narrativë të rreme, duke paraqitur ortodoksët mesjetarë si “serbë të hershëm” dhe duke zhdukur gjurmët shqiptare nga kujtesa kolektive.
Serbia nuk ekzistonte si shtet para vitit 1830. Megjithatë, historiografia serbe pretendon se serbët ishin ortodoksët e shekujve XI–XV në Kosovë. Kjo rrenë u përkrah nga Rusia cariste përmes politikës pansllaviste dhe u institucionalizua në akademitë europiane. Dokumentet e kohës flasin ndryshe. Ato nuk mbështesin një prani serbe të hershme, por dëshmojnë për një popullsi shqiptare të rrënjosur, me toponimi, emra familjarë dhe struktura shoqërore që i përkasin gjuhës dhe kulturës shqipe.
Krisobulat e Stefan Dushanit (1348–1355) përmendin fshatra me emra shqiptarë në rrethin e Prizrenit dhe Dukagjinit, si Gjinovci, Flokovci, Gjonovci, Shpinadinci, Magjerci. Po ashtu, regjistrimet osmane të shekujve XV–XVI përmendin toponime shqiptare si Mazrek, Kojushe, Milaj, Zhur, Xerxe, Pllaneje, Gorozhup, Zym, Ujmirë. Këto janë dëshmi të pakundërshtueshme të pranisë shqiptare në Kosovë, shumë përpara formimit të shtetit serb dhe ndërhyrjes pansllaviste në Ballkan.
Emra si Kopiliq, Obiliq, Gashiq, Drekalloviq, Llazareviq nuk dëshmojnë një identitet serb mesjetar, por janë shembuj të sllavizimit të emrave shqiptarë. Patronimet si “-iq” dhe “-viq” janë tipike të traditës ruse, të cilat u përhapën në Ballkan pas shekullit XVIII, kur Rusia nisi të ndërhynte përmes Kishës Ortodokse. Në mesjetë, këto prapashtesa nuk ekzistonin në Kosovë. Kjo është një dëshmi gjuhësore që rrëzon pretendimet për një prani serbe të hershme në rajon.
Shqiptarët ortodoksë në Kosovë nuk u zhdukën, por u përvetësuan nga Kisha Ortodokse Serbe, duke u paraqitur si “serbë të vjetër” dhe duke u zhveshur nga identiteti i tyre etnik. Kjo ka qenë pjesë e një projekti për të zhdukur çdo gjurmë shqiptare nga historia mesjetare e Kosovës. Inaugurimi i Mitropolisë Ortodokse Shqiptare në Prishtinë në vitin 2025 është një akt i rikthimit të vetëdijes fetare shqiptare dhe një dëshmi se ortodoksët shqiptarë nuk janë mit, por një realitet i heshtur që po ringjallet.
Në Malin e Zi, shqiptarët kanë ruajtur identitetin përtej dallimeve fetare. Në Ulqin e Tuz, shqiptarët katolikë, ortodoksë dhe muslimanë kanë mbijetuar, kanë folur shqip dhe kanë sfiduar propagandën sllave. Fiset si Hoti, Gruda, Triepshi e Kelmendi janë dëshmi e gjallë se identiteti shqiptar nuk është i varur nga feja, por nga rrënjët, gjuha dhe vetëdija. Ky është një paralajmërim se ajo që ndodhi në Kosovë mund të ndodhë kudo, nëse ne si komb vazhdojmë të heshtim dhe të bëjmë kompromise me rrënjët tona të lashta.
Kur historia falsifikohet, si në rastin tonë, nuk deformon vetëm të shkuarën, por rrezikon të ardhmen. Rikthimi te burimet autentike, te dokumentet e arkivave, te toponimia e dokumentuar dhe te dëshmitë e gjalla është një detyrë jo vetëm për historianët, por për çdo shoqëri që synon të ndërtojë një identitet të fuqishëm.
Dokumentet flasin qartë për një të kaluar që nuk mund të përvetësohet, as të zhbëhet.
