Sadik Bejko: Camaj dhe Koliqi nuk mund të trajtohen si dy spiunë
9 korrik 2020
Historia e kulturës dhe letërsisë shqiptare nuk është një histori policeske, ndaj Camaj dhe Koliqi nuk mund të trajtohen sikur të jenë zbuluar dy spiunë…
Intervistoi: Anila Dedaj
Shkrimtari dhe studiuesi Sadik Bejko thotë se kur bëhen botime si ai i shkrimit 37-faqësh të studiuesit Auron Tare (“Dritëhije mbi Camajn dhe Koliqin”), që “u vënë gishtin” dy personaliteteve të një niveli të tillë, jo vetëm që duhen thirrur në ndihmë struktura të specializuara, një grup njerëzish kompetentë, që dinë t’i vlerësojnë dokumentet arkivore, që edhe studimi të vihet në shërbim të veprimtarisë kulturore.
Gjuha denoncuese në shkrimin e Tares, sipas tij, nuk u shkon për shtat dy kolosëve të tillë. Ai shprehet se ata si shumë artitë të tjerë kanë qenë viktima të shekullit XX. Artistët nuk kanë pasur qëllim të qenit informatorë, por afishimin e veprave të tyre.
Studiuesi shton më tej për mediat se vepra e tyre si shkrimtarë, si veprimtarë kulturorë nuk ka asnjë element antikombëtar dhe se, nëse flasim për shkrimtarë që duhen studiuar në këtë aspekt, ata duhen kërkuar jo vetëm në mërgatën e intelektualëve në diasporë, por dhe tek ata Brenda vendit.
Zoti Bejko, si vjen te ju botimi i një shkrimi 37-faqësh me autor Autor Taren, ku dy personalitete të kulturës shqiptare si Ernest Koliqi dhe Martin Camaj paraqiten si bashkëpunëtorë të mundshëm të agjenturave të huaja të Shërbimit Inteligjent?
Botimi i shkrimit të Auron Tares mbi figurën e Camajt dhe Koliqit është bërë sot një nga ngjarjet më të diskutuara të portaleve. Edhe unë e kam ndjekur, por me një qasje tjetër. Pikëpamja ime si studiues, shkrimtar dhe mësimdhënës i vjetër i letërsisë në shkollat shqiptare, shkon përtej kuriozitetit që është primar në media. Këto të fundit tërhiqen nga ato që quhen skupe, mua një shkrim i tillë do të më çonte te ndjekja, do të më hapte shteg në gjurmimin e një historie të biografisë së shkrimtarëve tanë të shekullit XX, shkrimtarë që kanë jetuar në blloqet e ndryshme të politikave të kohës, në atë Lindor dhe në atë Perëndimor. Shkrimtarët dhe artistët në këtë periudhë, dashur-padashur, kanë qenë të angazhuar në politikën direkte, edhe në ato ndërlikime që ata nuk e shihnin, nuk i dinin dhe që quhen politika të agjenturave, të shërbimeve. Pra, të qenit nën vëzhgim apo nën interesin e inteligjencave të huaja botërore. Sot dihet që pas botimit të parë në Itali, të romanit “Doktor Zhivago”, ky roman është botuar dhe u përdor si mjet propagande kundër Bashkimit Sovjetik nga amerikanët. Pa lejën dhe dijeninë e autorit, pa lejen nga botuesi italian, romani “Doktor Zhivago” i Boris Pasternak, u botua dhe ribotua fshehtaz nga shërbimet e intelegjencës jashtë Rusisë
Dikush i trajton këto çështje si histori policeske, mirëpo për mua nuk ka vlerë aspekti policesk, as ai politik. Kjo histori ka vlerën e saj për atë që lidhet me kulturën dhe letërsinë shqiptare.
Ana tjetër, jeta e panjohur e një shkrimtari ka ngjallur dhe do të ngjallë kureshtje për publikun, por për një studiues letërsie ajo ka vlerë për aq sa ndihmon në studimin më të thelluar të veprës së këtij autori, apo për kthjellimin e kushteve kur dhe si janë krijuar veprat e atij autori.
Martin Camaj dhe Ernest Koliqi mbeten personalitete të pashkulura të kulturës dhe letërsisë shqiptare. Ata janë nga publicistët, shkrimtarët, veprimtarët më në zë, edhe sa u përket studimeve albanologjike shqiptare, mësimdhënies apo dhe drejtimit të revistave kulturore. Ata janë nga autoritetet më bazike dhe themelore të situatës shqiptare.
Nuk mund të ketë asnjë zbulim të arkivave agjenturore që të rrëzojë veprën e Camajt apo Koliqit nga kultura shqiptare, pasi vepra e tyre që i përket historisë së letërsisë dhe të kulturës sonë, nuk është ngjizje e ndonjë historie policeske.
Nëse e marrim të mirëqenë, përtej vlerave që ata kanë përjetësuar në veprimtarinë kulturore, çfarë do të thotë për ju një përfshirje e mundshme e tyre në këto agjentura?
Ka qenë shekulli XX ai që i ka përdorur shkrimtarët, piktorët, artistët, në përballjen midis dy blloqeve politike, në luftën e Lindjes më Perëndimin. Inteligjenca Perëndimore pati si synim atë që Antonio Gramshi përmbledh në filozofinë e vet, ku thuhet se “Kush ka me vete gazetarët, shkrimtarët dhe intelektualët, fiton luftën”. Në këtë kuptim, shumë intelektualë u infiltruan ose u përthithën menjëherë nga agjencitë e intelegjencës. Këta shkrimtarë, artistë, piktorë u vunë në dispozicion të këtyre agjencive, jo për t’u bërë spiunë; ata prej agjensive siguronin mjete për të punuar, për t’u promovuar, përkthyer, për t’i çuar veprat e tyre në panaire, në galeri arti, në muzeume, në tregjet më të rëndësishme të botës ku afishohej edhe promovohej arti. Agjensitë i financonin. Muzeun e Artit Modern si vepër bamirëse e fondacionit Rokfeler që blinte veprat e piktorëve abstraksionistë, e financonte në fshehtësi shteti amerikan. Ishte një luftë e pashpallur kulturore midis artit abstrakt, modernizmit dhe realizmit socialist.
Pra, nga një anë kishim artin që udhëhiqej nga filozofia që “piktura, poezia më mirë të jenë, sesa të thonë”, pra një art fare pa mesazh, dhe, nga ana tjetër, nxitej arti i realizmit socialist, që ishte një art me mesazh, një art në shërbim të politikës, të propagandës. Ndeshja e këtyre dy filozofive ishte pjesë e luftës midis dy kampeve si luftë kulturore. Kjo nuk është luftë policeske, por një përplasje epokash, me ballafaqime ku janë përfshirë filozofë, estetë, shkrimtarë, piktorë, emra si Zhan-Pol Sartri, Albert Kamy, Aragon, Pikaso, Pollok, Pasternak etj.
Domosdoshmërisht që edhe Camaj e Koliqi do të përfshiheshin në një betejë të tillë kulturore.
Këtu po bëj një kthim pas në shekuj. Në thelb, financimi i artistëve, është histori më e thellë nga sa ngjan në plan të parë. Është një histori më e gjerë sesa kaq, një histori që përkon me vetë traditën e kulturës shqiptare. As Marin Barleti s’do kish mundur ta botonte veprën e tij të famshme për Skënderbeun, nëse nuk do të ndihmohej nga Republika e Venedikut, ku ai punonte si klerik. Është e ditur se shkrimtarët nuk kanë para, mjete financiare për të botuar veprat e tyre.
Kush do t’i botonte veprat e Gjon Buzukut, Pjetër Bogdanit dhe a duhet që ne t’i quajmë sot këta “njerëz të Vatikanit”?
Konica krijoi revistën “Albania” të sponsorizuar nga austriakët, a duhet që ne sot ta etiketojmë atë si agjent të austriakëve? Jo, këta autorë prej kohësh janë në fondin më të vyer të kulturës kombëtare.
Pra, shkrimtarë si Koliqi, Camaj etj., bënë studime dhe botuan veprat e tyre. Si e arritën këtë? Me agjencitë që ishin në dispozicion për t’i sponsorizuar. Prej këtyre sponsorizmeve që s’duken shumë të mira, ne kemi sot veprën e tyre në publicistikë, në poezi dhe në prozë. Historia e kulturës botërore na tregon që shkrimtarët, shkencëtarët, piktorët, skulptorët etj., prodhojnë krijimtari, ndërsa mecenatët sponsorizojnë, dhe kjo s’e ul aspak vlerën e krijuesve.
A duhet hedhur dritë mbi atë që Tare e quan pjesa e “pazbuluar” e këtyre shkrimtarëve dhe nëse po, si sugjeroni të bëhet një hulumtim i tillë? A duhet të përfshihen në këtë çështje institucione shkencore, siç është edhe Akademia?
Sa i përket botimit të Auron Tares, duhet kuptuar se ka një histori të fshehtë të këtyre shkrimtarëve dhe kjo duhet pranuar. Ka pasur gjithmonë të fshehta në historitë e shkrimtarëve në mbarë botën, edhe ne i kemi pasur tonat. Mirëpo, ky studim duhet çuar më tej dhe duhet vlerësuar i plotë dhe me kompetenca nga struktura të specializuara. Nuk është hera e parë që lindin të tilla debate, të tilla “zbulime”, por ne duhet të mësojmë t’i trajtojmë jo si histori policeske, por si ngjarje që do jenë në ndihmë të kulturës. Studime të veçanta kanë hedhur dritë mbi “jetën tjetër” të personaliteteve të ndryshme, por qasja është me shumë rëndësi. Shkrimi i Tares ishte formuluar në mënyrë të tillë sikur ai na kishte zbuluar dy spiunë dhe ky është pikëvështrim sipas mentalitetit të kohës së monizmit, të diktaturës. Tare, edhe diskutimin e ka nxitur në këtë drejtim dhe kjo është e gabuar.
Unë jam për hapjen e arkivave, për studimin e tyre dhe le t’i lëmë njerëzit e lirë të bëjnë interpretime. Në çdo skenar të mundshëm, asnjë zbulim s’do të mund ta rrëzojë veprën e këtyre dy personaliteteve. Këto histori të zbuluara kanë të bëjnë me jetën, por jo me veprën e tyre.
Të bësh një vëzhgim për shkrimtarët që kanë qenë jashtë Shqipërisë, kërkon një punë, një program që kushton. Nëse shteti shqiptar e programon, kjo mund të bëhet në mënyrë shkencore, pasi në vendin tonë ekzistojnë njerëzit kompetentë për ta bërë këtë. Hulumtimi që ka bërë në mënyrë individuale Auron Tare, është aq sa është, ndërsa një hulumtim shkencor, shterues, i nivelit akademik kërkon mbështetje financiare. Unë ftoj jo vetëm akademikët, pse jo edhe një media të madhe, që të ngarkojë publicistë që janë të prirë dhe që kanë aftësi kulturore për ta studiuar këtë çështje. Ky aspekt i jetës a i sociologjisë kulturore bëhet pjesë e kulturës sonë, nëse ne e studiojmë me aparatin e duhur shkencor dhe në mënyrë shteruese, jo që ta anatemojmë. Të themi me mendjelehtësi, pa u thelluar, që kjo është histori policeske, e papastër. Jo, në asnjë mënyrë. Ne duhet ta kthejmë atë drejt nesh, ne duhet ta njohim e të themi kjo është pjesë përbërëse e historisë sonë.
Le të qëndrojmë, pra, larg zemëratave politike. Politika që ndante njerëzit në blloqe ka marrë fund, i kaloi së kaluarës. Mua më intereson e ardhmja, ajo e letërsisë së madhe dhe autorëve të tillë që nuk vdesin kurrë.
A ka pasur ndonjë element antikombëtar në veprat e Martin Camajt apo të Ernest Koliqit?
Jo vetëm që veprat e tyre s’kanë pasur elemente të tilla antikombëtare, por vepra e asnjë autori që ka jetuar jashtë Shqipërisë nuk ka pasur elemente të tilla. Asnjë autor nga ata që kanë jetuar në diasporë nuk ka pasur vepra antikombëtare.
Kujtoj këtu se, kur Martin Camaj ka qenë në mërgim, përmes poezisë së tij krijoi Dukagjinin, krijoi atdheun në mungesë. Rikrijoi poetikisht për së largu atdheun e vet me simbolet, shenjat e mitet që ka Shqipëria e Veriut. Ai e ngjalli atdheun poetikisht dhe vdiq i dëshiruar për të.
Koliqi akuzohet se ka ndihmuar fashizmin, por në veprat e tij si shkrimtar nuk gjejmë asnjë shenjë ku ai t’i ketë thurur himn fashizmit apo të përçojë ide fashiste. Vepra të tij si “Hija e maleve”, “Tregtar flamujsh”, “Pasqyrat e Narçizit” kanë hedhur themelet e prozës, e të tregimit modern shqiptar, bashkë me Mitrush Kutelin. Revista e mrekullueshme “Shejzat”, përsëri është vepër e tij. Koliqi ka qenë një figurë shumëdimensionale dhe politikan, dhe drejtues i Katedrës së Gjuhës dhe të Letërsisë Shqipe në Romë. Ka qenë figura më e njohur në rrjetet albanologjike në kohën e tij. Vepra e tij artistike, shkencore, publicistike, s’ka qenë në asnjë moment antikombëtare.
Përkundrazi. Ndër të tjera, Koliqi ka profetizuar, ka bërë dy parashikime shumë interesante. Në vitin 1971 botoi dramën “Rrënjët lëvizin” dhe paralajmëroi se do të bjerë komunizmi. Më tej, bëri një poezi që ia dedikoi së bijës, ku i thoshte se ajo do të arrinte ta shikonte vendlindjen e tij, Shkodrën, ndërsa ai vetë jo. Kështu ndodhi. Vdiq pa u kthyer në atdhe.
Ju thoni se në diasporë nuk ka pasur shkrimtarë me vepra antikombëtare, po brenda vendit ka pasur të tillë?
Është një histori që duhet parë.
U shprehët se shkrimtarët në çdo kohë e vend kanë nevojë për mbështetje për botimin e vepravetë tyre. Ndërsa Camaj dhe Koliqi sponsorizoheshin nga struktura të huaja, qoftë edhe ato të Shërbimit Inteligjent. A duhet parë dhe financimi që bëhej në vend për vepra të realizmit socialist, shpesh edhe në shërbim të propagandës?
Të gjitha shtetet në botë paguajnë për përhapjen dhe promovimin e vlerave kulturore kombëtare. Struktura të veçanta si Instituti gjerman “Gëte”, Instituti italian “Dante Aligeri” investojnë për të përhapur kulturat e vendeve përkatëse nëpër botë. Arti i kushton çdo vendi, sepse çdo vend kërkon të identifikohet përmes shkrimtarëve, artistëve të tij të mëdhenj. Betejën me kohën gjithmonë e fitojnë artistët që janë vërtet të tillë dhe kjo vlen për të gjitha vendet. Realizmi socialist tek ne ka sponsorizuar dhe shkrimtarë të dobët, por prej asaj periudhe kanë mbetur dhe shkrimtarë të mëdhenj. Me atë pjesë të artit që është konsumuar me kohën, nuk kemi pse merremi më. Çdo kohë ka skarcitetet e saj. Shkrimtarët pa vlera letrare filtrohen vetiu, nuk mbetet gjë prej tyre.
Për rastin e autorëve që kanë pasur elemente antikombëtare në veprën e tyre, mendoj se duhen bërë studime.
Shënimi im:
Ishte klimë pandemie, covid 19. Korrik 2020. Tirana ishte nën karantinë.
Kish dalë shkrimi i Tares me zbulime nga arkivat dhe kish bërë bujë. Dy shkrimtarë të njohur të letërsisë shqipe, Koliqi dhe Camaj, po sulmoheshin si të vënë nën shërbim të “armikut”. Gazetarët e kulturës në kryeqytet ishin nën konfuzion. Askush në Akademi, në Ministrinë e Kulturës nuk i pranonte për sqarim. Nuk kishte një reagim zyrtar nga institucionet.
Një ish-studentja ime, gazetare e shtypit, më kërkoi me ngulm një intervistë. Shkova në qendër të Tiranës, te “Reja”, para Galerisë së Arteve. Mesditë. Vapa të hiqte kokën. Rashë si në një kurth. Ndodhem papritur para katër-pesë gazetarëve. Reporterë me kamera. Disa nga gazetaret kishin qenë studente tonat të Filologjisë. Një konferencë shtypi e improvizuar.
U përgjigja pyetjeve të gazetarëve në grup dhe veç e veç. Pjesë nga biseda u dhanë në kronikat e lajmeve nga disa televizione. Anila Dedaj, gazetarja e kulturës e “Panoramës”, i botoi në një faqe gazete fjalët e mia. Ajo e zbardhi bisedën. Për këtë e falënderoj.
Me rastin e këtij botimi intervista është redaktuar.
