Tri tregime nga Shpëtim Emiri
MBROJTJA E HAPËSIRËS AJRORE
(Ngjarje e rrëfyer prej prof. Haxhi Alikos)
– Uaaa! Ç’të jenë vadhë këto fitira të panjohura tek penxhere e ture?! – foli me vete xha Bidua, teksa çmpinte këmbët nëpër avllinë e shtëpisë në lagjen Hazmurat, sa ngriti kokën nga krahu i gjitonit.
– Kushedi kush do t’u ketë ardhur misafir?! – e justifikoi.
Nuk kish nevojë të mendoheshe për këtë. Në Gjirokastër e kishin ‘zët’ të hidhnin sytë tek sinori i gjitonisë! Ishte turp!
…Hapi kanatin e rëndë të portës së avllisë dhe doli përjashtë oborrit të bënte adetin, kafen me moshatarët lart në Pazar.
Me siguri aty do ta merrte vesh edhe ç’e mirë e kish zënë gjitonin, ku s’para kishte pasur hyrje-dalje, qyshse shteti i ri nuk i shikonte me sy të mirë…
Ishte llafi i parë, sa u ul në karrigen e tij tek “Klubi i Gjuetarëve”. Shteti kish strehuar një ushtarak të porsa transferuar.
Në lagje ra menjëherë në sy grada madhore e tij, por në opinion peshonte më tepër diplomimi në një prej akademive më të dëgjuara ushtarake në Bashkimin Sovjetik. Respekti për dijen në Gjirokastër ishte epidemi, madje e trashëguar dhe e pashërueshme!
Oficeri, i porsanjohur me kushtet konkrete të jetesës për familjen e tij me dy fëmijë të vegjël, në krye të muajit të parë i propozoi të zotit të shtëpisë çfarë kishte menduar për t’i përmirësuar sadopak konditat. Thjesht të nxirrte një ballkon, në njërën nga dy dritaret e dhomës; jo në ballë, në faqen anësore të shtëpisë. Qe e domosdoshme! Në kohë me shi rrobat e lara, nderur brenda dhomës ku jetonin, mbysnin me lagështi ambientin… Mirë të mëdhenjtë, po të vegjlit?!
– Shpenzimet do t’i përballoj vetë! – e garantoi që me llafin e parë. – Dhe qari juaj! Kur të largohemi ne, do t′ju mbetet për gjithë jetën! – arsyetoi ushtaraku para të zot, që vetëm sa kish tundur kokën.
Atë tundjen pa adresë të kokës, as “po” – as “jo”, oficeri e mori për miratim, ose së paku jo si kundërshtim, ndaj filloi të mendonte si do të mund ta realizonte. Për të njëjtën gjë zuri të bluante, veçse më ndryshe, dhe i zoti, vënë në siklet.
– Ku o t′i gjejë lekët ky jabanxhi, të na bëjë e të na i fali një ballkon? “Hiç, po Habili… !” E ç′ke me të, a i zi? – vetëmodhoisej. – Le të prëhet ca kohë me mënden e tia, sa ta kuptojë se nuk e bën dot. S′o bëj luftë u me ushtarakun! Luftë zeza time! Të isha i zoti për luftë, nuk o ta lija të më hynte pa qira në shtëpi … !
Nuk shkoi shumë, qëkurse shtëpia e gjitonit ishte bërë me qiraxhi badihava, kur një të diel xha Bidua pa oficerin me një usta që jepnin e merrnin me duar e këmbë lart te penxherja e dhomës, lënë me kanate hapur. Nga biseda e tyre i kapi veshi fjalën “ballkon”. Bisedonin se sa do ta nxirrnin jashtë murit, sa të gjatë do ta bënin, si do mbështetej ballkoni mbi murin e gurit të katit përdhe, për parmakët, për… I përshëndeti xha Bidua dhe, i merakosur për ç′kish dëgjuar nëpër të në bisedë, i pyeti:
– Ç′keni në mënde të bëni, mo?
E përshëndetën edhe ata të dy me mirësjellje dhe ushtaraku, kur pa se i zoti i banesës nuk kish në mend të përgjigjej, e sqaroi për çfarë kishin rënë dakord: një ballkon mbi kokën e xha Bidos!
– Jo, mo djalë! – ia preu menjëherë xha Bidua. – Meazalla! Kjo punë nuk bënet!
– Po pse, xha Bido?
– E po, kështu i ka rregudhat Gjirokastra! – i ra shkurt xha Bidua që u ndje i shkelur në kallo. – Nuk të ngarkoj me faj ti unë, jooo! Je i ri këtu e nuk i ke marrë vesh akoma ca zakone tonat, – i tha duke hedhur sytë nga gjitoni i tij i jetës, që nuk duhet t′i hapte orekse të tilla qiraxhiut. “Po, kushedi se si e ka hallin”, po mendonte. Ia dinte “njollën” që i kishin vënë. E kish, i gjori, një plagë të hapur me qeverinë…
– Më fal, xha Bido! – iu kthye oficeri që nuk i pëlqeu hiç kjo lloj futje hundësh nga një banor i lagjes dhe, pa pritur të dilte zot i zoti i shtëpisë, u përball vetë. – Në shtëpitë e gjirokastritëve komandon i zoti, apo gjitoni?
– Aaaa, ja kështu të do xha Bidua! E hodhe koçanin, mo? Mirë bëre, po s′të ka rënë në gropë akoma, vjen rrotudh… Do shtirë dhe një çikë… Këtu, që thua zotrote, dihet mirë që komandon i zoti, ama sa kohë që nuk i bie më qafë gjitonit, – ia mori shtruar xha Bidua. – Sapo që i zoti i shtëpisë sëkëlldis gjitonin, komandën e merr gjitoni. E kuptove tani?
– E kuptova mirë, po ju lutem, xha Bido, më tregoni se çfarë shqetësimi do ju shkaktohet në shtëpinë tuaj me ballkonin që do nxjerrim në faqen e murit të kësaj shtëpie?- e uli tonin hallexhiu i ardhur, që nuk i interesonin hiç marrëdhëniet jo normale me fqinjësinë.
– Unë, mo djalë, nuk e kam shesh të pazarit avlinë time që të bëjnë sehir dinjaja! Zotrote thua që e kuptove, po unë të thom që nuk ke kuptuar hiçigjë. Për këtë, prapë, nuk të ngarkoj fare me faj, se duhet të jeç na ki vënd zotrote që ta marrç vesh. E gjirokastrit nuk bënesh dot me di muaj… -xha Bidua e kish marrë shtruar dhe, si pa se bashkëbiseduesi nuk po reagonte, shtoi: – Faj të madh, për mua, ka i zoti i shtëpisë, që ta ka hapur sinë të bëç të tila gjëra. Po ajo është tjatër punë, se, me sa sho u, ai, i varfëri, e ka ulur kokën më shumë na ç′duhet. Dhe që mos e ngjatim muhabetin bashkë, nuk o bëç ballkon mbi avlinë time. Nuk të lë u!
– Xha Bido, do më falni, por po më detyroni të vete të ankohem për ju, për këtë pengesë fare të padrejtë që po më bëni. Unë e di, jam jabanxhi, jam i panjohur për ju, po nuk vij nga pylli. Unë vij nga familje, kam vetë familje dhe e di ç′është rregulli, korrektesa e namuzi. Unë po ndihem i ofenduar nga ju, – oficeri e kish thithur moralin e tabjateve të Gjirokastrës.
– Ah, më dokëndise (rëndove) me këto fjalë, more djalë, ndaj dëgjomë edhe një herë! Nuk ta zuri njeri n′gole (përmend) familjen. Me ç′u kemi njohur, ta thom u, si burrë plak në këtë moshë, ke një familje të shkëlqier. Më të mirë na familja time! Pa hilè ta thom. Me shpirt, dëgjove?! Po ne e kishim ndrishe muhabetin, po llafosnim për rregullat e qitetit tonë. E këto rregulla qëndrojnë mbi gjithë familjet. I ka bënë koha ato, jeta, e nuk mund t′i ndërrojmë u e ti …
– Ndonëse pak kohë, për sa kam njohur, ju kam çmuar si njerëz mjaft të sajdisur e mikpritës dhe dua që, kur të iki që këtej, të kem lënë këtu vetëm miq! Ama sot, me këtë pengesë që më bëni, po më çuditni.
– Ti, mo djal′i xha Bidos, të veç të ankoneç ku të duaç, po një gjë të diç, Gjirokastrës nuk ia ndron dot ëmërin! Po bëri dhe të tila gjëra Gjirokastra, nuk do jetë më Gjirokastër!
U bë kjo bisedë ashtu, papritur, dhe u ndanë në heshtje, po me vetulla varur, sekush në punë të vet. Mbylli dritaren oficeri, ndërsa xha Bidua kokulur, duke mërmëritur, kuturisi jashtë portës së oborrit, nëpër kalldrëmin e rrugës që ngjitej për në Qafë të Pazarit. U harrua përplasja!
Këmbeheshin të dy palët, përshëndeteshin, pyeteshin me mirësjellje gjer në përzemërsi, si të mos kish ndodhur asgjë. Kur, një ditë të bukur, kryetari i Komitetit Ekzekutiv të rrethit, shoku Telo, bashkëlagjas i hershëm i xha Bidos, ndërsa po lëvizte më këmbë nëpër rrugën kryesore të Hazmuratit u përball, ndofta jo rastësisht, me xha Bidon.
– Ç′kemi xha Bido, si të kam?! – dhe vazhdoi biseda me të pyeturat karakteristike për shëndetin e për gjithë njerëzit e familjes.
Kryetari ishte gjirokastrit puro dhe Gjirokastra buzëhollë ishte mjaft e kënaqur me punën e tij në krye të pushtetit. Telua ishte përfaqësues i sojllinjve të qytetit, i dashur, i sjellshëm, i komunikueshëm, i sajdisur dhe punëmbaruar brenda caqeve të atij sistemi.
– More xha Bido, më kanë ardhur ca ankesa për ti, – u fut drejt e në temë kryetari.
Xha Bidua u step nga fjalët, por nuk reagoi. Qëndroi i heshtur, kokulur, në pritje të dëgjonte kusurin. I shkoi nëpër mend ballkoni, por nuk ia vuri veshin këtij dyshimi. Ishte kohë e vështirë në atë sistem dhe njerëzit nuk dinin nga të ruheshin. E para gjë që të shkonte ndër mend ishte politika.
Ndonjë llaf i shpëtuar në dyqane për mungesat e shumta në treg pas heqjes së pronës private, a ndonjë… kushedi?! Kishin përfunduar në burg dynjaja vetëm nga një fjalë e thënë, e ndonjëherë, në mos shpesh, edhe e pathënë…
– Përse e pengon atë shokun tonë të nxjerrë një ballkon tek shtëpia e gjitonit? Është shok i mirë, është kuadër me përgjegjësi në ushtri. Partia i ka besuar një detirë të rëndësishme. Është komandant i repartit ushtarak të kundërajrorëve. E ka të domosdoshme të përmirësojë jetesën dhe kur është mundësia, përse ta dënojmë?!
Heshtja e xha Bidos e nxiti kryetarin ta vazhdojë bisedën me arsyetime sa më të buta e të ngrohta, t′i hante kokën me të mirë xha Bidos.
– Ç′punë do të të prishë ti ballkoni që do nxjerrë ai? Tokë nuk të zë, murin e avllisë nuk ta prek, as hije nuk të bën… Çke me të? Lere këtë muhabet, xha Bido, pini një kafe me njeri-jatrin. S′ka lezet t′i mbajmë mëri një jabanxhiu ne gjirokastritët dhe ta shikoni njeri-tjetrin si miq. Partia na mëson të forcojmë unitetin. Sherret mes nesh i nxit armiku. Ti s’je na ata, ti je joni.
– Mbarove zotrote? – iu kthye kryetarit xha Bidua, duke e parë drejt në sy, sapo mori vesh mirë përse i kish ngritur “pusi” kryetari. – Ai ballkon që kërkon të nxjerrë ai, nuk më prek, vërtet, po ma hipën sipër ama! I ardhuri, sehir të parë do ketë avlinë time!
– Po, mirë mo xha Bido, ai nuk të shkel në avlli. Ballkoni është në katin sipër. Ti nuk të zë gjë, vetëm ajër zë ballkoni, një kafshatë qiell të zë, nuk të prish ndonjë punë, prandaj leje ta qajë dhe ai hallin e tij, se mbetet i mbidhur brenda në dhomë si në kuvli. Ai është familjar vetë, pa është dhe komunist.
– Uaaa, ç’punë më prish, thotë…! Po do shohin ç′hyn e ç′del, do shohin familjen tërë. Gratë e vajzat nuk mund të qëndrojnë më pa teklif në avlinë e ture sa herë hinë e dalin për të bërë punët që ka shtëpia. Pse, e pakët të duket kjo ti, mo Telo? – i qau hallin xha Bidua, si ta kish njeri të familjes. Ndaj i foli në emër si djalë të lagjes që e kish, po dhe për ta tundur, për ta sjellë atë në vete. Si nuk i bënte përshtypje Telos nxjerrja e kokës së gjitonit mbi murin rrethues të oborrit të tij? Kot i kishin bërë të parët e tyre, njëlloj dhe ata të Telos, tërë ato mure të larta me gurë rreth e rrotull shtëpive? Pse mo, të marrë qenë të parët e tyre? Jo, mo Telo, jo mo shoku Telo, jo mo krietar! Uaaa! Kur ke ndërruar zotrote na tabiatet e vëndit?… Këto bluante poshtë thinjave borë të bardha ballërrudhur xha Bidua, deri sa s’duroi më dhe iu drejtua sërish Kryetarit të Komitetit.
– More Telo, do të të bëj një pjetje unë ti, po dua që të më japç xhevap si Telo e si krietar njëherësh.
– Urdhëro xha Bido! Doemos do të përgjigjem. Jemi të hapur me njeri-tjetrin.
– Kur të zënë një çikë qiellin, nuk prish punë fare thua ti?!
– Fare! Asnjë punë nuk të prishin!
– Uaaaa! Po kur qënka puna kështu, pse nuk i lini ju të shkojnë në hava aropllanët amerikanë? Ç′keni me ta që i ndiqni e i qëlloni? Në qiell shkojnë, hije s’na bëjnë, çë që na shohin?!… Pse mo, i marrë është ki shteti tonë që ka vënë kundërajrorë kodër më kodër, me ushtarë, oficerë e na tani dhe me akademira?!
Kryetari u bllokua! Asnjë llaf! Iu shkrepëtinë shikimet! Miqësore! Pothuaj gazmore!… U ndanë përqafuar, pa fjalë, dy bashkëlagjasit.
Nuk u kujtua më ballkoni, por nuk u harrua thënia e xha Bidos! Bido Çanos!
I pashkollë “vrau kundërshtarin”, të parin e vendit, me armën, rrëmbyer atij!
VJEDHJA E BANKËS NË VLORË
Së largu nuk kuptohej hiç se kush e mbante më këmbë njëri-tjetrin, teksa shëtisnin përkrahu të dy miqtë e vjetër, takuar pas kaq kohe, sapoçmallur në lokalin buzë detit në Vlorë. Ama qenë kënaqur! Ishin shkrirë! Ç’nuk kujtuan…?!
Të mira e të liga, të bardhë e të zinj, plot mençurira e gjer tek axhamillëqet.
Thashethemeve ua hapi rrugën aty nga fundi ajo e shkretë raki. Eeeh, çfarë rakie! Flakë e ëmbël! Ta hapte barkun pa pas nevojë për hetuesi dhe, kur u ngritën nga tavolina, ashtu fol’e qesh, duke hequr këmbët bran, kaluan “kulaçin” e portit dhe morën shëtitoren për tek “Sheshi i Flamurit”. Ama, muhabeti i ndezur!
– Sikur ma modhise xhevapin për atë pyetje që të bëra… apo e harrove? – e trazoi sërish mikun që bënte të paditurin. – E ka dredh bishtin ajo mësuesja, ajo bukuroshja që ia hoqi mënien fshatit tënë për sa kohë nënji aty, apo jo? Këtë, o e di ti, o s’e di njeri m’atë fshat! Ti tani vonë u çkule… Ama e dua troç qënrimin e asaj, që bënte sikur nuk ia vërshëllente njeriu mi dhe!
I pyeturi po tregohej i përmbajtur. Edhe pse nuk i mbanin këmbët nga pija, nuk ia lëshoi frerët kalit të llomotitjeve. Përfoljet për atë farë bukurie të zonjushës ishin aq të natyrshme, sa dukeshin si shenjë respekti për të. Edhe buzëqeshjet e çlirëta të saj u ndiznin dyshime, madje jo vetëm burrave të fshatit, por dhe grave. “Kuja ia lëshoi atë trënafile gazi ajo syshkruara sot menatë”?!
Dhe pikërisht, me këtë imazh ishte larguar lakmiqari nga fshati pas 90-ës, por nuk dinte vazhdimin e filmit, ndaj iu qep keq bashkëfshatarit, që nuk donte të hynte në gjynah dhe ia preu me dy llafe: – Nuk di t’i jetë provuar gjë, na ç’dyshonej më na, o vëlla!
Këmbët, ndërkohë, i kishin çuar pranë Bankës Qendrore tek Sheshi i Flamurit, kur befas u dëgjuan krisma të forta armësh, ama shumë afër. Shtangën! Panë njerëz që po shtriheshin, t’u shpëtonin plumbave, ndofta banorë të ardhur në Vlorë, se ç’ne vendasit të binin pa marrë plumbin ballit?! Kuptuan se befas ndodheshin shumë pranë sherrit. Tashti, në dreq nderi i bukuroshes, duhej shpëtuar koka! Ama mendja nuk u thosh të shtriheshin. Se nga trimëria, se nga rakia, nuk u morr vesh. Në moment u shtua zhurmë e madhe, të bërtitura, sirena policie, sirena ambulancash, bori të zgjatura, thirrje njerëzish të tmerruar… Nuk arrinin të kuptonin se çfarë po ndodhte, ndërsa u gjendën sa hap e mbyll sytë brenda rrethimit me shirita policie përqark sheshit para bankës.
Dalja nga ky rrethim ishte histori më vete. Duhet të provonin para gardhit të policëve të armatosur se nuk kishin lidhje me bandën e grabitësve të maskuar që sulmuan me armë brenda bankës dhe kishin rrëmbyer një shumë të konsiderueshme, në ditën e shpërndarjes së pensioneve. Por i ndihmoi duhma me aromën e rakisë. Ajo që i pat rrezikuar, kur nuk ranë barkas, pak më parë, ishte bërë leje kalimi më pas!
Tema e bisedës ishte përmbysur. Pyetjet e atyre që vinin përballë, “Çfarë ka ndodhur? Sa janë vrarë, Kush?…”, dhe gatishmëria e tyre për të dhënë sqarime si dëshmitarë, apo trima, dalë gjallë nga lufta, e hodhën pas krahësh bisedën lënë përgjysmë, por merakçiu, që nuk i kish dalë akoma ftoma, nuk e humbi fillin.
– Do ma japësh përgjigjen mua ti, apo jo? – iu kthye i nevrikosur. – E ka ruajtur nerin mësuesja, apo kanë dalë kot fjalët për të?
– Ore byrazer, a merr vesh ti se në ç’kohë po jetojmë, apo jo? Nuk shikon, mor i uruar, që gjithë ky shtet me tërë këto forca policie e ushtri të armatosur gjer në dhëmbë nuk është në gjendje ta ruajë pasurinë, po ia vjedhin hajdutët në mes të ditës, në mes të Vlorës? – Po mo më hidh degë më degë nashi, ç’lidhje ka kjo që gjau këtu me ç’të pyes unë?
– Si or nuk ka lidhje?! Po ajo e shkreta, që po më pyet ti, a di se me çfarë e ruan “pasurinë” e çmuar e të lakmuar të saj?… Vetëm me një fije llastiku! E, sipas teje, po nuk e pati ruajtur dot, ti do t’ia ngarkosh gjithë fajin asaj?
NDERSHMËRI PA KUFIJ
– Mbrëmë ma sfidoi keqardhjen time të sinqertë një hallexheshë, – e plasi Kaçua të nesërmen. Dhe nuk i hiqej nga mendja… – Më lanetisi! Kam ikur me bisht në shalë në mes të Tiranës! Gati mora vrapin! – tregonte e nuk donte ta ndërprisnim. Lere që ku të lë ai t’i bësh bisht dëgjesës, madje me shumë vëmendje…!
– Po kaloja në gjysmë errësirë tek parku pas Pallatit të Madh të Kulturës, kur dëgjoj një zë femre: “Vetëm pesëqind lekë! Vetëm pesëqind lekë”! E kuptova se ku i rrihte asaj dhe iu shmanga. Ktheva kokën në krahun tjetër dhe nxitova këmbët, – po vazhdonte rrëfimin, pa na lënë kohë ta ngacmonim për “heroizmin e dyshimtë” ndaj sulmit të “armikes”. – Ajo më ndoqi pas, duke përsëritur ofertën. “Ik moj tutje”! – po i thosha i bezdisur dhe shpejtova hapat t’i largohesha e të dilja në zonën e ndriçuar me neone në rrugën mbas pallatit. Më hynë ethet! Po sikur të më shikonte njeri, që po ecja me putanën nëpër errësirë! O Zot! Dhe hajde t’ia heqësh dyshimin e arsyeshëm kalimtarit!
Ajo e pa që unë po kaloja aty rastësisht dhe nuk isha ndonjë klient i atij parku natën, por nuk donte t’i shpëtonte as viktima e rastit. Më foli me zë të dridhur thellësisht lutës: “Kam lënë vajzën pesë vjeçe të pamundur në shtëpi. Nuk kam lekë të blej ilaçet”! U rrëqetha! Më përfshiu keqardhja për të. Ça s’më shkonte nëpër mend. Ajo paskësh dalë të shpëtonte fëmijën. Ndalova hapat, u ktheva mbrapsht dhe hyra në pjesën e pandriçuar me një pesëqind lekëshe në dorë, që për fat e kisha të shkoqur në xhep. Iu afrova dhe ia dhashë në dorë. Ajo e mori e çliruar, ndërsa unë u ktheva për në shtëpi. Ndjeva një lehtësim të madh. Bëra sevap! Plus që shpëtova nga gjithë ai siklet. Po ç’ne?! Ajo po më ndiqte pas, u afrua dhe më pyeti:
– Ku do vemi?!
– Ik moj dreq! – i bërtita. – Ku do vemi, thotë kjo!
– Eh, jo-jo! Nuk e kemi kështu muhabetin bashkë, – ngriti tonin ajo.
– Moj ti, që m’u bëre peshqesh, lekët t’i dhashë për ilaçet e vajzës, nuk e kuptove ti pse u ktheva nga rruga? – i terrorizuar nga meraku mos më shikonte kush se “bëja pazar me një rospi”, nuk dija në duhej të pëshpërisja me të, apo të bërtisja.
– Mor zotni, unë nuk jam lypëse! – thirri e revoltuar. – Lekët unë i nxjerr me punë, me djersën e ballit, dëgjon ti apo jo? – Dhe më tmerronte zëri i lartë i saj. Po më binin djersë të ftohta… – Me kë tallesh ti?! – m’u përvesh ajo. – Urdhëro merri mbrapsht, nuk kam nevojë për lëmoshën tënde!
Uaaa çfar’ sikleti që hoqa mbrëmë! Po më dridhej tërë trupi. Më hynë ethet e gushtit. Po kjo punë?! Kërcen prifti nga belaja! M’u bë fiksim, shikoja rreth e rrotull, mos më kish parë njeri, deri sa u shkëputa me pesëqindshen time të zhvlerësuar, se “Për nder!” nuk do kish perëndi të më shpëtonte nga nami i fëlliqur…
– Hë, ç’i thoni kësaj ju, o vëllezër! – na u drejtua neve, duke shpresuar se ndonjëri mund të ishte me më shumë eksperiencë, ta konsultonte… por përveç buzagazit askush s’e hapi gojën.
– E di, – tha Kaçua, – nuk është kollaj të jesh i sinqertë!
E hodhi edhe një tymuese me shpresën të “kollitej” dikush, por mbetur pa ndonjë reagim veç gazit në fytyrat tona, na u drejtua seriozisht:
– Tani, që e dëgjuat historinë, a më thoni dot, se kush nga ne të dy, putana dhe unë, ishte më i ndershëm mbrëmë?!
