Iris Halili: Gjethet e rëna të dimrit 1990
…Ne ishim brezi i studentëve që i takoi përmbysjeve të mëdha. Ishim të rinj dhe pothuaj të gjithë kundër sistemit dhe kaq mjaftonte të besonim se ishim me të ardhmen. Fatkeqësisht, atëherë nuk e dinim nëse e ardhmja do të ishte apo jo me ne. Falë revoltës së studentëve, dhjetori 1990 i kishte çliruar shqiptarët nga sistemi njëpartiak. Ishte lejuar krijimi i partive të tjera përpos asaj të Punës. Të paktën tani do të flisnim ç’na donte zemra dhe kjo nuk ishte fitore e paktë, ishte çlirim emocional, ishte çlirim mendor. Ishte fitorja më e madhe që mund të kishim atëherë. Ishte fitore historike për të madh e të vogël me apo pa Enverin dhe komunizmin në zemër. Sistemit të dikurshëm i ra të paktën mandati absolut, por, më e rëndësishmja, i ra mandati moral kur monumentin e diktatorit e rrëzuam me madhështinë më të madhe atje në mes të Tiranës, nga ku ai dukej sikur sundonte të gjitha jetët tona.
Shtatoren e kishin vendosur me fytyrë nga lindja, njëlloj siç Enver Hoxha e kishte drejtuar vendin gjithmonë me busull nga lindja. Kurrizi i bustit shihte nga perëndimi, siç Shqipëria nën drejtimin e tij ia ktheu shpinën perëndimit. Fatkeqësisht, sikundër ndodh gjithmonë me liderët, drejtimi që ata zgjedhin bëhet edhe fati i atyre që ata përfaqësojnë. Kështu ne jetuam më shumë se dyzet vjet me shpinë nga perëndimi dhe vështrim nga lindja.
Më 20 shkurt të vitit 1991, pa rënë dielli, statuja e Enver Hoxhës ra me turp, ra sikur bien të gjitha statujat e diktatorëve që u nxijnë jetën njerëzve të tyre. Rënia e statujave ka qenë gjithmonë simbol i rënieve të diktatorëve. Njerëzit si të tërbuar lëshohen mbi të, e godasin, ia përçudnojnë fytyrën e bronztë, të artë apo të mermertë dhe kjo derisa t’i dalë, si të thuash, allçia e fundit. Dikush i heq veshin, dikush i nxjerr sytë, dikush i pret krahët dhe pastaj në turmë të gjithë e tërheqin zvarrë ku të munden. Hakmarrja e mbledhur në vite nxjerr të gjithë forcën e saj në atë veprim që duket jashtë etikës normale, por që mbart brenda të gjithë mllefet njerëzore. Në atë vërsulje drejt statujës hidhen të gjitha fjalët e pathëna, e godasin për jetët që ua shkatërroi, familjet që s’i la t’i gëzojnë, dashuritë që s’i la t’i jetojnë, për modën që s’i la të ndjekin, për muzikën që s’i la ta dëgjojnë, për pasurinë që ua mori apo s’ua lejoi kurrë ta krijojnë, e godasin për fenë që s’i la ta ushtrojnë, për botën që s’i la ta shohin, për gjuhën e huaj që s’i la ta mësojnë, e godasin edhe më me forcë për trupat e disidentëve që s’u gjejnë varret, për krimet pa mëshirë, për ekzekutimet pa gjyqe, për gënjeshtrat pa limit, për mashtrimet pa skrupull, për luftërat pa armiq apo armiqtë anonimë, për lirinë që s’e njohën , për bukën me gramaturë dhe varfërinë afrikane, e godasin me gjithë forcë dhe sublimojnë kështu atë akt që nuk mund ta bënin dot sa qe gjallë.
Atë mesditë e kisha lënë Qytetin Studenti, ku kishim demonstruar pothuaj gjithë javët e fundit. Me mamin do të takoheshim tek teze Fazo, e cila kishte qenë pa qejf. Kur mbërritëm tek ajo, hapëm televizorin dhe pamë se si furia e njerëzve në sheshin “Skënderbej” bërtiste “Liri Demokraci”, “E duam Shqipërinë si gjithë Europa” dhe me litarë që nuk dihej ku i kishin gjetur aq shpejt tërhiqnin zvarrë imazhin e bronzuar të atij që i kishte tërhequr zvarrë me soj e sorollop për 46 vjet. Ishte një ditë që duket se për nga madhështia nuk ka të krahasuar me asnjë tjetër në historinë moderne shqiptare. Sikur të mos ishim gënjyer nga ata që në ato momente u hoqën sikur drejtonin revolucionin tonë, ndoshta ajo ditë do të realizonte njëherë e mirë revolucionin që i duhej vendit tonë, atë të përmbysjes totale të komunizmit, ku blloku do të kishte marrë dënimin që meritonte dhe historia nuk do të mbyllej me dënime për fatura kafeje. Por duket se të gjithë ishim naivë në atë kohë, përderisa mendonim se rënia e shtatores ishte fundi i komunizmit. Gëzoheshim vetëm se popullit tashmë pas kaq dekadash letargji i kishte dalë frika.
Unë dhe mami, sapo dëgjuam lajmin, u ngritëm pupthi. Autobusët e linjës nuk funksiononin si rezultat i kolapsit të shtetit që dukej se u shpërbë në vetëm disa orë. Në këto kushte rruga në këmbë ishte e pashmangshme, por edhe kënaqësi më vete, pasi do të kalonim sheshin kryesor dhe atje do të gjenim vetëm rrënojat e një diktature që na kishte dhënë drejtimet e jetës pa dëshirën tonë. Kur iu afruam, ai apo dulla, sikur e kishte etiketuar populli, nuk ishte më aty. Ndiem një lehtësi, një paqe që vjen nga thellësia e shpirtit, si për të na rrëfyer se paqja është brenda nesh, por rrethanat shumë herë nuk ia bëjnë asaj shfaqjen të lehtë. Hymë në shtëpi me një frymë, përqafuam nënën që, si gjithmonë, qante, këtë herë nga gëzimi. Dita e 20 shkurtit rrëfeu se ajo, si shumë nëna të tjera, arriti t’ia dalë. E shkuara duhet të harrohet nëse e ardhmja premton se do të jetë ndryshe. …Po linim pas një epokë të zymtë. Çfarëdo të vinte, nuk do të ishte kurrë si ajo. Kaq na mjaftonte të ishim të lumtur. Nëna ishte e lumtur gjithashtu.
Fragment i shkëputur nga libri “Eleganca e Lotëve”.
