Luan Rama: MURGU I MALIT TË SHENJTË
Nga udhëtimi i Odiseut homerik deri në ditët tona, fatet njerëzore jo rrallë i kanë përngjarë këtij tregimi të lashtë. Odisea Mihalis, ushtari i Luftës Italo-Greke, do të kalojë nga një sprovë të tjetrën; nga shtëpia e një shqiptari në malet e Këlcyrës, në burgjet e fashizmit e më pas në kampin e internimit të Ustikës në jugun e Italisë. Vitet kalojnë, dhe në kthim, ai nxiton të kthehet pranë gruas, “Penelopës” së tij. Po çfarë ka ndodhur vallë në fshatin e tij aq të ngjashëm me Itakën e Odiseut?…
Së shpejti një roman i Luan Ramës botuar nga ALBAS
MURGU I MALIT TË SHENJTË
Fragment
“… – Eja, ulu tani se ke bërë gjithë atë rrugë për të ardhur deri këtu. Po të vë diçka për të ngrënë”.
Kur Erveheja shkoi në kthinën që përdornin si kuzhinë, ai nisi të kundrojë në heshtje atë dhomë ku kishte qëndruar një kohë të gjatë. Pikërisht këtu Sofo e kishte sjellë Odisean të plagosur rëndë atë natë dimri të vitit 1941. Grekët ishin tërhequr me shpejtësi dhe Odisea kishte mbetur gjysmë i vdekur në disa gëmusha, lart në kodrinë. Por Zoti e ndihu se tek priste dru në pyll, Sofo e kishte gjetur rastësisht atë ushtar të përgjakur që donte të fliste dhe nuk i fliste dot. I kishte ardhur keq… Me ta gjetur aty, pas dy ditësh Sofo e kishte mbartur mbi shpinë deri në prag të shtëpisë, ku herë pas here, pikërisht aty kishte dëgjuar ashtu symbyllur dhe në delirin e dhimbjeve zërin e asaj gruaje që fliste në greqisht… “Është grek… po ky i mjerë do na vdesë në duar… Sillma velenxën se po dridhet”! Ishte habitur dhe nuk e kuptonte se ku ishte atë çast, në luftë apo diku në fshatin e tij.
Erveheja i fliste Sofos. Lufta e solli që të fliste përsëri greqisht. Ishin njohur në Gjirokastër vite të shkuara. Erveheja ishte nga Goranxia e Dropullit, e bukur dhe me gërsheta dhe Sofo e kishte marrë menjëherë dhe e kishte sjellë në fshatin e tij, në malet e Këlcyrës.
Atë natë lufte e kishin shtrirë në një nga kthinat e shtëpisë, ndërsa Odisea fliste në jerm.
– Lermë, lermë të vdes!
Në Peshtan, lufta bënte kërdinë. Po kështu dhe në Grykën e Këlcyrës. Shkurti dhe marsi i atij dimri të egër ishin muajt e barbarisë. Dëbora e maleve u nxi nga kufomat e ushtarëve të vrarë dhe predhat e bombave që nxinin në hapësirat e bardha. Ushtarët binin nën breshëritë e mitralozëve dhe të granatave. Predha që e kishte goditur i kishte hapur Odiseas tri plagë në trup dhe kishte humbur shumë gjak. Eh, i varfëri Sofo. Kishte bërë të pamundurën. E kishin larë, e kishin mbathur e fshehur se mos e gjenin ushtarët italianë. Ditë më pas, para se fashistët të vinin në fshat, vonë në mes të natës, Sofo e kishte fshehur Odisean në Shpellën e Dreqit dhe atje i mjekoi plagët që mezi iu mbyllën. Ishte dimër i akullt dhe era ulurinte gjer brenda në shpellë. Një natë dëbore ishin afruar ujqit, por me një urë zjarri, Sofo i kish trembur dhe ata më së fundi kishin shkuar. Kur Sofo i shfaqej në shpellë me atë urë zjarri në dorë për t’i sjellë qumësht e musht rrushi që të merrte forca, kërkëllimat e armëve dëgjoheshin ende. Dhe atëherë Odisea i lutej që ta linte të vdiste aty. “E kam marrë atë udhë, Sofo vëllai, i thoshte ai, – tani pres vdekjen të më marrë”! Por Sofo i jepte zemër dhe natën tjetër i shfaqej sërish mes furtunës, me urën e zjarrit në dorë, e atij i dukej si një engjëll që ia dërgonte vetë Perëndia. Vu-vuuu – ulërinte era.
Këto mendonte Odisea kur Erveheja i tha të ulej në tavolinë. Buka e misrit i dukej e hidhur. Nuk kishte atë shijen e dikurshme siç e bënte Erveheja, ajo bukë e ëmbël, e butë, me një aromë qumështi, edhe pse ishte luftë. Ndoshta kështu më dukej mua, mendoi. Shikonte zjarrin, kafshonte bukën, merrte një copë djathi, pastaj qepën dhe përtypej në heshtje. Kërcuri i madh në oxhak kërciste, digjej, flakëronte. Vështronte flakët dhe ato i kujtuan përsëri ato netë kur Sofo nxitonte ti ngjitej shpellës, gjithnjë me urën e zjarrit, kur hija e tij e stërmadhe hynte në guvë si ta kishin sjellë vetëhyjnitë.
Në fshat askush nuk e dinte që një grek ishte fshehur në shtëpinë e Sofos, të cilit i vinte keq të tregonte për grekun që dergjej midis jetës dhe vdekjes. Disa herë në mesnatë zgjohej plot ankth. Në gjumë e sipër i shfaqeshin fashistët që kishin kapur Odisean dhe e kërcënonin: “Po ti, pse nuk e le të jepte shpirt kur e pikase? – Po ku ta lija të varfërin? – u përgjigjej ai, – ç’do të thoshte pastaj Perëndia“?…
Dhe kështu muajt shkonin. Aty nga fundi i majit, kur plagët iu mbyllën, Odisea kërkoi të largohej.
– Ku do të ikësh kështu? – i kishte thënë Sofo, – ti mezi mbahesh në këmbë, prit dhe ca.
Por Odisea këmbëngulte.
– Prit dhe pak se të shoqëroj unë në rrugën për Ersekë e që andej mund të hidhesh në malet e Greqisë.
– Sofo vëllai, duhet të kthehem në shtëpi. Ti më shpëtove jetën dhe nuk do ta harroj kurrë gjithçka bëre për mua. Të kam vëlla dhe ti më ke vëlla. Kur lufta të mbarojë do të vij të të shoh!
Por Odisea nuk tundej nga e tija. Donte të kthehej në Kretë, pranë gruas dhe nënës së tij. Më së fundi Sofo ia fshehu armët dhe po kështu edhe rrobat ushtarake. E mbathi me disa rroba të tij dhe më së fundi e shoqëroi gjer tutje, dy ditë udhë nëpër pyje gjersa i tregoi malin që ngrihej nga ana e Greqisë. Ky ishte takimi i tyre i fundit. Që atëherë Zoti nuk deshi që ata të takoheshin përsëri.
Një ditë më vonë pranë kufirit, ushtarët italianë e kishin kapur dhe menjëherë e kishin dërguar të lidhur në Tiranë. Pas një muaji, nga qelitë e kryeqytetit menjëherë e kishin nisur drejt Durrësit e pastaj drejt Italisë.
Erveheja fliste ngadalë, psherëtinte e kujtonte. Vajtonte Sofon që ishte vrarë dy hapa nga shtëpia. Kishte rënë me kurriz dhe Erveheja e kishte gjetur duke dhënë shpirt, ashtu, me duart e hapura dhe sytë nga qielli. Belbëzonte i shkreti dhe donte të thoshte diçka, por Erveheja kurrë nuk e mësoi se ç’donte t’i thoshte burri i saj i shtrenjtë.
– Më ngeli peng që nuk e mora vesh se ç’donte të më thoshte ato çaste. Përpëlitej i shkreti me fytin e tij të gjakosur.
Ah kujtimet, lufta, Sofo me varrin e tij… Pasi hëngri bukë, Odisea i kërkoi ta çonte tek varri që ta përshëndeste për herë të fundit. Erveheja ecte përpara dhe ai e ndiqte pas, në monopatin që të çonte tek varrezat e fshatit. Më së fundi mbërritën. Në krye të varrit, Sofo kishte një kryq të madh druri ku ishte shkruar emri i tij dhe data e vitit 1944. Erveheja heshti një çast të gjatë. Buza iu drodh dhe atëherë e kafshoi me dhimbje.
– Edhe pak do çlirohej vatani, por Sofo nuk e kishte këtë fat. Zoti e mori lart në qiell. Të paktën shpëtuan fëmijët.
Odisea u ul pranë varrit dhe zgjati dorën mbi atë varr të thjeshtë duke mërmëritur plot dhimbje një këngë vaji që në raste vdekjesh e këndonin në Kretë.
“Ti shkove vdekatar si Davidi dhe Aleksandri / vdiqe si një burrë i Tebës që gjylet hidhte / vdiqe si një valltar i Epirit, hirin e të cilit shoh në buzë të dallgëve të detit…”.
Kur dëgjoi vajin, sytë e Ervehesë u mbushën me lot.
– Të të rrojnë fëmijët dhe të gëzojnë! – i tha më së fundi Odisea.
U ngrit dhe ktheu kokën tutje malit. Pikërisht atje kishte qëndruar disa ditë, fshehur në gëmushat e malit. Aty kishte parë hënën e zbehtë që i ngjante me fytyrën e një të vdekuri. Ati i Shenjtë nuk deshi ta merrte. Aty, tek priste vdekjen, i ishte shfaqur fytyra e atij njeriu të panjohur që e mbuloi me gunën e tij. Nga vinte ky njeri? Kush e kishte dërguar? I dukej se Perëndia e kishte dërguar t’i jepte bekimin e fundit, por jo… Shpejt nga sytë që i shkëlqenin e kuptoi se ai fshatar, më i madh në moshë se ai, ishte një njeri i mirë.
Po perëndonte dhe në dritën okër iu shfaqën përsëri imazhet e asaj lufte barbare ku vdekja ishte në çdo hap. “E ç’ju desh grekëve të luftojnë në tokë të huaj”, i foli vetes dhe më në fund lëvizi duke ndjekur Ervehenë për t’u kthyer drejt shtëpisë.
Gjumi e zuri vonë. Tutje u dëgjuan të lehurat e qenve të fshatit. Mbajti vesh një çast, u ngrit dhe doli në oborr. Shikonte me mall atë shtëpi ku kishte jetuar. Pastaj hodhi sytë nga ana e malit dhe vëzhgoi tutje, andej ku me sa dukej duhej të ishte diku, disi e fshehur Shpella e Dreqit. Kujtoi atë të çarë shkëmbore dhe hyrjen e frikëshme të shpellës. Tani u kujtua që asnjëherë nuk e kishte pyetur Sofon se përse e kishin quajtur Shpella e Dreqit. Ndoshta besonin se dikur, në kohëra të lashta, atje kishte jetuar ndonjë djall. Kushedi? I ngjante si ajo shpellë e Polifemit, birit të Poseidonit dhe menjëherë kujtoi Pakomenë, gjyshin që i tregonte dikur historinë e Polifemit. Qeshi me vete se Pakomea e imitonte Polifemin në një mënyrë të çuditshme duke hapur krahët, duke trashur zërin dhe duke bërë gjoja se kontrollonte deshët që dilnin nga shpella se mos mes tyre kalonte dhe Odisea me shokët e tij. Dhe kur ai duhej të dilte i fundit pas shokëve për të zbritur në anijen poshtë shkëmbenjve, Pakomea imitonte zërin e Odiseas duke thënë vargjet e Homerit: “Ti, Polifem i çmendur që hëngre disa nga shokët e mi… A nuk kishe frikë ta bëje këtë? Por Zoti të ndëshkoi, ashtu dhe Zotat e tjerë“! Pastaj Pakomea në tregimin e tij, me një zë rëndë shtonte: “Polifemi lart ulërinte dhe kur e kuptoi se kush ia hodhi dhe e verboi, ia dha ulurimës duke thënë “Ti, o ati im Poseidon që trondit gjithë botën. Bëj të mundur që Odisea të mos arrijë kurrë në mbretërinë e tij në Itakë…“.
Dhe kështu Pakomea ngrihej në këmbë dhe bënte sikur hidhte një shkëmb poshtë detit, ku ishte anija e Odiseas duke bërtitur me të madhe: Bum, bum, bum…
Papritur një zhurmë e madhe jehoi në heshtjen e thellë të natës dhe e shkëputi nga kujtimet për Pakomenë. Përgjoi një çast dhe e kuptoi. Poshtë, andej nga kalonte rruga, kamionat e ushtrisë i drejtoheshin Ersekës, kufirit me Greqinë. Vallë do të ketë përsëri luftë?…
8.
Atë natë Odisean nuk e zuri gjumi. Që në mëngjes shkoi përsëri nga varrezat, përshëndeti dhe njëherë Sofon e vdekur dhe u kthye. Erveheja e përcolli në oborr dhe i zgjati një trajse të vogël:
– Merre ta kesh për të ngrënë rrugës.
– Ç’është?
– Paksimadhe… ke rrugë të gjatë për të bërë.
Vështroi Ervehenë me dashuri, e përqafoi me dhimbje dhe u nis drejt rrugës kryesore që të çonte në Tepelenë.
Kur zbriti në qytetin e vjetër hyri menjëherë në bujtinën e vetme, me kështjellën e lashtë që shfaqej në sfond dhe iu kujtua menjëherë dita kur kishte zbarkuar aty me kompaninë e tij vite më parë. Hyri brenda dhe u ul në një tavolinë bosh mes zhurmës së njerëzve që pinin kafe apo ndonjë raki. Më tutje një njeri i heshtur hante i menduar. Papritur në tavolinën në krah dëgjoi tre burra që flisnin frëngjisht duke përmendur Greqinë. Njëri nga ata, për nga veshja, iu duk se ishte një shoqërues shqiptar, ndërsa një tjetër që ishte në banak, po kthehej për tek tavolina e tyre. Dukej që ishte një fytyrë greku, për më tepër që në gjoks të xhaketës ishte qëndisur një flamur i vogël grek. Kur tjetri u afrua për t’u ulur, kureshtar, Odisea e pyeti:
– Grek?
– Po, – ia ktheu ai i habitur në greqisht.
– Ku shkoni kështu?
– Ishim në malet e Pindit për të takuar partizanët e ELAS-it. Tani po kthehemi nga brigjet e Prespës.
– Ti je partizan?
– Po, – iu përgjegj ai me krenari, – po ti?
– Unë po shkoj në Greqi. Kthehem nga Italia. Kam qenë i internuar në ishullin e Ustikas nga fashistët italianë… Një kohë të gjatë kam qenë në spital.
– Paske hequr shumë!
– Eh, lufta vëllako! Në kamp u bëra tuberkuloz. Thashë se më së fundi po vdisja, ndërkohë që lufta kishte mbaruar. Më çuan në një klinikë në Napoli dhe aty kalova një vit. Një kohë të gjatë prisja ndonjë anije që shkonte në Greqi, por të gjitha lidhjet me Greqinë ishin ndërprerë…
Tjetri tundi kokën.
– Pra më së fundi po ktheheni në shtëpi.
– Po, më së fundi.
Dhe pas një heshtje të shkurtër Odisea shtoi:
– Po ç’bëhej atje në Gramoz?
– Luftë vëlla, luftë. Poeti i madh francez Pol Eluar, – dhe ai tregoi nga njeri prej francezëve që ishin ulur, – i entusiazmoi partizanët tanë… Veç t’i shihje? Sapo ishin kthyer nga beteja kur ia filluan këngëve dhe valleve. Eluar u recitonte poezitë e tij që unë ia përktheja në greqisht.
– Kishte shumë të vrarë?
– Ah, miku im, shumë!… Një pasdite shkuam në shtëpinë e një partizani të plagosur rëndë që e quanin Dhimo. Po atë natë poeti shkroi poezinë me titull “Qivuri i Dhimos”. Po kështu dhe një tjetër poezi për kapitenin Jotis që dergjej e po vdiste.
Ndërkohë ata të tavolinës përballë kishin kthyer kokat dhe dëgjonin të habitur se ç’thonin dy grekët.
– Cili nga ata është poeti.
– Ai më i riu, me një pamje levendi.
Odisea i përshëndeti me kokë.
Greku i shtrëngoi dorën duke i thënë:
– Rrugë të mbarë për në Greqi dhe uroj t’i gjesh shokët tanë shëndoshë e mirë.
– Faleminderit… Po ti? Do kthehesh përsëri në Gramoz?
– Po, nesër, sa të ndahem me francezët. Lufta jonë nuk ka mbaruar akoma.
Më së fundi ai u largua dhe u ul në karrigen bosh rreth miqve të tij.
Më 26 maj 1949, një avion e kishte çuar Elyarin në Pragë. Që andej, një tjetër avion e mori atë dhe Ives Farge, drejt Jugosllavisë, tashmë e armiqësuar me Shqipërinë e kuqe të Enver Hoxhës. Objektivi i tyre ishin partizanët grekë të gjeneralit Markos në frontin greko-shqiptar, në veri të Pindit, krahinë e Gramozit dhe e malit Verno. Nga Tirana, një kamion i vjetër “Fiat“ i çoi vizitorët në qytezën e Bilishtit. Që andej ata e kaluan kufirin me një xhips me nga një çantë shpine, ku brenda Elyar kishte futur libra me poezi… Partizanët i pritën dhe i përqafuan në shtëpitë mbi liqenin e Prespës. U ofruan raki. Pastaj ca të rinj i shoqëruan të hipur mbi mushka përgjatë përrenjve nëpër pyje, rrëpira, qafa e gërxhe të “Greqisë së lirë”. Po të mos kishte të shtëna topi që dëgjoheshin herë pas here, ky udhëtim do t’i ngjante një eskursioni kampistësh të gëzuar. “Po bëj një udhëtim të mrekullueshëm në ‘Greqinë e lirë’, shkruante Elyari ato ditë. – Luftëtarët dhe luftëtaret janë të mbushura gjithë shpresë e kurajo… Natën e kaluar 4.000 fshatarë e ushtarë me mitroloza përjetonin triumfin e tyre. U lexuan poemën time ‘Athina’. Ishte një miting për paqen botërore. Të gjithë kërcenin, këndonin. Këndonin gjatë gjithë kohës”. Dhe në vazhdim, dora e Elyarit kishte shkruar një poezi:
“Nëse Greqia do të çlirohej / Nga armiqtë e gjithë njerëzimit/ Nëse nakra do ishte e xhveshur/ Nga burgu i guackës së saj/ Nga qefini i saj opak e gri/ Nëse ngjyra do të tregonte gjinjtë e saj/ Nëse do të luanim bashkë të njëjtën lojë/ Njeriu do të gjente frymën e vetvetes”…
Në një fotografi të botuar në atë kohë në shtypin francez, rrëzë një peme dukej Elyari, me një kapuç bariu në kokë, duke iu drejtuar me megafon ushtarëve të qeverisë greke që ta linin luftën vëllavrasëse. 200 megafonë shpërndanin njëherësh thirrjet e tij: “Bij të Greqisë, ju drejtohem juve, fshatarë, puntorë, intelektualë, juve që ju kanë detyruar t’i shërbeni ushtrisë qeveritare…Unë jam një dëshmitar i shtyrë vetëm nga e vërteta dhe pasioni për Paqen. Një luftë vllavrasëse si kjo e juaja, është nga luftrat më mizore, nga e cila përfitojnë veç ata që e udhëheqin atë”.
Kur Odisea doli në rrugë makina të shumta kalonin dhe merrnin kthesën për në urën e Dragotit, që pastaj i drejtoheshin jug-lindjes, drejt Ersekës, maleve të Kolonjës e të Korçës. Të rralla ishin makinat që shkonin poshtë, drejt Gjirokastrës.
