Saimir Kadiu: In memoriam, Bekim Fehmiu!
BEKIM FEHMIU (1 QERSHOR 1936 – 15 qershor 2010)
Legjenda shqiptare që çau Perden e Hekurt dhe pushtoi ekranet e botës… Ka artistë që bëhen të famshëm në vendin e tyre. Ka të tjerë që arrijnë sukses ndërkombëtar. Por vetëm pak prej tyre shndërrohen në simbol të një kombi. Bekim Fehmiu ishte një prej atyre figurave të rralla që e tejkalojnë kohën, kufijtë dhe gjuhët.
Ai lindi 90 vjet më parë, më 1 qershor 1936 në Sarajevë, në një familje shqiptare me origjinë nga Gjakova. Ishte biri i hoxhë Ibrahim Fehmiut dhe Hedijes. Babai i tij ishte internuar në kryeqytetin boshnjak nga autoritetet e Mbretërisë Jugosllave për shkak të veprimtarisë së tij kombëtare.
Më vonë familja u vendos fillimisht në Shkodër dhe më pas në Prizren, qytet ku Bekimi do të kalonte vitet e rinisë dhe do të formësonte identitetin e tij kulturor e artistik.
Në historinë e kinematografisë evropiane, Bekim Fehmiu zë një vend krejt të veçantë.
Ai mbetet aktori i parë dhe pothuajse i vetmi nga Europa Lindore që, në kulmin e Luftës së Ftohtë, arriti të thyejë kufijtë politikë dhe ideologjikë të kohës, duke depërtuar në qendrën më prestigjioze të industrisë së filmit botëror – Hollivud.
Në një epokë kur artistët e Lindjes jetonin nën kufizimet e Perdes së Hekurt, ai arriti të fitojë respektin dhe admirimin e kinemasë ndërkombëtare, duke u bërë një ambasador i talentit shqiptar në skenën botërore.
Gjatë karrierës së tij bashkëpunoi me disa prej emrave më të mëdhenj të artit filmik: John Huston, Olivia de Havilland, Ava Gardner, Robert Shaw, Irene Papas, Dirk Bogarde, Claudia Cardinale, Candice Bergen, Charles Aznavour, Laura Antonelli dhe shumë yje të tjerë të ekranit.
Një nga cilësitë më të jashtëzakonshme të Fehmiut ishte aftësia për të interpretuar në shumë gjuhë. Ai luajti role në shqip, anglisht, frëngjisht, italisht, spanjisht, turqisht dhe serbo-kroatisht, duke dëshmuar një fleksibilitet artistik që pak aktorë e kanë pasur në historinë e kinemasë evropiane.
Nga viti 1953 deri në vitin 1998 ai interpretoi në mbi 40 filma artistikë, duke krijuar një galeri personazhesh që mbeten edhe sot modele të aktrimit të nivelit të lartë. Veprat e tij më të njohura përfshijnë “Odiseja”, “Aventurieri”, “Rruga”, “Vitet e nxehta”, “Dezertori”, “E dashura ime Libera”, “Prova speciale” dhe shumë të tjera, ku talenti i tij shpërtheu me një intensitet të rrallë.
Por filmi që e ngriti në panteonin e kinemasë botërore ishte pa dyshim “Mbledhësit e Puplave” (Skupljači Perja), realizuar në vitin 1967.
Ky film, i bazuar në jetën e komunitetit rom në Vojvodinë, trajtonte tema universale si dashuria, varfëria, dinjiteti njerëzor, konfliktet sociale dhe paragjykimet etnike. Interpretimi i Bekim Fehmiut në rolin kryesor u cilësua nga kritika ndërkombëtare si një nga paraqitjet më të fuqishme të kinemasë evropiane të pasluftës.
Filmi fitoi Çmimin Special të Jurisë në Festivalin prestigjioz të Cannes dhe u nominua për Çmimin Oscar si Filmi më i Mirë i Huaj, duke e bërë emrin e Bekim Fehmiut të njohur në të gjithë botën.
Por madhështia e interpretimit të Bekim Fehmiu ishte se një vit me pas i dhuroi botës së filmit Odiseun me fytyrën e njeriut që kërkon atdheun
Ka shumë aktorë që kanë interpretuar Odiseun, heroin e pavdekshëm të Homerit. Por shumë pak kanë arritur ta bëjnë atë aq njerëzor, aq të prekshëm dhe njëkohësisht aq madhështor sa Bekim Fehmiu në serialin televiziv “Odisea” të vitit 1968.
Odiseu i Bekim Fehmiut nuk ishte thjesht luftëtari fitimtar i Trojës. Ai ishte njeriu i lodhur nga luftërat, i plagosur nga mungesat, i përndjekur nga fati dhe i etur për t’u kthyer në shtëpi. Në sytë e tij lexohej mall, krenari, dhimbje dhe një forcë e brendshme që nuk thyhej kurrë.
Fehmiu kishte diçka që pak aktorë e zotërojnë: praninë. Mjaftonte ta shihje në ekran dhe kuptoje se ai nuk po luante Odiseun; ai po jetonte brenda tij. Fytyra e tij e skalitur, shikimi depërtues dhe qëndrimi fisnik krijonin figurën e një mbreti që kishte parë gjithçka, por që nuk kishte humbur kurrë shpresën.
Ndryshe nga interpretimet më heroike dhe monumentale që janë bërë më vonë, Bekim Fehmiu i dha Odiseut një dimension thellësisht njerëzor. Ai nuk ishte një supernjeri. Ishte një njeri që vuante, gabonte, dyshonte dhe megjithatë vazhdonte rrugën e tij.
Në historinë e ekranizimeve homerike, shumë aktorë të mëdhenj kanë veshur mantelin e Odiseut.
Kirk Douglas, në filmin “Ulysses” (1954), krijoi një Odise energjik, luftarak dhe tipik për kinemanë epike të Hollywood-it të viteve pesëdhjetë. Ishte një hero i fuqishëm, plot dinamizëm dhe autoritet.
Armand Assante, në mini-serialin “The Odyssey” (1997), solli një Odise më dramatik, më të errët dhe më të trazuar psikologjikisht, duke e afruar figurën me ndjeshmërinë moderne.
Sean Bean, në “Troy” (2004), megjithëse në një rol dytësor, i dha Odiseut inteligjencën politike dhe dinakërinë strategjike që e karakterizon në poemën homerike.
Por Odiseu i Bekim Fehmiut kishte një cilësi që e dallonte nga të gjithë: ai dukej sikur vinte drejtpërdrejt nga vetë Mesdheu homerik. Në tiparet e tij kishte diçka arkaike, diçka ballkanike dhe mesdhetare njëherësh, që e bënte figurën jashtëzakonisht autentike.
Pikërisht për këtë arsye shumë kritikë evropianë të kohës e konsideruan interpretimin e tij ndër më bindësit e realizuar ndonjëherë për heroin e Homerit.
Në ekran, Bekim Fehmiu nuk ishte vetëm mbreti i Itakës.
Ai ishte simboli i njeriut që udhëton gjatë gjithë jetës për të gjetur shtëpinë e tij.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse, më shumë se pesëdhjetë vjet më vonë, Odiseu i tij vazhdon të kujtohet. Sepse në atë interpretim nuk shihnim vetëm një personazh të mitologjisë greke.
Shihnim vetë njeriun, në kërkim të rrugës së kthimit.
Nëse roli i Odiseut e bëri të njohur në mbarë botën, ishin filmat e kinemasë evropiane ata që e shndërruan Bekim Fehmiun në një figurë të admiruar nga publiku i kontinentit.
Në vitet ’70 dhe ’80, ai ishte një nga fytyrat më karizmatike të ekranit evropian. Një aktor me elegancë natyrale, me një bukuri mashkullore të veçantë dhe me një intensitet interpretimi që e bënte të paharrueshëm në çdo rol.
Në filmin “E dashura ime Libera” (Libera, amore mio), përkrah divës së madhe italiane Claudia Cardinale, Fehmiu dëshmoi se nuk ishte vetëm një aktor epik apo aventurier. Ai zotëronte edhe ndjeshmërinë e hollë dramatike, aftësinë për të shprehur me një shikim të vetëm dashurinë, dhimbjen, zhgënjimin dhe dinjitetin njerëzor.
Në ekran, ai nuk përpiqej kurrë të dominonte partneren e tij artistike. Përkundrazi, krijonte një ekuilibër të rrallë, ku forca e interpretimit buronte nga natyrshmëria. Pikërisht kjo e bëri bashkëpunimin e tij me Claudia Cardinale një nga çiftet më elegante të kinemasë italiane të asaj periudhe.
Po aq mbresëlënës ishte edhe në serialin televiziv “Përgjithmonë Xhulia” (Per sempre Giulia), ku interpretoi përkrah një tjetër ikonë të ekranit evropian, Laura Antonellit.
Laura Antonelli konsiderohej një nga gratë më të bukura dhe më të adhuruara të kinemasë italiane. Megjithatë, në skenat e përbashkëta, Fehmiu nuk mbetej kurrë në hijen e partnerit Ai sillte një prani të qetë, aristokratike, pothuajse magnetike, që e bënte publikun të ndiqte me të njëjtin interes çdo lëvizje dhe çdo fjalë të tij.
Ishte një aktor që nuk kishte nevojë për gjeste të tepruara. Ai fliste me sytë, me heshtjen, me mënyrën se si hynte në një skenë apo si largohej prej saj.
Kritika evropiane e kohës shpesh e përshkruante si një ndërthurje të elegancës mesdhetare me forcën dramatike ballkanike. Ai kishte hijeshinë e aktorëve italianë, intensitetin e shkollës franceze të interpretimit dhe temperamentin e fuqishëm të Lindjes Evropiane.
Pikërisht për këtë arsye Bekim Fehmiu ishte një figurë unike. Ai nuk përfaqësonte vetëm një komb apo një kinematografi. Ai ishte një artist evropian në kuptimin më të plotë të fjalës.
Sot, kur shohim filmat e tij përkrah yjeve si Claudia Cardinale, Laura Antonelli, apo yjeve të tjerë të mëdhenj të ekranit, kuptojmë se ai nuk ishte thjesht “aktori shqiptar që pati sukses jashtë vendit”.
Ai ishte një nga aktorët e rëndësishëm të kinemasë evropiane të gjysmës së dytë të shekullit XX.
Një burrë me fytyrën e një heroi antik, me shpirtin e një artisti të madh dhe me atë magnetizëm të rrallë që nuk zbehet as me kalimin e dekadave.
Megjithatë, madhështia e tij nuk qëndron vetëm te fama apo çmimet.
Bekim Fehmiu mbeti gjithmonë krenar për origjinën e tij shqiptare. Në një kohë kur identitetet kombëtare shpesh fshiheshin për arsye politike, ai nuk e mohoi kurrë prejardhjen e tij. Përkundrazi, e mbajti me dinjitet dhe krenari në çdo skenë ku interpretoi.
Sot, shumë vite pas largimit të tij nga jeta, Bekim Fehmiu vazhdon të mbetet një figurë unike: një artist me përmasa botërore, një pionier që hapi rrugën e aktorëve të Ballkanit drejt kinemasë ndërkombëtare dhe një prej emrave më të ndritur që ka nxjerrë kombi shqiptar në fushën e artit.
Ai nuk ishte vetëm një aktor i madh. Ai ishte një epokë.
Një fytyrë shqiptare që për dekada të tëra ndriçoi ekranet e botës.
Megjithatë, në zemrën e tij mbetën dy ëndrra që nuk u realizuan kurrë.
E para ishte të interpretonte Gjergj Kastriot Skënderbeun në një film të madh ndërkombëtar. Ai besonte se heroi shqiptar kishte përmasat e figurave më të mëdha historike të ekranit botëror dhe shpesh shprehte dëshirën që një ditë ta sillte në jetë me talentin dhe pasionin e tij. Por kjo ëndërr mbeti vetëm një projekt i parealizuar.
E dyta ishte edhe më e thjeshtë, por ndoshta më prekëse. Bekim Fehmiu, i lindur në Sarajevë për shkak të internimit të të atit, do të dëshironte që në certifikatën e tij të lindjes të shkruhej emri i një qyteti shqiptar. Shkodra, ku familja e tij jetoi për disa vite dhe ku ai ruante kujtime të hershme e të dashura, zinte një vend të veçantë në zemrën e tij.
Fati nuk ia dha as njërën, as tjetrën.
Por ndoshta jeta i dhuroi diçka më të madhe. Ai vetë u shndërrua në një simbol të kulturës shqiptare, në një figurë që i bëri shqiptarët të ndihen krenarë në skenën ndërkombëtare. Në mungesë të filmit për Skënderbeun, Bekim Fehmiu u bë vetë një lloj kalorësi modern i identitetit shqiptar. Dhe në mungesë të një certifikate lindjeje shqiptare, ai fitoi diçka më të rrallë: një vend të përhershëm në kujtesën dhe zemrat e shqiptarëve kudo që jetojnë.
Sepse atdheu i vërtetë i artistëve të mëdhenj nuk është vetëm vendi ku lindin, por edhe kujtesa e popullit që nuk i harron kurrë.
https://gazetadielli.com/bekim-fehmiu-1-qershor-1936-15-qershor-2010
