Cafo Boga: Është ekonomia, Kryeministër — por së pari janë njerëzit
Analizë në shqip dhe anglisht
“Prova e përparimit tonë nuk është nëse u shtojmë edhe më shumë bollëkut të atyre që kanë shumë, por nëse sigurojmë mjaftueshëm për ata që kanë shumë pak.” – Franklin D. Roosevelt
Nga Cafo Boga, M.S. në Diplomaci — 20 shtator 2026
Shprehja e famshme e James Carville-it — “Është ekonomia, budalla” — e përqendroi fushatën fituese presidenciale të Bill Clinton-it më 1992 tek ajo që kishte më shumë rëndësi për amerikanët e zakonshëm: mirëqenia e tyre ekonomike.
Më shumë se tri dekada më vonë, një version i këtij mesazhi duhet t’u drejtohet kryeministrave të Shqipërisë, Kosovës dhe Malit të Zi: Është ekonomia, Kryeministër — por para së gjithash janë njerëzit.
Megjithëse këto vende ndryshojnë në sistemet politike, rrethanat ekonomike dhe sfidat kombëtare, udhëheqësit e tyre kanë një prirje shqetësuese të përbashkët: pushteti po personalizohet, ndërsa qeveritë po largohen nga njerëzit të cilëve duhet t’u shërbejnë.
Kryeministrat mbizotërojnë televizionin, rrjetet sociale, ceremonitë publike dhe debatin kombëtar. Ata shpallin rekorde turistike, rritje pagash, projekte infrastrukturore, investime të huaja dhe përparim drejt Evropës, duke e paraqitur shpesh veten si mbrojtës të pazëvendësueshëm të kombit.
Por udhëheqja nuk matet me fjalime apo njoftime. Ajo matet me atë nëse qytetarët jetojnë me dinjitet, institucionet funksionojnë pa ndërhyrje politike dhe të rinjtë shohin të ardhme në vendin e tyre.
Shqipëria: Krizë besimi, demokracie dhe drejtimi ekonomik
Kryeministri Edi Rama mund të tregojë arritje reale: rritjen e dukshmërisë ndërkombëtare dhe turizmit, përmirësimin e infrastrukturës dhe përparimin e negociatave me Bashkimin Evropian.
Megjithatë, pas kaq shumë vitesh në pushtet, gjithnjë e më shumë shqiptarë nuk u besojnë më Ramës, Sali Berishës apo establishmentit që ata përfaqësojnë. Protestat e nisura kundër vendimeve të diskutueshme për zhvillimin dhe mjedisin janë shndërruar në kërkesa për llogaridhënie, reforma kushtetuese e zgjedhore dhe përtëritje demokratike.
Shumë shqiptarë besojnë se Rama dhe Berisha duhet të largohen nga vija e parë dhe t’i hapin rrugë një brezi të ri. Pavarësisht qëndrimit ndaj kërkesave të veçanta, këmbëngulja e protestuesve dëshmon një krizë të thellë besimi ndaj klasës politike.
Po aq themelor është problemi ekonomik. Shqipëria nuk mund të ndërtojë një ekonomi të qëndrueshme kryesisht mbi turizmin sezonal, ndërtimin, pronat spekulative dhe remitancat. Hotelet, kullat e resortet mund ta rrisin aktivitetin në statistika, por jo domosdoshmërisht krijojnë një ekonomi të ekuilibruar dhe prodhuese.
Një ekonomi e shëndoshë duhet të prodhojë, kultivojë, përpunojë, krijojë risi dhe të eksportojë. Shqipërisë i duhen fabrika, bujqësi moderne, industri ushqimore, teknologji, arsim profesional, zhvillim rajonal dhe vende pune gjatë gjithë vitit. Ajo duhet të prodhojë më shumë nga ajo që konsumon dhe të eksportojë mjaftueshëm për të ngushtuar deficitin tregtar, pa i trajtuar remitancat dhe turizmin si zëvendësim të prodhimit vendas.
Masa përfundimtare e ekonomisë nuk është sa turistë hyjnë në Shqipëri, por sa shqiptarë mendojnë të largohen prej saj.
Vendi po përballet me krizë demografike nga emigrimi masiv dhe rënia e lindshmërisë. Edhe pse vlerësimet ndryshojnë dhe duhen shmangur pohimet e pakonfirmuara se Shqipëria ka lindshmërinë më të ulët në Evropë, përfundimi është i qartë: vendi po humbet qytetarë të rinj e produktivë, ndërsa popullsia plaket. Një shtet nuk mund të ndërtojë të ardhme kur të rinjtë më ambiciozë e shohin largimin si mundësinë më të mirë.
Kosova: Të fitosh zgjedhjet nuk do të thotë të dish të qeverisësh
Albin Kurti erdhi në qeveri me autoritet të konsiderueshëm moral e politik, duke premtuar luftë kundër korrupsionit, forcim të shtetit, mbrojtje të sovranitetit dhe shkëputje nga praktikat e establishmentit të vjetër. Këto synime mbeten të rëndësishme, por fitimi i shumicës së votave nuk i jep një partie pronësinë mbi institucionet.
Kosova është demokraci parlamentare, e cila kërkon negociim, koalicione, vetëpërmbajtje institucionale dhe kompromis. Kryeministri duhet të qeverisë për të gjithë qytetarët, jo vetëm për votuesit e vet.
Kurti nuk ka ndërtuar konsensus të qëndrueshëm me opozitën dhe shpesh duket se postet më të larta duhet të mbeten nën ndikimin vendimtar të Vetëvendosjes. Opozita, nga ana tjetër, shpesh është përgjigjur me pengim në vend të bashkëpunimit të përgjegjshëm.
Rezultati është paralizë, zgjedhje të përsëritura, reforma të vonuara dhe vështirësi për zgjidhjen e çështjes së presidentit. Zgjedhje të tjera të kushtueshme mund të prodhojnë të njëjtën aritmetikë, ndërsa ngërçi rrezikon financimin ndërkombëtar, reformën institucionale dhe aspiratat evropiane.
Kurti nuk është i vetmi përgjegjës; edhe opozita duhet ta vendosë vendin mbi interesin partiak. Por, si udhëheqësi me mandatin më të fortë, ai ka përgjegjësinë më të madhe të bëjë hapin e parë drejt kompromisit. Duhet të jetë më shumë moderator demokratik dhe më pak figurë urdhëruese. Udhëheqja nuk do të thotë të fitosh çdo përplasje, por ta çosh vendin përpara.
Kosovës i duhet më pak përballje politike dhe më shumë vëmendje ndaj punësimit, energjisë, arsimit, bujqësisë, prodhimit, investimeve, eksporteve dhe largimit të të rinjve. Sovraniteti është thelbësor, por duhet të prodhojë një shtet funksional dhe jetë më të mirë për qytetarët.
Ekonomia e Kosovës mbetet tepër e varur nga konsumi, importet, shpenzimet publike dhe remitancat, ndërsa prodhimi vendas dhe eksportet vazhdojnë të jenë të pamjaftueshme. Ajo duhet të investojë më seriozisht në energji të qëndrueshme, bujqësi moderne, prodhim, teknologji, arsim profesional dhe sipërmarrje private që krijojnë vende pune produktive dhe u japin të rinjve arsye për të qëndruar.
Mali i Zi: Integrim evropian pa decentralizim të mirëfilltë
Mali i Zi paraqitet si shtet multikulturor dhe kandidat kryesor për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Në letër, shqiptarët gëzojnë të drejta të barabarta; në praktikë, barazia formale nuk ka sjellë gjithmonë ndikim, zhvillim, përfaqësim institucional apo kontroll të barabartë mbi burimet vendore.
Shqiptarët nuk janë popull sllav; gjuha, identiteti, historia dhe marrëdhënia e tyre me shtetin janë të veçanta. Mali i Zi mund të bëhet demokraci e mirëfilltë multietnike vetëm duke e trajtuar këtë veçanti si pasuri, jo si bezdi për t’u administruar.
Zonat shqiptare nuk kanë përfituar zhvillim në përpjesëtim me burimet dhe potencialin e tyre. Për pasojë, shumë shqiptarë kanë emigruar, veçanërisht në Shtetet e Bashkuara, duke i dobësuar komunitetet e tyre demografikisht dhe ekonomikisht.
Kjo u jep rëndësi të veçantë ndryshimeve të propozuara për vetëqeverisjen lokale. Harmonizimi me standardet evropiane duhet të forcojë decentralizimin, subsidiaritetin, konsultimin dhe demokracinë lokale — jo të zhvendosë kompetenca nga komunat te qeveria qendrore.
Komisioni Evropian ka vërejtur se komunat malazeze, pavarësisht përgjegjësive formale, shpesh varen nga miratimi qendror, kanë autonomi të kufizuar financiare dhe nuk konsultohen gjithmonë për ligjet që i prekin. Dhjetëra amendamentet e propozuara nga Bashkësia e Komunave tregojnë se shqetësimi nuk kufizohet te komunat shqiptare.
Për Ulqinin rreziku është veçanërisht i madh. Komuna zotëron disa nga burimet më të vlefshme bregdetare të Malit të Zi, përfshirë Plazhin e Madh. Nëse qeveria qendrore vendos për territorin dhe pasurinë komunale pa pëlqimin kuptimplotë të komunës, vetëqeverisja mbetet simbolike.
Do të ishte e parakohshme të pretendohej se qeveria synon të shesë prona komunale pa miratimin e komunës, nëse këtë nuk e dëshmon ligji përfundimtar. Por përqendrimi i kompetencave krijon rrezikun që vendimet mbi pasuritë komunale të merren kundër vullnetit të komuniteteve që i zotërojnë dhe varen prej tyre. Integrimi evropian nuk mund të përdoret si etiketë për centralizimin.
Iluzioni i udhëheqësit të gjithëpushtetshëm
Rama, Kurti dhe Milojko Spajić ndryshojnë në personalitet, histori dhe rrethana, por përballen me të njëjtën të vërtetë demokratike: kryeministri nuk është shteti.
Një udhëheqës që mbizotëron çdo debat mund të duket i fuqishëm, por shpesh fsheh institucione të dobëta. Kur ministrat nuk veprojnë të pavarur, parlamentet nuk mbikëqyrin qeverinë, komunat nuk mbrojnë pasuritë e tyre, opozita nuk kontribuon dhe qytetarët nuk ndikojnë në vendimmarrje, demokracia bëhet e varur nga një individ.
Asnjë kryeministër nuk mund të krijojë vetë vende pune, të administrojë drejtësinë, të arsimojë fëmijët, të drejtojë komunat, të mbrojë mjedisin, të tërheqë investime dhe të ruajë demokracinë. Këto detyra kërkojnë institucione të afta dhe kulturë politike që jeton më gjatë se çdo udhëheqës. Kur çdo arritje i atribuohet atij, edhe çdo dështim bëhet përgjegjësi e tij.
Si do të dukej një sistem ideal demokratik
1. Qeveria u përket njerëzve. Zyrtarët ushtrojnë përkohësisht autoritetin që ua besojnë qytetarët; nuk janë pronarë të shtetit.
2. Institucionet janë më të forta se individët. Gjykatat, parlamentet, komunat, rregullatorët, administrata dhe mediat duhet të jenë të pavarura nga partia në pushtet.
3. Shumica qeveris, por jo pa kufizime. Opozitës dhe pakicave duhet t’u garantohen pjesëmarrje kuptimplotë dhe mbrojtje ligjore.
4. Kompromisi është përgjegjësi demokratike. Kush nuk di të negociojë, nuk mund të qeverisë një shoqëri pluraliste.
5. Komunitetet vendore duhet t’i drejtojnë çështjet e tyre. Qendra nuk duhet të vendosë për tokën, zhvillimin, kulturën dhe burimet komunale pa konsultim e pëlqim të mirëfilltë.
6. Ekonomia duhet t’i shërbejë shoqërisë. Rritja duhet të krijojë punë produktive, të mbështesë bujqësinë e industrinë, të nxisë eksportet dhe t’u japë të rinjve arsye për të qëndruar.
7. Funksioni publik duhet të mbetet i përkohshëm. Udhëheqësit duhet të forcojnë institucionet dhe të përgatisin pasardhës, jo të kultivojnë bindjen se janë të pazëvendësueshëm.
8. Qytetarët duhet të dëgjohen edhe ndërmjet zgjedhjeve. Protesta paqësore, gazetaria e pavarur, shoqëria civile dhe konsultimi publik janë mbrojtëse të demokracisë, jo kërcënime.
Argumenti për kufizimin e mandateve
Shqipëria, Kosova dhe Mali i Zi duhet ta shqyrtojnë seriozisht kufizimin e disa funksioneve të larta ekzekutive, përfshirë kryeministrin, në dy mandate të plota radhazi, pasuar nga të paktën një mandat jashtë detyrës. Kufizime të tilla nuk janë të zakonshme në demokracitë parlamentare të konsoliduara evropiane, ku mekanizmat institucionalë janë më të fortë. Por në demokracitë më të reja, ku individët mund të mbizotërojnë partitë dhe shtetin, ato mund të nxisin përtëritjen, t’i hapin rrugë një brezi të ri dhe të zvogëlojnë rrezikun e kapjes së institucioneve e kultit të personalitetit.
Kufizimi i mandateve nuk mjafton. Një ish-kryeministër mund të vazhdojë ta kontrollojë partinë ose të sundojë përmes një pasardhësi. Prandaj duhen edhe demokraci e brendshme partiake, financim transparent, gjykata e media të pavarura, shërbim civil profesional, mbikëqyrje parlamentare dhe mbrojtje nga konflikti i interesit e klientelizmi.
Askush nuk duhet të qëndrojë në pushtet aq gjatë sa të bindë veten — ose vendin — se shteti nuk funksionon pa të.
Një çast për vetëvlerësim të sinqertë
Udhëheqësit e Shqipërisë, Kosovës dhe Malit të Zi ende nuk kanë ndërtuar demokraci mjaftueshëm të qëndrueshme apo ekonomi prodhuese që përmbushin nevojat e njerëzve.
Kjo nuk do të thotë se nuk është arritur asgjë ose se çdo dështim u përket vetëm kryeministrave të sotëm. Rajoni trashëgoi institucione të dobëta, konflikte historike, korrupsion, prapambetje ekonomike dhe ndarje politike. Por udhëheqësit zgjidhen për t’i kapërcyer problemet e trashëguara, jo për t’i përdorur pafundësisht si arsyetime.
Elitat politike të të tria vendeve duhet ta vlerësojnë ndershmërisht punën e tyre, të braktisin bindjen se mbizotërimi politik është qeverisje e suksesshme dhe të përqafojnë një qasje të mbështetur në demokraci institucionale, prodhim ekonomik, autoritet vendor, konsensus kombëtar dhe dinjitet njerëzor.
Mesazhi përfundimtar, pra, nuk është vetëm: Është ekonomia, Kryeministër.
Ai është edhe më themelor: Janë njerëzit, Kryeministër. Ekonomia duhet t’u shërbejë, demokracia t’i mbrojë dhe qeveria të japë llogari para tyre. Ju jeni zgjedhur për të shërbyer — jo për të sunduar.
********
Cafo Boga: It Is the Economy Prime Minister But First It Is the People
By Cafo Boga, M.S. in Diplomacy – September 20, 2026
James Carville’s famous phrase—“It’s the economy, stupid”—helped focus Bill Clinton’s successful 1992 presidential campaign on the issue that mattered most to ordinary Americans: their economic well-being.
More than three decades later, a version of that message should be delivered to the prime ministers of Albania, Kosova, and Montenegro: It is the economy, Prime Minister—but first, it is the people.
These three countries are not identical. Each has its own political system, economic circumstances, and national challenges. Yet their leaderships share a troubling tendency: power has become increasingly personalized, while governments have become progressively disconnected from the people they are supposed to serve.
Their prime ministers dominate television, social media, public ceremonies, international meetings, and national political debate. They announce tourism records, salary increases, infrastructure projects, foreign investments, and progress toward European integration. They frequently present themselves as the indispensable guardians of the nation.
But leadership is not measured by the number of speeches delivered, projects announced, or international leaders received. It is measured by whether citizens can live with dignity, whether institutions function without political interference, and whether young people can imagine a future in their own countries.
Albania A Crisis of Trust Democracy and Economic Direction
Prime Minister Edi Rama can point to genuine achievements. Albania’s international visibility has increased, tourism has expanded, infrastructure has improved, and the country has progressed in its negotiations with the European Union.
But after so many years in power, a growing number of Albanians no longer trust either Rama or Sali Berisha—or the political establishments they represent.
The continuing demonstrations are no longer solely protests against an individual government decision. They reflect a much deeper rejection of a political order dominated for decades by the same personalities, parties, networks, and methods of government. What began with opposition to controversial development and environmental decisions has broadened into demands for political accountability, constitutional and electoral reform, and democratic renewal.
Many Albanians increasingly believe that both Rama and Berisha should withdraw from frontline politics and allow a new generation of leaders to emerge. Whether or not one agrees with every demand of the demonstrators, the persistence of the protests reveals a profound crisis of confidence in Albania’s existing political class.
The economic problem is equally fundamental. Albania cannot build a sustainable economy primarily upon seasonal tourism, construction projects, speculative property development, remittances, and real-estate investments whose financing is not always sufficiently transparent. Hotels, apartment towers, resorts, and luxury developments may increase the official value of economic activity, but they do not necessarily create a balanced and productive economy.
A sound economy must also manufacture, cultivate, process, innovate, and export.
Albania needs factories, modern agriculture, food-processing industries, technology enterprises, vocational education, regional development, and reliable employment throughout the year. It must produce more of what its citizens consume and export enough goods and services to narrow its structural trade imbalance—without treating remittances from emigrants and seasonal tourism receipts as substitutes for domestic production.
The ultimate judgment upon Albania’s economy is not the number of foreign visitors entering the country. It is the number of Albanians who believe they must leave it.
Albania is confronting a severe demographic crisis driven by mass emigration and declining fertility. The United Nations Population Fund has warned that the country’s population is steadily shrinking as these two forces reinforce one another. Precise estimates of the Albanian population abroad vary, and Albania should not be described categorically as having Europe’s lowest birth rate without fully comparable current data. The central conclusion, however, is undeniable: Albania is losing a substantial share of its young and productive population while the population remaining at home grows older.
A country cannot construct a successful future if its most ambitious young people see departure as their best opportunity.
Kosova Winning Elections Is Not the Same as Governing
Albin Kurti entered government with considerable moral and political authority. He promised to challenge corruption, strengthen the state, defend Kosova’s sovereignty, and break with the compromised practices of the old political establishment.
Those objectives remain important. But winning the largest number of votes does not give one party ownership of every major institution.
Kosova is a parliamentary democracy. It requires negotiation, coalition-building, institutional restraint, and compromise. The prime minister must govern not only for those who voted for him but also for citizens represented by other parties.
Kurti has not succeeded in building a durable national consensus with the opposition. Because Vetëvendosje received the most votes, he too often appears to proceed as though the country’s highest governing positions should naturally remain under the control or decisive influence of his party. The opposition, meanwhile, has frequently responded with obstruction rather than responsible cooperation.
The result has been prolonged political paralysis, repeated elections, delayed reforms, and continuing difficulty in resolving the presidency. Kosova faces the danger of another costly election that may reproduce essentially the same political arithmetic. The impasse also threatens international financing, institutional reform, and the country’s European ambitions.
Responsibility does not rest upon Kurti alone. Opposition parties must also place the country above partisan calculation. But as the leader with the strongest electoral mandate, Kurti carries the greatest responsibility for initiating compromise.
He must become more of a democratic moderator and less of a commanding and uncompromising political figure. Leadership is not demonstrated by prevailing in every dispute. Sometimes it is demonstrated by making the first concession necessary to move the country forward.
Kosova also needs less permanent political confrontation and far greater concentration on its economy: employment, energy, education, agriculture, manufacturing, investment, exports, and the departure of its young people.
Sovereignty is essential—but sovereignty must produce a functioning state and a better life for the people who live in it.
Montenegro European Integration Without Genuine Decentralization
Montenegro presents itself as a multicultural state and the leading candidate for European Union membership. On paper, Albanians enjoy equal constitutional and political rights. In practice, however, formal equality has not always produced equal influence, economic development, institutional representation, or control over local resources.
The cultural and historical divide cannot be ignored. Albanians are not a Slavic people, and their language, identity, history, and relationship with the state are distinct. Montenegro can become a genuine multiethnic democracy only when it treats that difference as part of the country’s richness rather than as an inconvenience to be administratively managed.
Albanian-populated areas have not received economic development proportionate to their natural resources and potential. As a result, many Albanians have emigrated—particularly to the United States—leaving their communities demographically and economically weakened.
This makes proposed changes affecting local self-government especially important. The government may claim that legislative amendments are necessary to harmonize Montenegro’s laws with European standards. But harmonization with Europe should strengthen decentralization, subsidiarity, consultation, and local democracy—not transfer additional authority from municipalities to the central government.
The European Commission has already observed that, although Montenegrin municipalities possess formal responsibilities, they frequently require central-government approval, have limited financial autonomy, and are not always consulted about legislation that directly affects them. The fact that the Union of Municipalities submitted dozens of amendments to the proposed legislation demonstrates that these concerns are neither marginal nor confined to Albanian municipalities.
For Ulqin, however, the danger is particularly serious. The municipality possesses some of Montenegro’s most valuable remaining coastal resources, including Velika Plaža—Long Beach—and other strategically important land. If the central government can make consequential decisions concerning municipal territory and assets without the municipality’s meaningful consent, local self-government becomes largely symbolic.
It would be premature to state as an established fact that the government intends to sell municipal property without municipal approval unless the final statutory language proves that conclusion. It is entirely legitimate, however, to warn that further concentration of authority creates the risk that decisions about valuable municipal assets could be made against the wishes of the communities that own, inhabit, and depend upon them.
European integration cannot become a label used to justify centralization.
The Illusion of the Omnipotent Leader
Rama, Kurti, and Milojko Spajić differ greatly in personality, political history, and governing circumstances. But each must confront the same democratic truth: a prime minister is not the state.
A leader who dominates every political conversation may appear powerful, but that power often conceals institutional weakness. If ministers cannot act independently, parliaments cannot scrutinize government, municipalities cannot protect their assets, opposition parties cannot contribute, and citizens cannot influence decisions, democracy becomes dependent upon the personality of one individual.
No prime minister can personally create employment, administer justice, educate children, manage municipalities, protect the environment, attract responsible investment, and defend democracy. These responsibilities require competent institutions and a political culture that survives individual leaders.
When every achievement is credited to the leader, every failure must also become his responsibility.
What Would an Ideal Democratic System Look Like
1. Government belongs to the people. Elected officials exercise temporary authority entrusted to them by citizens; they do not own the state.
2. Institutions are stronger than individuals. Courts, parliaments, municipalities, regulators, public administrations, and the media must function independently of the governing party.
3. The majority governs but it does not rule without limits. Opposition parties and minority communities must have meaningful participation and legal protection.
4. Compromise is a democratic responsibility. A leader who cannot negotiate cannot govern a pluralistic society effectively.
5. Local communities must control local affairs. Decisions about municipal land, development, culture, and resources should not be imposed by central authorities without genuine consultation and consent.
6. The economy must serve society. Growth must create productive employment, support agriculture and industry, encourage exports, and offer young people a reason to remain.
7. Public office must remain temporary. Democratic leaders should strengthen institutions and prepare successors rather than cultivate personal indispensability.
8. Citizens must be heard between elections. Peaceful protest, independent journalism, civil society, and public consultation are not threats to government; they are safeguards of democracy.
The Case for Term Limits
Albania, Kosova, and Montenegro should seriously consider limiting certain senior executive offices—including the prime ministership—to two full consecutive terms, followed by at least one complete term out of office. Although term limits for prime ministers are uncommon in established European parliamentary democracies, those countries generally possess stronger institutional safeguards. In younger democracies, where political parties and state institutions can become dominated by powerful individuals, carefully designed term limits could encourage political renewal, create opportunities for a new generation of leaders, and reduce the danger that one person will capture a party, weaken democratic institutions, and build a political personality cult that refuses to disappear.
Term limits alone, however, cannot protect democracy. A departing prime minister may continue controlling the governing party or attempt to exercise power through a chosen successor. Term limits must therefore be accompanied by internal party democracy, transparent political financing, independent courts and media, a professional civil service, strong parliamentary oversight, and effective protections against conflicts of interest and political patronage.
No person should remain in power long enough to convince himself—or the country—that the state cannot function without him.
A Moment for Honest Self Assessment
The political leaderships of Albania, Kosova, and Montenegro have not yet succeeded in building sufficiently stable democracies or productive economies capable of meeting the needs of their people.
This does not mean that nothing has been achieved. Nor does it mean that every failure belongs exclusively to the current prime ministers. The region inherited weak institutions, historical conflicts, corruption, economic underdevelopment, and political divisions.
But leaders are elected to overcome inherited problems—not to use them indefinitely as explanations.
The political elites of all three countries must undertake an honest assessment of their performance. They must abandon the belief that political dominance is equivalent to successful government and develop a new approach based upon institutional democracy, economic production, local authority, national consensus, and human dignity.
The final message is therefore not simply: It is the economy, Prime Minister.
It is something more fundamental: It is the people, Prime Minister. The economy must serve them, democracy must protect them, and government must remain accountable to them. You were elected to serve—not to rule above them.
