GJOKË RISTO PJETRI (SHQIPTARI), PATRIOTI QË U MASAKRUA PËR GJUHËN SHQIPE
Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Ai që solli abetaret nga Rumania dhe i shpërndau në fshehtësi në Mokër e Gorë
Gjokë Risto Pjetri, i njohur në popull si Gjokë Shqiptari, lindi në vitin 1874 në fshatin Pleshisht të Pogradecit, në një familje me tradita patriotike. Që në moshë të re u njoh me vështirësitë e jetës dhe, rreth moshës 15-vjeçare, mori rrugën e kurbetit drejt Kostancës së Rumanisë. Atje punoi si emigrant, por puna nuk e pengoi të mësonte. Përkundrazi, krahas zanatit, mësoi shkrim e këndim në gjuhën shqipe dhe u afrua me patriotët e kolonisë shqiptare të Rumanisë. Në atë mjedis u njoh me veprimtarë të shquar të çështjes kombëtare dhe u bë një nga ata emigrantë që nuk e harruan vendlindjen. Në Kostancë punonte edhe me babanë e Themistokli Gërmenjit dhe u miqësua me Thanas Gërmenjin. Kjo lidhje do të bëhej e rëndësishme për veprimtarinë e tij të mëvonshme.
Nga Kostanca në Mokër me abetaren shqipe
Në vitin 1896, Gjokë Shqiptari u kthye në vendlindje duke sjellë me vete libra dhe abetare në gjuhën shqipe. Në një kohë kur mësimi dhe përhapja e shqipes pengoheshin dhe ndëshkoheshin, sjellja e librave shqip ishte një akt i guximshëm patriotik. Sipas dëshmive të përcjella ndër breza, në shtëpinë e familjes së Themistokli Gërmenjit, Gjoka solli edhe një abetare që Thanasi e kishte pasur në Rumani dhe e kishte fshehur brenda një kornize të Shën Mërisë, për ta shpëtuar nga kontrolli dhe ndalimi. Përveç saj, Gjoka kishte edhe abetare të tjera, të cilat i dërgoi në fshatrat e Mokrës. Kështu, libri shqip u kthye në një mjet të rezistencës kombëtare. Gjokë Shqiptari nuk i mbajti librat vetëm për vete. Ai i shpërndau, i përdori për mësimin e gjuhës shqipe dhe krijoi lidhje me njerëz që mund ta vazhdonin këtë punë në fshatra.
Nga “Gjokë Mokrari” në “Gjokë Shqiptari”
Në Rumani, ai mblidhte rreth vetes punëtorë e muratorë shqiptarë, u fliste për Shqipërinë dhe u mësonte gjuhën amtare. Në atë periudhë u takua edhe me patriotit nga Podkozhan-i, Nikolla Naçon. Gjoka i tregoi fletoren ku kishte shkruar shqip. Naço, i impresionuar nga përparimi i tij, e përgëzoi dhe i tha se tashmë nuk ishte më thjesht Gjokë Mokrari, por Gjokë Shqiptari. Që nga ajo kohë, ky emër iu ngjit si një emër nderi dhe mbeti në kujtesën e njerëzve. Emri “Gjokë Shqiptari” nuk ishte vetëm një nofkë. Ai u bë një përkufizim i veprimtarisë së tij: një njeri që e ndiente shqipen si detyrë kombëtare dhe që punonte që ajo të mësohej e të shkruhej.
Abetarja udhëtonte nga kurbeti në fshatrat e Mokrës
Gjokë Shqiptari e bëri disa herë rrugën nga Rumania drejt Shqipërisë, duke sjellë libra dhe abetare shqipe. Ai nuk u tërhoq nga kërcënimet dhe përndjekjet. Në Mokër, mësimi i shqipes zhvillohej në vende të fshehta. Në Pleshisht, Podkozhan, Llëngë, Dhemiras, Trebinjë dhe në fshatra të tjerë krijoheshin baza ku njerëzit mblidheshin për të mësuar shkronjat e gjuhës amtare.
Librat vinin nga emigrantët shqiptarë që ktheheshin nga kurbeti. Krahas Gjokë Shqiptarit, në këtë veprimtari përmenden edhe Rrapi Gjonça, Naun Çërrava, Gjik Kondakçiu dhe patriotë të tjerë, ndërsa librat e abetaret shpërndaheshin edhe përmes rrjetit të krijuar rreth klubit “Bashkimi”. Në kujtesën e banorëve kanë mbetur edhe emra njerëzish që mbanin ose përdornin abetaret e Gjokë Shqiptarit në fshatra të ndryshme. Kjo tregon se puna e tij nuk mbeti e kufizuar në Pleshisht, por u përhap në një hapësirë më të gjerë të Mokrës, Gorës dhe Pogradecit.
“Këtë duhet ta mësoni përmendësh!”
Pas tragjedive që goditën familjen e tij, Gjokë Shqiptari kaloi në ilegalitet. Ditën fshihej, ndërsa natën merrej me punët e tokës dhe me detyrën që i kishte vënë vetes: përhapjen e shqipes. Kur takohej me njerëzit, u fliste për nevojën e mësimit të gjuhës amtare. Nxirrte abetaren dhe ua tregonte si një pasuri të çmuar. Për të, abetarja nuk ishte thjesht një libër. Ajo ishte çelësi i dijes, i identitetit dhe i dinjitetit kombëtar. Kjo është arsyeja pse Gjokë Shqiptari hyri në zemrën dhe mendjen e mokrarëve.
Njerëz nga Pogradeci merrnin rrugët malore për të shkuar e për ta takuar. Ai takohej në Llëngë e Dhemiras, në Podkozhan, në Trebinjë, në Pleshisht dhe në vende të tjera ku krijoheshin bazat e mësimit të shqipes.
Përballja me dhunën dhe reaksionin
Veprimtaria e Gjokë Shqiptarit nuk mund të mos sillte përplasje me forcat që e kundërshtonin përhapjen e gjuhës shqipe. Në familjen e tij u ushtruan presione dhe dhunë. Një nga tragjeditë më të rënda ishte ajo që lidhet me vajzën e tij, Dorutinën. Sipas dëshmive të ruajtura në kujtesën familjare e lokale, Sefedin Agai i Trebinjës kërkonte ta merrte Dorutinën për grua. Por ajo ishte fejuar me Markon nga fisi i Gjatollarëve në Podkozhan. Përpjekjet për ta penguar martesën u shoqëruan me dhunë dhe vrasje. Marko, pas përplasjes, u largua dhe iu bashkua çetës së Ismail Dërdushës në Gorë. Si hakmarrje, familja pësoi goditje të tjera, deri edhe djegien e shtëpisë. Tragjedia e Dorutinës do ta ndiqte Gjokë Shqiptarin gjithë jetën. Ai shkoi edhe në Korçë për të kërkuar ndihmë dhe për t’u lidhur me Themistokli Gërmenjin, ndërsa vazhdonte të kërkonte edhe për fatin e dhëndrit të tij.
Një jetë nën kërcënim
Ndërkohë, veprimtaria e tij për gjuhën shqipe kishte alarmuar qarqet kundërshtare. Në disa zona njerëzit filluan të mos paguanin disa detyrime fetare dhe t’i drejtoheshin Gjokë Shqiptarit, të cilin e shihnin si mbrojtës dhe udhëheqës shpirtëror të çështjes së tyre kombëtare. Në Gorë, Mokër e Pogradec, emri i tij tashmë ishte bërë simbol. Sipas rrëfimeve të trashëguara, kundër tij u organizua edhe një atentat, duke përdorur njerëz të paguar dhe duke shfrytëzuar armiqësitë e krijuara më herët. Por Gjokë Shqiptari nuk u tërhoq. Edhe kur jeta e tij ishte në rrezik, ai vazhdonte të udhëtonte, të takohej me njerëzit dhe të shpërndante abetaret.
Martiri i gjuhës shqipe
Gjokë Shqiptari e kishte të lidhur fort jetën me kujtimin e vajzës së tij, Dorutinës. Shkonte në Shën Naum, vizitonte vendin ku ajo kishte humbur jetën, ndizte qirinj dhe kthehej përsëri në Mokër. Në një nga udhëtimet e tij, kur po nisej drejt Rumanisë, u kap nga njerëzit e Sefedin Agait. E lidhën pas një trungu lisi në Çervenakë. Në shkurt të vitit 1908, sipas dëshmisë së ruajtur në kujtesën lokale, Gjokë Shqiptari u spërkat me vajguri dhe u dogj i gjallë. Kështu përfundoi jeta e një njeriu që kishte zgjedhur një rrugë të vështirë: t’i shërbente gjuhës shqipe.
Vrasja e tij u përhap me shpejtësi në Mokër, Gorë, Pogradec, Korçë e Opar. Ajo nuk u kujtua thjesht si vrasja e një njeriu, por si një krim ndaj një veprimtari të shqipes.
“Ç’jemi ne përpara tij…”
Madhështinë e figurës së tij e përcjell edhe një vlerësim që i atribuohet Themistokli Gërmenjit: “Ç’jemi ne përpara tij. Një mendim, si Naum Veqilharxhi, si Pandeli Sotiri, si Gjokë Shqiptari, si martirë të shqipes.” Këto fjalë e vendosin Gjokë Shqiptarin në një varg me njerëz që punuan dhe sakrifikuan për gjuhën dhe identitetin kombëtar shqiptar.
Abetaret mbetën pas tij
Pas vrasjes së Gjokë Shqiptarit, abetaret që ai kishte sjellë nga Rumania vazhduan të ruheshin në familje dhe të përdoren për mësimin e shqipes. Në Podkozhan përmenden At Qirilli, Sando Tola, Vasil Hila, Simon Jovan Hila (Shqiptari) e të tjerë; ndërsa në Pleshisht përmenden Stefan Pjetri, Marko Isuf Silo, Gjokë Vako, Risto Janaq Ruho dhe të tjerë. Këta emra dëshmojnë se puna e Gjokë Shqiptarit nuk përfundoi me vdekjen e tij. Ajo vazhdoi nëpër duart e atyre që ruajtën abetaret dhe ua mësuan shkronjat brezave të rinj.
Ai la pas bashkëshorten dhe fëmijët, mes tyre djalin Stefan, si dhe një trashëgimi shumë më të madhe: kujtimin e një njeriu që e konsideroi gjuhën shqipe pjesë të pandarë të identitetit të tij.
Një emër që duhet të mbetet në kujtesë
Historia e Gjokë Risto Pjetrit është historia e një brezi shqiptarësh që e kuptuan se pa gjuhë nuk mund të kishte vetëdije kombëtare. Ai nuk ishte vetëm një emigrant që kthehej nga Rumania. Ishte një lidhje e gjallë mes kolonive patriotike shqiptare të mërgimit dhe fshatrave të Shqipërisë. Nga Kostanca sillte libra; në Mokër sillte abetaren; në fshatra sillte dijen dhe guximin për të mësuar shqip.
Prandaj emri Gjokë Shqiptari mbeti në kujtesën e popullit. Ai e pagoi me jetën e vet dashurinë për gjuhën amtare. U dogj trupi i tij, por nuk u dogj fjala shqipe që ai kishte mbjellë në mendjet e njerëzve. Kjo është trashëgimia e tij më e madhe.
Me vendimin nr. 76, datë 2 dhjetor 1970, Komiteti Ekzekutiv i Këshillit Popullor të rrethit Pogradec e shpalli “Dëshmor të Atdheut”. Ai prehet në Varrezat e Dëshmorëve të Kombit në Pogradec.
Në shenjë nderimi dhe përjetësimi, shkolla 9-vjeçare e qytetit të Pogradecit mban emrin “Gjokë Shqiptari”, duke e kthyer kujtimin e tij në frymëzim për brezat e rinj.
