Shkruajmë më shumë se kurrë, por a vazhdojmë ende të lexojmë?
Menda VRETO
Dikur, librat ishin si dritare të vogla të hapura në mes të udhëtimeve. Përmes tyre, njeriu mund të largohej nga zhurma e botës pa lëvizur nga vendi. Mjaftonte të hapej një faqe dhe koha dukej sikur ngadalësonte hapin, ndërsa mendja nisej drejt vendeve ku treni nuk mund të na çonte kurrë.
Gjatë udhëtimeve të mia të punës me tren, më ndodhte të shihja shumë njerëz me një libër në duar. Disa lexonin romane, të tjerë gazeta. Përtej dritares ndryshonin qytetet dhe peizazhet, ndërsa ata vazhdonin udhëtimin e tyre mes faqeve.
Më kujtohen edhe parqet, njerëzit të ulur në stolat me një libër mbi gjunjë, të rrethuar nga pemët, zërat e fëmijëve dhe qetësia e pasditeve. Ishin pamje të zakonshme, por sot, kur i rikthej në mendje, më duken si fotografi të një kohe kur leximi ishte pjesë e natyrshme e pritjes dhe e pushimit.
Sot, bota na vjen përpara syve përmes ekraneve, me një shpejtësi që shpesh nuk na lë kohë të ndalemi. Lajmet, fotografitë dhe mendimet ndërrojnë njëri-tjetrin brenda pak sekondash. Mundësitë për të komunikuar janë shtuar, por kjo më shtyn të pyes veten se çfarë ka ndryshuar në marrëdhënien tonë me fjalët.
Nuk besoj se e kaluara ishte më e mirë në çdo drejtim, as se njerëzit që lexojnë pak libra janë më pak të kulturuar apo më pak të ndjeshëm. Secili ka historinë, përgjegjësitë dhe mënyrën e vet për ta përjetuar jetën. Megjithatë, disa pyetje meritojnë të bëhen, jo për të gjykuar, por për të kuptuar më mirë kohën në të cilën jetojmë.
Edhe unë shkruaj në rrjetet sociale. Prandaj, këto pyetje nuk ua drejtoj vetëm të tjerëve, por edhe vetes.
A ka ndryshuar mënyra jonë e të lexuarit?
Leximi ka marrë forma të reja. Sot mund të kemi mijëra libra në një pajisje të vetme, të zbulojmë autorë nga vende të largëta dhe të lexojmë artikuj në çdo moment të ditës. Kjo është një mundësi e çmuar, që nuk duhet nënvlerësuar.
Megjithatë, leximi i një libri kërkon një përqendrim të ndryshëm nga ai që nevojitet për të kaluar nga një mesazh te tjetri. Një histori zhvillohet gradualisht, personazhet marrin jetë dhe idetë fitojnë kuptim ndërsa ne u kushtojmë kohë.
Nuk është letra ajo që e bën një tekst më të vlefshëm se ekrani. Mund të lexojmë me vëmendje në telefon dhe të shfletojmë një libër pa kuptuar asgjë. Thelbi qëndron te mënyra se si i afrohemi asaj që kemi përpara.
Një tekst i mirë nuk na jep gjithmonë përgjigje të gatshme. Ndonjëherë na lë me një pyetje që vazhdon të na shoqërojë edhe pasi kemi mbaruar së lexuari. Dhe kjo është një nga dhuratat më të bukura të letërsisë: aftësia për të na bërë të mendojmë përtej faqes së fundit.
Kur publikojmë, a na lexon vërtet dikush?
Sa herë që ndajmë një mendim në rrjetet sociale, ai nis një udhëtim drejt njerëzve që nuk i njohim. Pastaj shfaqen shikimet, komentet dhe pëlqimet. Por a na tregojnë vërtet këto shifra se sa njerëz janë ndalur për të kuptuar atë që kemi shkruar?
Një shikim nuk do të thotë domosdoshmërisht se dikush e ka lexuar tekstin deri në fund. Një pëlqim mund të jetë shenjë miratimi, simpatie ose thjesht një reagim i çastit. Nuk mund ta dimë gjithmonë nëse fjalët tona kanë lënë një gjurmë apo kanë kaluar pa u vënë re.
Megjithatë, nuk duhet të mendojmë se një shkrim ka dështuar vetëm sepse nuk ka marrë shumë reagime. Ndonjëherë një fjali arrin te dikush në një moment të vështirë dhe i jep forcë. Një mendim mund të lexohet nga pak njerëz, por të ketë rëndësi të veçantë për njërin prej tyre.
Vlera e asaj që shkruajmë nuk matet vetëm me numra. Ajo lidhet edhe me sinqeritetin, qartësinë dhe mundësinë për të krijuar një lidhje të vërtetë me lexuesin.
Ndoshta pyetja nuk është vetëm se sa njerëz na lexojnë, por edhe çfarë u mbetet atyre pasi e kanë lexuar tekstin tonë.
A i kuptojmë vërtet fjalët që përdorim?
Të shprehësh një mendim është e lehtë; ta kuptosh plotësisht atë që thua kërkon më shumë përpjekje.
Mund të flasim për respektin dhe të mos pranojmë mendimin e tjetrit. Mund të mbrojmë drejtësinë pa dëgjuar të dyja anët e një historie. Mund të shkruajmë për mirëkuptimin, ndërsa reagojmë me zemërim ndaj dikujt që nuk pajtohet me ne.
Kjo nuk do të thotë se njerëzit janë të pandershëm. Shpesh, hendeku mes bindjeve tona dhe sjelljes së përditshme është pjesë e natyrës njerëzore. Të gjithë kemi gjëra që i kuptojmë në teori, por që e kemi të vështirë t’i zbatojmë në praktikë.
Shkrimi mund të na ndihmojë të qartësojmë mendimet, por kërkon edhe përgjegjësi. Përpara se të publikojmë një informacion, duhet të pyesim veten nëse është i saktë. Përpara se të japim një gjykim, duhet të shqyrtojmë nëse e njohim vërtet çështjen.
Nuk kemi pse të jemi ekspertë për të marrë pjesë në një diskutim. Mjafton të ruajmë kureshtjen, të mos pretendojmë se dimë gjithçka dhe të pranojmë mundësinë që një ditë mund të ndryshojmë mendim.
Ku ka përfunduar kënaqësia e të lexuarit të një libri?
Kur kujtoj trenat dhe stolat e parkut, nuk mund të them me siguri se njerëzit lexojnë më pak se dikur. Për këtë duhen të dhëna, jo vetëm kujtime personale. Por mund të vërej se mënyrat se si e kalojmë kohën e lirë kanë ndryshuar.
Jeta e sotme është e mbushur me angazhime. Puna, familja, përgjegjësitë dhe lodhja e përditshme mund ta bëjnë të vështirë gjetjen e një ore për të lexuar. Për disa njerëz, edhe pak minuta qetësi janë një luks.
Në të njëjtën kohë, përmbajtjet e shkurtra janë gjithmonë të pranishme. Ato na japin informacion të shpejtë dhe argëtim të menjëhershëm. Një libër, përkundrazi, kërkon që t’i kushtojmë vëmendje një historie për një kohë më të gjatë.
Por nuk duhet ta shndërrojmë leximin në një garë dhe as t’i ndajmë njerëzit në të ditur e të paditur sipas numrit të librave që kanë lexuar. Njeriu mëson edhe nga puna, udhëtimet, bisedat dhe përvojat e jetës.
Megjithatë, librat na japin një mundësi të veçantë: të hyjmë në mendjen e një njeriu tjetër, të njohim përvoja që nuk i kemi jetuar dhe të shohim një problem nga një këndvështrim i panjohur.
Ndoshta ajo që duhet të ruajmë nuk është një zakon i së kaluarës, por liria për t’i kushtuar kohë diçkaje pa u ndier të detyruar të kalojmë menjëherë te gjëja tjetër.
A përputhen vlerat që publikojmë me mënyrën si jetojmë?
Në rrjetet sociale shohim shpesh fjalë për dashurinë, familjen, solidaritetin, respektin dhe besnikërinë. Shumë njerëz i ndajnë këto mesazhe sepse besojnë në to dhe dëshirojnë t’ua kujtojnë të tjerëve rëndësinë e tyre.
Nuk kemi arsye të dyshojmë në sinqeritetin e dikujt vetëm sepse publikon një mendim të bukur. Ndonjëherë, një fjali e gjetur diku tjetër shpreh pikërisht atë që nuk kemi ditur ta themi vetë.
Por ekziston një dallim mes të folurit për një vlerë dhe të jetuarit sipas saj.
Respekti provohet në mënyrën se si sillemi me ata që mendojnë ndryshe. Bujaria shfaqet kur ndihmojmë pa pritur duartrokitje. Mirësia dëshmohet në gjestet e vogla që mund të mos i shohë askush.
Ka njerëz që flasin pak për atë që besojnë, por e tregojnë përmes veprimeve. Ka edhe njerëz që i shprehin publikisht idealet e tyre, ndërsa përpiqen çdo ditë t’u afrohen atyre. Të gjithë mund të kemi mospërputhje mes asaj që dëshirojmë të jemi dhe asaj që arrijmë të bëhemi.
Prandaj, në vend që të gjykojmë të tjerët nga një publikim, ndoshta duhet të fillojmë me veten. A e tregojmë në jetën e përditshme atë që u kërkojmë të tjerëve?
Sepse vlerat nuk humbasin kuptimin kur i shkruajmë, por as nuk bëhen të vërteta vetëm sepse i kemi publikuar.
A jemi bërë të gjithë shkrimtarë?
Dikur, për të botuar një tekst, duhej të kalonim nëpër redaksi, shtëpi botuese ose gazeta. Sot, mjafton një telefon për të ndarë një mendim me qindra apo mijëra njerëz.
Ky ndryshim u ka dhënë zë shumë personave që më parë nuk kishin mundësi të shpreheshin publikisht. Përvoja personale, shqetësime dhe ide që dikur mbeteshin brenda një rrethi të vogël, sot mund të arrijnë te një publik i gjerë.
Kjo është një mundësi që meriton të vlerësohet. Por mundësia për të publikuar nuk është e njëjtë me mjeshtërinë e të shkruarit.
Një shkrim nuk ka nevojë të jetë letrar për të pasur vlerë. Një përvojë e treguar me sinqeritet mund të prekë më shumë se një tekst i mbushur me fjalë të mëdha. Po kështu, një citim i bukur mund të na përfaqësojë, por kuptimi i tij bëhet i yni vetëm kur e përvetësojmë.
Nuk është e nevojshme që secili të bëhet shkrimtar profesionist. Është e rëndësishme të kemi lirinë për t’u shprehur dhe përgjegjësinë për të menduar mbi atë që ndajmë.
Edhe leximi i një mendimi të ndryshëm, pa u nxituar për ta kundërshtuar, është një mënyrë për të marrë pjesë në bisedën publike.
Kur debati humbet qëllimin e tij
Një diskutim mund të na ndihmojë të kuptojmë më mirë një çështje, por mund të shndërrohet edhe në një përpjekje për të fituar me çdo kusht.
Ndonjëherë, sapo lexojmë një mendim që nuk na pëlqen, përgatitim përgjigjen përpara se ta kuptojmë plotësisht. Fjalët bëhen armë dhe biseda, në vend që të krijojë një urë, ngre një mur mes njerëzve.
Të mos jesh dakord me dikë është e natyrshme. Shoqëria ka nevojë për mendime të ndryshme, për pyetje dhe për diskutime të hapura. Problemi fillon kur kundërshtimin ndaj një ideje e kthejmë në përçmim ndaj personit që e shpreh.
Të thuash «Nuk e di» nuk është dobësi. Të pranosh një gabim nuk të zvogëlon. Përkundrazi, tregon se je i gatshëm të mësosh.
Ndoshta duhet të rikujtojmë se jo çdo bisedë ka nevojë për një fitues. Ndonjëherë mjafton që, pas diskutimit, të kuptojmë diçka që më parë nuk e kishim marrë parasysh.
A kemi ende durim për të kuptuar përpara se të gjykojmë?
Informacioni mbërrin shpejt, por kuptimi nuk lind gjithmonë në të njëjtën kohë.
Një lajm mund të ketë nevojë për verifikim. Një konflikt mund të ketë më shumë se një anë. Një fotografi mund të tregojë një çast, por jo gjithë historinë që e ka paraprirë.
Kur reagojmë menjëherë, rrezikojmë të nxjerrim përfundime pa i njohur faktet. Kjo mund të dëmtojë njerëz, të përhapë informacione të pasakta dhe të krijojë keqkuptime që më pas është e vështirë të korrigjohen.
Të ndalemi përpara se të ndajmë diçka nuk do të thotë të jemi të pavendosur. Do të thotë të marrim seriozisht përgjegjësinë që kemi ndaj atyre që na lexojnë.
Në një kohë kur informacioni është i bollshëm, aftësia për ta vlerësuar bëhet thelbësore. Nuk mjafton të dimë shumë gjëra; duhet të kuptojmë edhe cilat janë të besueshme, cilat kërkojnë verifikim dhe kur është më e mençur të presim përpara se të formojmë një mendim.
Çfarë vendi duam t’i rezervojmë leximit në të ardhmen?
Nuk besoj se duhet të zgjedhim mes së kaluarës dhe së tashmes. Mund të lexojmë libra të shtypur, të përdorim librat elektronikë, të dëgjojmë libra audio ose të zbulojmë autorë përmes internetit.
Secila prej këtyre mënyrave mund të na afrojë me dijen. Rëndësi ka që kureshtja të mos kufizohet vetëm te informacioni që kalon shpejt para syve tanë.
Mund të fillojmë me një zakon të thjeshtë: t’i kushtojmë çdo ditë pak kohë një teksti që na intereson. Jo si detyrë, as për të provuar se dimë më shumë se të tjerët, por për kënaqësinë e zbulimit.
Një libër i mirë mund të na ndryshojë mënyrën se si e shohim një person, një vend apo edhe veten. Mund të na ndihmojë të kuptojmë një përvojë që na dukej e largët dhe të zbulojmë se, përtej dallimeve, njerëzit shpesh ndajnë frikëra, shpresa dhe pyetje të ngjashme.
Nuk është e nevojshme të lexojmë të gjithë të njëjtët libra ose të kemi të njëjtat interesa. Mjafton të ruajmë hapësirën për të mësuar diçka të re dhe për të mos e konsideruar atë që dimë sot si kufirin përfundimtar të njohurive tona.
Fjalët që u lëmë të tjerëve
Kur kujtoj njerëzit që lexonin në tren dhe në stolat e parqeve, nuk mendoj se ishin më të mirë se ne. Më kujtohet vetëm një mënyrë e thjeshtë për ta kaluar kohën: dikush që i kushtonte vëmendje një historie, pa pasur nevojë ta shpërndante atë me të tjerët.
Sot, kjo vëmendje mund të marrë shumë forma. Mund të gjendet në një libër, në një artikull të lexuar me kujdes ose në një bisedë ku dy njerëz përpiqen sinqerisht të kuptojnë njëri-tjetrin.
Edhe unë shkruaj në rrjetet sociale dhe nuk e di gjithmonë se kush i lexon fjalët e mia. Por mendoj se nuk duhet ta masim rëndësinë e një mendimi vetëm me numrin e njerëzve që reagojnë ndaj tij. Ndonjëherë, një tekst i thjeshtë mund të mbërrijë te dikush që ka nevojë ta lexojë pikërisht atë ditë.
Ndoshta nuk duhet të shkruajmë më pak dhe as të lexojmë nga detyrimi. Duhet vetëm të jemi më të vetëdijshëm për atë që bëjmë: të mos publikojmë pa menduar, të mos gjykojmë pa kuptuar dhe të mos harrojmë se pas çdo fjale mund të jetë një njeri me një histori që nuk e njohim.
Mundësia për të shprehur mendimin tonë është një pasuri. Por kjo pasuri merr vlerë të plotë kur shoqërohet me aftësinë për të dëgjuar, për të reflektuar dhe për të respektuar mendimin e tjetrit.
Ndoshta përparimi nuk matet vetëm me shpejtësinë me të cilën komunikojmë, por edhe me thellësinë me të cilën arrijmë të kuptojmë.
Sepse fjalët nuk janë vetëm një mënyrë për të qenë të pranishëm në sytë e të tjerëve. Ato mund të bëhen një mënyrë për t’u afruar me njëri-tjetrin.
Dhe ndoshta, herë pas here, ia vlen të mbyllim ekranin, të hapim një libër dhe t’i japim vetes kohën për të dëgjuar atë që faqet kanë për të na treguar.
Jo për t’u bërë më të mirë se dikush tjetër, por për të vazhduar të mësojmë, të kuptojmë dhe të mbetemi njerëz që nuk kanë reshtur së kërkuari kuptimin e gjërave.
