Saimir Kadiu: Një investim në shëndet, ekonomi dhe dinjitet njerëzor
Në kuadër të Tetorit Rozë, muajit të ndërgjegjësimit për kancerin e gjirit, po ndaj me ju një material mbi rëndësinë e depistimit, jo vetëm nga këndvështrimi mjekësor, por edhe në aspektin ekonomik dhe shoqëror.
Zbulimi i hershëm shpëton jetë, ul kostot e trajtimit dhe përmirëson cilësinë e jetës. Sepse parandalimi dhe diagnostikimi në kohë nuk janë vetëm një zgjedhje shëndetësore, por edhe një investim i çmuar për individin, familjen dhe shoqërinë.
Falenderoj mikun tim Prof. Dr. Maksim Cela per takimin e sotem dhe biseden per rendesine e madhe te depistimit te kancerit te gjirit.
EKONOMIA E DEPISTIMIT TE KANCERIT TE GJIRIT
NJE INVESTIM NE SHENDET, EKONOMI DHE DINJITET NJEREZOR
Ekonomia e depistimit te kancerit te gjirit analizon raportin ndermjet kostove te zbulimit te hershem dhe perfitimeve shendetesore, ekonomike e sociale qe sjell…
1. Pse duhet depistimi i kancerit të gjirit?
Kanceri i gjirit nuk është vetëm një problem klinik. Ai është një çështje e shëndetit publik, e ekonomisë kombëtare dhe e drejtësisë sociale. Përballja me të nuk duhet të fillojë vetëm kur gruaja prek një masë në gji, kur shfaqen simptomat ose kur sëmundja kërkon trajtime të kushtueshme. Ajo duhet të fillojë më herët, nëpërmjet depistimit të organizuar, i cili synon të identifikojë sëmundjen përpara shfaqjes së simptomave.
Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë (OBSH), kanceri i gjirit është një nga kanceret më të shpeshta te gratë në mbarë botën. Përmasat e tij e bëjnë të domosdoshëm një reagim sistematik, ku ndërgjegjësimi, diagnostikimi i hershëm dhe trajtimi të funksionojnë si pjesë të së njëjtës strategji.
Logjika ekonomike është e qartë: sa më herët të zbulohet një tumor i trajtueshëm, aq më të mëdha mund të jenë mundësitë e trajtimit efektiv dhe aq më shumë mund të kufizohet barra ekonomike e sëmundjes.
Kur diagnostikimi bëhet në një fazë të hershme, trajtimi mund të kërkojë më pak ndërhyrje të rënda dhe, në raste të caktuara, më pak shpenzime për kimioterapi, shtrime spitalore dhe trajtime të zgjatura. Kjo nuk do të thotë se çdo rast i zbuluar herët është i lirë për t’u trajtuar, por se diagnostikimi i hershëm mund të përmirësojë njëkohësisht rezultatet shëndetësore dhe përdorimin e burimeve.
Depistimi ka edhe një rëndësi shoqërore: ai mund të zvogëlojë pabarazitë midis grave që kanë mundësi të kryejnë kontrolle në mënyrë periodike dhe atyre që, për shkak të të ardhurave, vendbanimit apo mungesës së informacionit, paraqiten në spital vetëm kur sëmundja është përparuar.
Megjithatë, depistimi nuk është një garanci absolute. Ai mund të japë rezultate fals pozitive, të kërkojë ekzaminime shtesë dhe, në disa raste, të zbulojë tumore që nuk do të shkaktonin probleme gjatë jetës. Prandaj, përfitimi më i madh arrihet kur programi është i organizuar, i orientuar drejt grupmoshave ku përfitimi është i provuar dhe i lidhur me diagnostikimin përfundimtar e trajtimin në kohë.
Ku qendron ndryshimi midis mamografise dhe depistimit?
Duhet paraprakisht te bejme nje dallim thelebesor per kuptuar jo vetem anen mjekesore, por edhe impaktin ekonomik te depistemit te kancerit te gjirit.
Mamografia eshte nje ekzaminim; depistimi eshte nje program i organizuar shendetesor, ku mamografia perben nje nga hallkat kryesore.
Mamografia eshte ekzaminimi radiologjik i gjirit, zakonisht me rreze X me doze te ulet. Mund te kryhet per depistim te nje grua pa simptoma ose per dignostikim kur ka shenja te dyshimta.
Depistimi eshte procesi i organizuar qe identifikon grate e grupmoshes se synuar, i fton per ekzaminim, regjistron rezultatet, siguron ndjekjen e rasteve te dyshimta dhe lidh diagnozen me trajtimin
2. Çfarë kërkon që depistimi të kryhet me sukses?
Një mamografi e vetme nuk përbën një program depistimi. Ajo është vetëm një hallkë e një sistemi që duhet të funksionojë nga identifikimi i gruas deri te trajtimi i saj.
OBSH thekson se depistimi duhet të organizohet vetëm kur ekzistojnë burimet për mbulimin e popullatës së synuar, mundësia për të konfirmuar diagnozën dhe kapacitetet për të ofruar trajtim.
Një program kombëtar për Shqipërinë do të kërkonte të paktën këto elemente:
a) Pajisje moderne për mamografi
Aparatura dixhitale, mirëmbajtje periodike, kontroll të cilësisë së imazhit dhe shpërndarje territoriale që u mundëson grave të kryejnë ekzaminimin pa udhëtime të kushtueshme drejt Tiranës.
b) Personel i specializuar
Radiologë të trajnuar për imazherinë e gjirit, teknikë radiologjie, infermierë dhe koordinatorë që sigurojnë cilësinë, interpretimin në kohë dhe komunikimin e rezultateve.
c) Diagnostikim pas një rezultati të dyshimtë
Ekografi e gjirit kur indikohet, mamografi diagnostike, biopsi dhe ekzaminim histopatologjik. Një rezultat i dyshimtë nuk është automatikisht kancer; duhet konfirmim diagnostik.
d) Lidhje e drejtpërdrejtë me trajtimin
Kirurgji, kimioterapi, radioterapi, terapi hormonale dhe terapi të synuara, sipas llojit dhe stadit të sëmundjes. Depistimi pa mundësi reale trajtimi e humbet një pjesë të madhe të vlerës së tij.
Përveç këtyre, nevojitet një regjistër i popullatës së synuar, ftesa aktive për gratë, sistem rikujtues për kontrollet pasuese, mbrojtje e të dhënave personale dhe monitorim i rezultateve.
Në Shqipëri, ku distanca nga shërbimet dhe mundësitë ekonomike mund të ndikojnë në aksesin shëndetësor, organizimi përmes mjekësisë familjare, qendrave rajonale dhe njësive të lëvizshme mund të ndihmojë në rritjen e pjesëmarrjes.
Parimi themelor: suksesi nuk matet me numrin e mamografive të kryera, por me numrin e grave që përfitojnë diagnostikim të saktë, trajtim në kohë dhe rezultate më të mira shëndetësore.
3. Sa kushton një depistim?
Kjo është pyetja që e lidh drejtpërdrejt shëndetësinë me ekonominë.
Duhet të dallojmë tri kosto të ndryshme:
■ Kostoja për një mamografi: ekzaminimi, personeli, amortizimi dhe mirëmbajtja e aparaturës.
■ Kostoja për një grua të depistuar: mamografia plus organizimi, ftesat, administrimi, leximi i imazheve dhe ndjekja e rezultateve.
■ Kostoja e plotë e programit: përfshin edhe ekzaminimet plotësuese, biopsitë, diagnostikimin, trajtimin e rasteve të zbuluara dhe administrimin e gjithë sistemit.
Ne mungese te nje tarife zyrtare që të mund ta paraqes si çmim aktual të një mamografie të financuar publikisht, më poshtë janë skenarë ilustrues për planifikim, jo tarifa reale shqiptare.
…Një shembull buxhetor për Shqipërinë
Le të supozojmë se një program organizon 100 000 mamografi në vit.
Skenar ilustrues, jo preventiv zyrtar:
- Numri i mamografive në vit: 100,000.
- Kostoja për mamografi (lekë): 3,000.
- Gra që kërkojnë ekzaminime shtesë: 10% (10,000).
- Kosto mesatare për ndjekjen shtesë (lekë): 10,000.
- Kosto e mamografive (1*2): 300 milionë lekë.
- Kosto shtesë e modeluar për ndjekjen diagnostike (3*4): 100 milionë lekë.
Totali i këtyre dy zërave (5+6): 400 milionë lekë.
Llogaritja nuk përfshin investimin fillestar në pajisje, administrimin e programit, të gjitha biopsitë e mundshme apo trajtimin e kancerit. Përqindja dhe kostoja e ekzaminimeve shtesë janë supozime, jo norma të matura në Shqipëri.
Ky model tregon një gjë të rëndësishme: kostoja e një programi nuk është thjesht çmimi i aparaturës apo i ekzaminimit. Është kostoja e të gjithë zinxhirit të kujdesit.
Nga ana tjetër, nëse shteti investon në pajisje që përdoren me kapacitet të lartë, në personel të trajnuar dhe në një sistem të organizuar referimi, kostoja për çdo grua të depistuar mund të ulet. Pajisjet që qëndrojnë të papërdorura, mungesa e radiologëve dhe vonesat e diagnostikimit e bëjnë investimin më pak efikas.
4. Përfitimi ekonomik: a kursen para diagnostikimi i hershëm?
Përgjigjja ekonomike nuk është se çdo euro e investuar në depistim kthehet automatikisht si kursim. Përgjigjja ekonomike kerkon nje analize me te hollesishme: një program cilësor mund të prodhojë më shumë shëndet për burimet e shpenzuara dhe, në rrethana të caktuara, të ulë edhe shpenzimet e trajtimit.
Për ta kuptuar këtë, duhet të krahasojmë dy skenarë.
Skenari A — Zbulimi i hershëm
Diagnostikim në një stad të hershëm, mundësi më të mëdha për trajtim me synim shërimin dhe, për disa paciente, ndërhyrje kirurgjikale më të kufizuara e trajtim sistemik më pak intensiv.
Skenari B — Diagnostikimi i vonuar
Rritet mundësia e nevojës për trajtim kompleks, kombinime terapish, shtrime të përsëritura, kujdes afatgjatë dhe humbje të viteve të jetës së shëndetshme.
OBSH vëren se vonesat në diagnostikim dhe pengesat në aksesin ndaj trajtimit shoqërohen me rezultate më të dobëta dhe kosto më të larta të kujdesit.
Megjithatë, duhet të bëjmë një dallim të rëndësishëm: kostoja e trajtimit të një kanceri të zbuluar herët nuk është e njëjtë me kursimin që realizon sistemi shëndetësor falë depistimit.
Për të provuar kursimin real, Shqipëria do të duhej të analizonte kostot sipas stadit të sëmundjes, duke përfshirë:
●ndërhyrjet kirurgjikale dhe ditët e shtrimit;
● kimioterapinë, radioterapinë dhe terapitë e synuara;
● rikthimet e sëmundjes dhe kujdesin paliativ;
● mungesat në punë dhe humbjen e produktivitetit;
● shpenzimet që familjet përballojnë drejtpërdrejt.
Këto të dhëna do të lejonin një vlerësim të besueshëm të kostos për paciente dhe të kursimeve të mundshme për Fondin e Sigurimit të Detyrueshëm të Kujdesit Shëndetësor.
5. Përfitimi social: vlera që nuk shprehet vetëm në lekë
Ekonomia e shëndetësisë nuk mat vetëm faturat e spitaleve. Ajo mat edhe jetën e ruajtur, aftësinë për të punuar, mirëqenien familjare dhe vitet e jetuara me shëndet.
Për një grua, zbulimi i hershëm mund të nënkuptojë mundësinë për të vazhduar profesionin, për të rritur fëmijët, për të mbështetur prindërit dhe për të ruajtur pavarësinë ekonomike.
Për familjen, ai mund të nënkuptojë më pak ditë kujdestarie, më pak udhëtime të përsëritura drejt qendrave spitalore dhe më pak rrezik për t’u përballur me shpenzime shkatërruese.
Për shoqërinë, përfitimet përfshijnë: më shumë vite jetë të shëndetshme; ruajtje të kapitalit njerëzor dhe të produktivitetit; reduktim të barrës së kujdesit mbi familjarët; përmirësim të barazisë në aksesin ndaj shërbimeve; më pak vuajtje fizike dhe psikologjike nga diagnostikimi i vonuar.
Këto përfitime mund të maten me tregues si vitet e jetës së fituara, vitet e jetës të përshtatura sipas cilësisë (QALY), ditët e punës të ruajtura dhe shpenzimet katastrofike shëndetësore të shmangura.
Një program i mirë duhet të jetë veçanërisht i vëmendshëm ndaj grave me të ardhura të ulëta, grave në zonat rurale dhe atyre që nuk kanë mundësi të paguajnë ekzaminime private. Nëse depistimi është falas, por udhëtimi, biopsia ose trajtimi mbeten të papërballueshme, barazia shëndetësore nuk është arritur.
6. Cila është strategjia më e arsyeshme për Shqipërinë?
Shqipëria duhet ta trajtojë depistimin si një investim publik të planifikuar, por jo të nisë domosdoshmërisht me një program kombëtar të pakontrolluar.
Një strategji e qëndrueshme mund të ndërtohet në katër faza:
Vlerësimi fillestar. Të mblidhen të dhënat për incidencën, stadin në momentin e diagnostikimit, vdekshmërinë, kapacitetet e mamografisë dhe kohën e pritjes për biopsi e trajtim.
● Projekt pilot i organizuar. Të përzgjidhen zona ku mund të garantohet i gjithë zinxhiri, nga ftesa e grave deri te trajtimi. Të përcaktohen paraprakisht grupmosha, intervali i ekzaminimit dhe kriteret e përfshirjes, në përputhje me udhëzimet klinike dhe burimet e disponueshme.
● Financim i plotë dhe pa pengesa. Të mbulohen jo vetëm mamografia, por edhe ekzaminimet plotësuese, biopsia, anatomia patologjike dhe trajtimi i nevojshëm.
● Vlerësim i pavarur ekonomik dhe klinik. Të maten pjesëmarrja, numri i rasteve të zbuluara, shpërndarja sipas stadit, koha deri në trajtim, rezultatet shëndetësore dhe kostoja për çdo rezultat të arritur.
Grupmosha dhe periodiciteti nuk duhen zgjedhur vetëm sipas dëshirës për të kontrolluar sa më shumë gra. Ato duhet të bazohen në evidencën shkencore, profilin e rrezikut dhe kapacitetet e sistemit. Për gratë me simptoma ose me rrezik të lartë, rruga e diagnostikimit dhe vlerësimit individual është e ndryshme nga depistimi rutinë i grave pa simptoma.
Gjithashtu, duhet të dallojmë depistimin me mamografi nga zbulimi i hershëm përmes ndërgjegjësimit, ekzaminimit klinik dhe referimit të shpejtë të grave me shenja të dyshimta. Këto masa plotësojnë njëra-tjetrën, por nuk janë e njëjta ndërhyrje.
Depistimi i kancerit të gjirit duhet të vlerësohet jo vetëm nga sa kushton sot, por edhe nga pasojat njerëzore, shëndetësore dhe ekonomike që mund të shmangen nesër.
Një mamografi nuk shpëton jetë e vetme. Ajo merr kuptim kur pas saj ekzistojnë diagnostikimi i saktë, mjekët e specializuar, trajtimi në kohë dhe ndjekja e pacientes. Për këtë arsye, investimi më i rëndësishëm nuk është vetëm blerja e aparaturave, por ndërtimi i një sistemi që funksionon.
Për Shqipërinë, hapi i duhur është të ndërtojë një program të matshëm, me financim të qëndrueshëm, të dhëna të besueshme dhe objektiva të qarta. Vetëm kështu mund të provohet se cilat modele sjellin përfitimin më të madh shëndetësor për çdo lek publik të shpenzuar.
Në fund, suksesi i politikës shëndetësore nuk matet vetëm me numrin e grave që kryejnë mamografi, por me numrin e grave që jetojnë më gjatë, më shëndetshëm dhe me më pak vuajtje.
Sepse në ekonominë e shëndetësisë, jeta e shpëtuar është përfitimi më i madh; ndërsa një sistem që arrin ta mbrojë atë në mënyrë të barabartë, është një investim në të ardhmen e gjithë shoqërisë.
