Cafo Boga: TRANZICIONI I DYTË I SHQIPËRISË

Nga Tranzicioni i Parë drejt Ripërtëritjes Kombëtare

Eseja Kryesore e Serisë: Turizmi, Toka dhe e Ardhmja e Shqipërisë.

Nga Cafo Boga, M.S. Diplomaci

New York, 23 Qershor 2026

Për më shumë se katër javë, qindra mijëra shqiptarë kanë dalë në rrugët e Tiranës dhe të qyteteve anembanë botës duke kërkuar ndryshim.

Në pamje të parë, disa vëzhgues vazhdojnë t’i përshkruajnë këto demonstrata si një përballje të zakonshme midis qeverisë dhe opozitës, një kapitull tjetër në historinë e gjatë dhe shpeshherë rraskapitëse të konfliktit politik shqiptar.

Por ky interpretim nuk arrin të kuptojë thelbin e asaj që po ndodh.

Ajo që po shohim sot nuk është thjesht një mosmarrëveshje politike.

Është një moment llogaridhënieje kombëtare.

Është zëri i një populli që pyet nëse premtimi i bërë shqiptarëve tridhjetë e pesë vjet më parë është përmbushur vërtet.

Gjatë këtyre javëve historike, i kam kushtuar një seri artikujsh sfidave politike, institucionale, ekonomike dhe demografike me të cilat përballet Shqipëria. Në artikujt Nga Protesta te Lidershipi, Kur Protesta Përballet me Ngërçin Politik dhe Shqipëria në Momentin e Vendimit, kam argumentuar se lëvizjet demokratike duhet të bëjnë më shumë sesa të protestojnë. Ato duhet të ofrojnë gjithashtu një udhërrëfyes paqësor, demokratik dhe praktik për ndryshim.

Këta artikuj u përqendruan te kriza e menjëhershme politike dhe te mënyrat se si kërkesat e qytetarëve mund të ndiqen përmes mjeteve kushtetuese dhe demokratike, pa cenuar rendin publik, stabilitetin shoqëror apo shtetin e së drejtës.

Artikujt që pasojnë në këtë seri trajtojnë një pyetje më të gjerë dhe më themelore:

Çfarë lloj Shqipërie do të dalë nëse vendi vazhdon në këtë drejtim?

Ata shqyrtojnë implikimet e Albanian Files dhe rrezikun që turizmi të dominojë planifikimin kombëtar në dëm të një ekonomie të larmishme. Ata analizojnë transferimin afatgjatë të pasurive strategjike kombëtare në kontroll privat. Ata trajtojnë krizën demografike që kërcënon ta privojë Shqipërinë nga vetë brezi mbi të cilin mbështetet e ardhmja e saj. Dhe ata shqyrtojnë përvojën e vendeve si Irlanda, të cilat arritën të përmbysin emigrimin dhe të krijojnë kushte që qytetarët e tyre të rikthehen në atdhe.

Në pamje të parë, këto mund të duken si çështje të ndara.

Nuk janë.

Ato janë të gjitha të lidhura me njëra-tjetrën.

Janë simptoma të së njëjtës plagë kombëtare: dështimit për të përfunduar tranzicionin e Shqipërisë nga mbijetesa drejt ndërtimit të vërtetë të shtetit dhe kombit.

PREMTIMI QË NUK U PËRMBUSH

Kur komunizmi u rrëzua, shqiptarët nuk ëndërronin thjesht të zëvendësonin një grup sunduesish me një tjetër. Ata ëndërronin lirinë, demokracinë, dinjitetin, mirëqenien dhe drejtësinë. Ata ëndërronin të ndërtonin një vend ku ligji do ta mbronte qytetarin, ku institucionet do t’i shërbenin popullit, ku talenti dhe puna e ndershme do të kishin më shumë vlerë sesa përkatësia partiake, dhe ku brezat e ardhshëm nuk do të detyroheshin të largoheshin për të jetuar me dinjitet.

Një pjesë e këtyre ëndrrave u realizua dhe do të ishte e padrejtë të mohohej kjo.

Shqipëria u bë një vend pluralist. Sipërmarrja private zëvendësoi ekonominë e centralizuar. Qytetarët fituan lirinë për të folur, për të udhëtuar, për të studiuar, për të punuar dhe për të jetuar pa kontrollin mbytës të diktaturës. Shqipëria u anëtarësua në NATO dhe përparoi drejt integrimit evropian.

Këto arritje janë reale.

Por reale janë edhe dështimet.

Dhe sot, këto dështime po qëndrojnë në rrugët e Tiranës.

Tridhjetë e pesë vjet pas rënies së komunizmit, Shqipëria vazhdon të përballet me institucione të dobëta, korrupsion të thellë, shtet të brishtë ligjor, administratë të politizuar dhe një kulturë politike që shpesh e trajton shtetin si pronë të fituesit dhe jo si përgjegjësi ndaj qytetarëve.

E njëjta klasë politike, në forma të ndryshme, ka dominuar jetën publike për më shumë se tre dekada. Partitë kanë ndërruar vendet mes pushtetit dhe opozitës, por mentaliteti i pushtetit shpesh ka mbetur i pandryshuar. Institucionet që duhej të forcoheshin janë dobësuar, kapur ose nënshtruar. Shërbimi publik është zëvendësuar shumë shpesh nga besnikëria politike. Merita është sakrifikuar për lidhjet dhe favore.

Prandaj demonstratat e sotme mbartin një peshë të veçantë morale.

Ato nuk janë vetëm reagim ndaj ngjarjeve të fundit.

Ato janë shprehja e akumuluar e zhgënjimit të një populli që ndjen se premtimi i Tranzicionit të Parë nuk u përmbush kurrë plotësisht.

GJYKIMI I POPULLIT

Dëshmia më tronditëse e dështimit të Shqipërisë nuk gjendet në fjalimet e opozitës, në debatet televizive apo në komentet e analistëve.

Ajo gjendet te portat e nisjes në Aeroportin e Tiranës.

Ajo gjendet në fshatrat e zbrazura.

Ajo gjendet në klasat me gjithnjë e më pak nxënës.

Ajo gjendet te prindërit që rrisin fëmijët e tyre vetëm për t’i parë duke ndërtuar jetën diku tjetër.

Dhe mbi të gjitha, ajo gjendet në realitetin e dhimbshëm se pothuajse gjysma e qytetarëve shqiptarë jetojnë sot jashtë vendit.

Asnjë qeveri nuk mund ta quajë këtë sukses.

Asnjë elitë politike nuk mund ta shpjegojë apo justifikojë këtë realitet.

Asnjë projekt zhvillimi, asnjë fushatë turistike, asnjë resort luksoz dhe asnjë bum ndërtimi nuk mund ta fshehë faktin se shumë shqiptarë nuk besojnë më se e ardhmja e tyre është e sigurt në vendin e tyre.

Tragjedia nuk është vetëm se njerëzit largohen.

Tragjedia është arsyeja pse largohen.

Shumë prej tyre largohen sepse nuk besojnë se sistemi është i drejtë. Nuk besojnë se talenti shpërblehet. Nuk besojnë se institucionet do t’i mbrojnë. Nuk besojnë se puna e ndershme mjafton për të ndërtuar një jetë dinjitoze.

Ata shohin një vend ku lidhjet politike shpesh hapin dyer që merita nuk mund t’i hapë, ku korrupsioni shtrembëron mundësitë dhe ku qytetari i zakonshëm ndihet i pafuqishëm përballë arrogancës së pushtetit.

Kur të rinjtë humbin besimin, ata largohen.

Kur profesionistët humbin shpresën, ata largohen.

Kur familjet nuk besojnë më se fëmijët e tyre mund të ndërtojnë një jetë më të mirë në atdhe, ata largohen.

Ky nuk është thjesht emigrim.

Kjo është një plagë kombëtare.

Dhe si çdo plagë kombëtare, ajo kërkon trajtim urgjent.

Demonstratat që po zhvillohen sot në Shqipëri dhe në diasporë janë, në njëfarë mënyre, gjykimi i popullit mbi këto dështime.

Ato nuk kërkojnë vetëm largimin e një Kryeministri.

Ato shprehin zhgënjimin ndaj një kulture politike që për shumë vite ka vendosur interesat partiake mbi interesat kombëtare, përfitimet afatshkurtra mbi planifikimin afatgjatë dhe besnikërinë politike mbi meritën.

TRANZICIONI I DYTË KA FILLUAR TASHMË

Shqipëria nuk ka nevojë të mohojë gjithçka që është arritur gjatë tridhjetë e pesë viteve të fundit.

As nuk ka nevojë të mohojë sakrificat që u bënë gjatë Tranzicionit të Parë.

Por duhet të ketë guximin të pranojë se ai tranzicion mbeti i papërfunduar.

Shqiptarët nuk e rrëzuan komunizmin vetëm për të fituar të drejtën e votës. Ata prisnin të ndërtonin një shoqëri demokratike të denjë për atë votë. Ata prisnin institucione të pavarura, drejtësi të barabartë, një ekonomi që t’u shërbente shumëve dhe jo pakicës, dhe një vend ku të rinjtë nuk do ta shihnin emigrimin si të vetmen rrugë drejt dinjitetit.

Pikërisht për këtë arsye Shqipëria ka nevojë për një Tranzicion të Dytë.

Jo një tranzicion nga komunizmi në pluralizëm.

Kjo ishte detyra e vitit 1991.

Detyra e sotme është krejt tjetër.

Është tranzicioni nga demokracia formale në demokracinë funksionale.

Nga institucionet e kapura në institucione që japin llogari.

Nga korrupsioni në meritokraci.

Nga zhvillimi për pakicën në mundësi për shumicën.

Nga një vend që njerëzit e braktisin nga nevoja në një vend që zgjedhin ta ndërtojnë me besim.

Në këtë kuptim, Tranzicioni i Dytë ka filluar tashmë.

Ai filloi në momentin kur qytetarët vendosën se heshtja nuk ishte më një opsion.

Ai filloi kur shqiptarët, në Shqipëri dhe në diasporë, qëndruan së bashku dhe deklaruan se vendi meriton më shumë.

Ai filloi kur njerëzit kuptuan se objektivi nuk është thjesht ndryshimi i një qeverie.

Objektivi është ndryshimi i drejtimit të vendit.

Sepse në fund të fundit, qëllimi nuk është të zëvendësohet një grup politikanësh me një tjetër.

Qëllimi është të ndërtohet një Shqipëri më e mirë.

DINJITETI I REZISTENCËS PAQËSORE

Demonstruesit meritojnë vlerësim jo vetëm për forcën e mesazhit të tyre, por edhe për dinjitetin me të cilin e kanë përcjellë atë.

Për më shumë se katër javë, qytetarë nga të gjitha shtresat e shoqërisë kanë protestuar në mënyrë paqësore dhe demokratike. Ata kanë treguar disiplinë. Kanë shmangur provokimet. Kanë respektuar rendin publik. Dhe i kanë kujtuar botës se shqiptarët janë të aftë të kërkojnë ndryshim pa shkatërruar vetë demokracinë që dëshirojnë të përmirësojnë.

Ky është një sukses që nuk duhet nënvlerësuar.

Por as nuk duhet vënë në rrezik.

Sa më shumë rritet lëvizja, aq më e rëndësishme bëhet vigjilenca. Ata që dëshirojnë ta dobësojnë këtë lëvizje do të mirëprisnin çrregullimin. Do të mirëprisnin dhunën. Do të mirëprisnin çdo incident që mund ta largonte vëmendjen nga mesazhi dhe ta zhvendoste atë te kaosi.

Demonstruesit nuk duhet t’ua japin këtë mundësi.

Forca më e madhe e kësaj lëvizjeje nuk qëndron te numri i pjesëmarrësve.

Ajo qëndron te legjitimiteti moral.

Dhe ky legjitimitet buron pikërisht nga përkushtimi ndaj parimeve demokratike.

Historia na mëson se ndryshimet demokratike rrallëherë ndodhin menjëherë.

Qeveritë mund të rezistojnë.

Institucionet mund të hezitojnë.

Ata që mbajnë pushtetin mund të shpresojnë se lodhja do të arrijë atë që argumenti nuk arrin dot.

Por historia na mëson edhe një mësim tjetër.

Kur qytetarët këmbëngulin në mënyrë paqësore, demokratike dhe të vendosur, zëri i tyre bëhet i pamundur për t’u shpërfillur.

Një qeveri mund të injorojë një protestë.

Por nuk mund të injorojë pafundësisht një komb.

Në fund të fundit, në një demokraci, shumica gjithmonë fiton — nëse mbetet e organizuar, paqësore, e disiplinuar dhe e vendosur.

RREZIKU I HUMBJES SË VENDIT PA HUMBUR HARTËN

Rreziku më i madh që i kanoset Shqipërisë sot nuk është se do të zhduket nga harta.

Rreziku është që shqiptarët të zhduken gradualisht nga Shqipëria.

Një komb nuk është vetëm territor.

Nuk është vetëm kufij, institucione, flamuj, ministri apo zgjedhje.

Një komb jeton përmes njerëzve të tij.

Përmes familjeve të tij.

Përmes shkollave të tij.

Përmes punëtorëve, fermerëve, sipërmarrësve, mësuesve, mjekëve, studentëve, artistëve dhe fëmijëve të tij.

Nëse largohen të rinjtë, kush do të ndërtojë?

Nëse largohen të arsimuarit, kush do të inovojë?

Nëse largohen familjet, kush do t’i mbushë shkollat?

Nëse zbrazen fshatrat, kush do ta ruajë tokën?

Nëse diaspora vazhdon të rritet ndërsa atdheu vazhdon të tkurret, çfarë të ardhmeje kombëtare po përgatisim?

Kjo është arsyeja pse debati mbi tokën, turizmin, pasuritë strategjike dhe zhvillimin nuk mund të ndahet nga kriza demografike.

Një vend që shet ose transferon kontrollin mbi asetet e tij më të çmuara, ndërkohë që humbet brezin e ri, rrezikon të dobësojë njëkohësisht sovranitetin ekonomik dhe vazhdimësinë kombëtare.

Turizmi është i rëndësishëm.

Por vetëm turizmi nuk mund ta shpëtojë Shqipërinë.

Investimet e huaja janë të mirëpritura.

Por investimet që nuk përmirësojnë jetën e qytetarëve nuk mund të quhen zhvillim kombëtar.

Ndërtesat e bukura dhe resortet luksoze mund t’u bëjnë përshtypje vizitorëve.

Por ato nuk mund të zëvendësojnë një brez që është larguar.

Tranzicioni i Parë u dha shqiptarëve lirinë për t’u larguar.

Tranzicioni i Dytë duhet t’u japë një arsye për të qëndruar.

SHQIPËRIA QË IA DETYROJMË BREZIT TË ARDHSHËM

Shqipëria që qytetarët po kërkojnë sot nuk është një ëndërr e paarritshme.

Në të vërtetë, ajo është një aspiratë krejtësisht normale evropiane.

Një vend ku institucionet janë më të forta se individët.

Një vend ku ligji zbatohet njësoj për të gjithë.

Një vend ku posti publik është përgjegjësi dhe jo privilegj.

Një vend ku zhvillimi mbështet interesin kombëtar.

Një vend ku toka nuk trajtohet thjesht si mall tregu, por si trashëgimi që duhet ruajtur për brezat që vijnë.

Një vend ku turizmi plotëson ekonominë, por nuk e zëvendëson atë.

Një vend ku arsimi, bujqësia, teknologjia, inovacioni, sipërmarrja dhe prodhimi bëhen shtyllat kryesore të mirëqenies.

Një vend ku diaspora nuk trajtohet vetëm si burim remitancash apo si dekor patriotik në ditë festash, por si partnere e vërtetë në ripërtëritjen kombëtare.

Mbi të gjitha, një vend ku të rinjtë shqiptarë nuk detyrohen të zgjedhin mes dashurisë për atdheun dhe ndërtimit të së ardhmes së tyre.

Kjo është domethënia e vërtetë e ripërtëritjes kombëtare.

Nuk bëhet fjalë thjesht për zëvendësimin e një qeverie me një tjetër.

Bëhet fjalë për zëvendësimin e një mentaliteti të dështuar me një qëllim të ri kombëtar.

Demonstratat që po zhvillohen sot do të përfundojnë një ditë.

Pankartat do të ulen.

Fjalimet do të harrohen.

Aktorët politikë të sotëm do të bëhen pjesë e historisë.

Por pyetja që kjo lëvizje ka ngritur do të mbetet:

Çfarë lloj Shqipërie do t’u lëmë brezave që vijnë?

A do të trashëgojnë ata një vend që vazhdoi të endej pa drejtim ndërsa njerëzit e tij largoheshin në heshtje?

Apo një vend që gjeti guximin të korrigjonte kursin e tij përpara se të ishte tepër vonë?