Saimir Kadiu: NEW YORK CAFE BUDAPEST
Foto e qershorit 2017
Në zemër të Budapestit, aty ku historia nuk ecën drejt, por rrjedh si Danubi, qëndron një nga hapësirat më teatrale të Evropës: New York Café.
Nuk është thjesht një kafene… është një kujtesë e materializuar e një epoke kur arti, politika dhe luksi bashkëjetonin në të njëjtën dhomë.
E ndërtuar në fund të shekullit XIX, brenda kompleksit monumental të New York Palace Budapest, ajo u projektua nga arkitektët Alajos Hauszmann, Flóris Korb dhe Kálmán Giergl dhe u hap në vitin 1894. Që në fillim, ajo nuk ishte menduar si një vend i zakonshëm kafeje, por si një sallon kulturor ku shkrimtarë, gazetarë dhe artistë hungarezë takoheshin për të shkëmbyer ide, dorëshkrime dhe ndonjëherë edhe iluzione.
Në ato dekada të para, New York Café ishte një lloj “parlamenti i padukshëm” i letërsisë hungareze. Emra të mëdhenj të kohës e shndërruan në një laborator krijimtarie, ku fjala kishte më shumë peshë se pushteti.
Ndër figurat më të rëndësishme që uleshin rregullisht aty ishin:
■Dezső Kosztolányi – poet dhe romancier i madh i modernizmit hungarez.
■Frigyes Karinthy – satirist dhe shkrimtar i njohur për humorin intelektual.
■Mihály Babits – poet, përkthyes dhe një nga figurat kryesore të revistës Nyugat.
■Zsigmond Móricz – romancier realist, që përshkruante jetën rurale hungareze.
■Endre Ady – poet revolucionar, simbol i modernizmit dhe shpirtit kritik.
■Gyula Krúdy – mjeshtër i prozës nostalgjike dhe atmosferike.
■Ferenc Molnár – dramaturg dhe autor i romanit të famshëm “Djemte e rrugës Pal”.
Këta autorë ishin pjesë e rrethit të revistës letrare “Nyugat”, që në fakt e shndërroi këtë kafene në një “seli të letërsisë hungareze”.
Shumë studiues e quajnë Budapestin e asaj kohe “kryeqyteti i kafeneve letrare” dhe New York Café ishte më madhështorja prej tyre — një vend ku letërsia nuk shkruhej vetëm në libra, por në tavolina mermeri, mes zhurmës së qytetit.
Por historia e saj nuk mbeti në dritën e artit.
Pas Luftës së Dytë Botërore dhe ardhjes së regjimit komunist nën Mátyás Rákosi, atmosfera e Budapestit ndryshoi rrënjësisht. Kafenetë — dikur hapësira të lirisë intelektuale — u panë si vende potenciale dyshimi. Shumë u mbyllën ose u shtetëzuan. Paradoksalisht, New York Café mbijetoi, por jo më si tempull bohem i mendimit të lirë: ajo u kthye në një hapësirë të kontrolluar, ku eleganca e vjetër bashkëjetonte me heshtjen ideologjike të epokës.
Gjatë periudhës së komunizmit dhe më pas, ndërtesa e Pallatit pësoi degradim gradual. Luftërat botërore e kishin dëmtuar tashmë strukturën, por goditja më e thellë ishte humbja e funksionit të saj kulturor. Në vitin 1956, gjatë Revolucionit Hungarez , një tank sovjetik madje goditi zonën përreth — një imazh simbolik i përplasjes midis kulturës dhe dhunës politike.
Duke hyrë në fund të shekullit XX, hapësira mbeti si një hije e lavdisë së saj. Dhe megjithatë, si në një film të Federico Fellinit — sidomos në frymën nostalgjike të Amarcord — ajo ruajti një bukuri të çuditshme: jo të pastër, por të mbuluar me kujtime, pluhur dhe elegancë të rrënuar.
Rilindja e saj erdhi në shekullin XXI. Në vitin 2006, pas një restaurimi të madh të financuar nga Boscolo Hotels dhe i dizajnuar nga Adam Tihany, New York Café u rikthye në jetë. Tavanet e larta, afresket, llambadarët dhe kolonat u rikthyen në shkëlqimin e tyre të dikurshëm — ndoshta më shumë si rindërtim i një ëndrre sesa rikthim i thjeshtë arkitekturor.
Sot, të ulesh aty nuk është vetëm për të pirë kafe. Është një akt hyrjeje në histori: në Belle Époque, në komunizëm, në shkatërrim dhe rilindje. Një vend ku luksi dhe rrënimi nuk janë kundërshtime, por shtresa të së njëjtës kujtesë evropiane.
New York Café në Budapest është shpesh quajtur “kafeneja më e bukur në botë”, por ajo bëhet edhe më interesante kur vendoset përballë kafeneve të tjera historike evropiane — sepse nuk është vetëm një vend për kafe, por një skenë ku qytetërimi ka luajtur role të ndryshme.
Nëse e krahasojmë me Caffè Florian, një nga kafenetë më të vjetra në botë (që nga 1720), ndryshimi është i qartë: Florian është kujtesë aristokratike, intime dhe veneciane, ku koha duket sikur ka ndalur në një elegancë të qetë. New York Café, përkundrazi, është barok i tepruar, teatror, pothuajse operistik — si një katedrale e laicizuar e letërsisë dhe luksit.
Në Paris, Café de Flore dhe Les Deux Magots përfaqësojnë një tjetër botë: atë të ekzistencializmit dhe intelektualëve të shekullit XX. Sartre, Beauvoir dhe Camus nuk kërkonin madhështi arkitekturore, por hapësirë mendimi. Krahasuar me to, New York Café është më pak filozofi dhe më shumë spektakël vizual — ku ideja nuk rri vetëm në bisedë, por në dekor, në tavan, në dritë.
Në Vjenë, Café Central dhe Café Sacher sjellin një tjetër traditë: kafenetë si institucione perandorake. Ato janë të disiplinuara, intelektuale, të lidhura me gazetari, politikë dhe kulturë të rregullt. New York Café, në kontrast, është më emocional, më i lirë në formë — më shumë “teatër” sesa “klub mendimi”.
Në Pragë, Café Louvre ruan një karakter më modernist dhe racional, ku Kafka dhe Einstein dikur lëviznin midis tavolinave. Krahasuar me të, Budapesti i New York Café është më romantik, më i ngarkuar emocionalisht, më afër nostalgjisë sesa analizës.
Në këtë panoramë, New York Café qëndron si një ekstrem estetik: nuk është thjesht kafene, por një rikrijim i “ëndrrës së Europës së vjetër” — një hapësirë ku Belle Époque, komunizmi dhe turizmi modern bashkëjetojnë në të njëjtën skenë.
Nëse kafenetë e Parisit janë mendim, ato të Vjenës janë strukturë, ato të Venecias janë kujtim, atëherë New York Café është spektakël i kujtesës — një vend ku historia nuk pihet, por shikohet.
