Fatmir Terziu: ‘Hardhia’ frymore e njeriut
E lexova poezinë e Ruzhdi Goles dhe menjëherë pas leximit më erdhi dhe komenti i kritikut Pirro Loli që shkruante pak por saktë “Bukur Gole!“ Në këtë pikë ndjeva se vërtet ekzistojnë dhe ka poetë që hyjnë në letërsi pa bërë zë. Ruzhdi Gole i përket këtij lloji. Ai nuk ndërton poezi për t’i recituar në tribunat e famës, por për t’i lënë të rriten ngadalë në kujtesën e lexuesit, ashtu si hardhitë që nuk tërheqin vëmendjen me trungun, por me frytin. Për këtë arsye, poezitë e tij janë bërë pjesë e bankave të shkollës dhe auditoreve universitare, sepse mbartin atë cilësi të rrallë që nuk e konsumon koha: mendimin.
“Hardhi frymore” është një prej atyre poezive që duken të thjeshta në leximin e parë, por sa më shumë i afrohesh, aq më tepër të largohen nga shpjegimi i zakonshëm. Ajo nuk rrëfen një histori. Nuk përshkruan një peizazh. Nuk ndërton një dramë klasike. Në vend të tyre, ndërton një udhëtim të ndërgjegjes.
Poema hapet me një paradoks të madh: “Sonte i kemi hipur një veliere / po det nuk ka…”. Në pak fjalë, poeti rrëzon gjithë logjikën fizike për të ndërtuar logjikën ekzistenciale. Veliera nuk është më mjet lundrimi mbi ujë; ajo bëhet metaforë e dëshirës njerëzore për të ikur nga vetja. Por nuk ka det. Nuk ka hapësirë ku mund të arratisesh. Kjo është një nga figurat më të fuqishme të poezisë bashkëkohore shqiptare: njeriu kërkon udhëtim, ndërsa bota nuk i ofron më horizont.
Në këtë pikë, Ruzhdi Gole afrohet me filozofinë ekzistenciale. Arratisja nuk dështon sepse mungon guximi; dështon sepse njeriu nuk mund të largohet nga vetja. Çdo velierë mbetet e ankoruar në ndërgjegje.
Më tej, poeti ndërton një kontrast të pazakontë midis aventurës dhe shtëpisë.
“Në shtëpi vonë kur të shkojmë…”.
Kjo nuk është kthimi fizik në banesë. Është rikthimi në të vetmen hapësirë ku maskat bien. Jashtë mund të jesh çfarë të duash; brenda shtëpisë mbetesh ai që je.
Dhe pikërisht aty ndodh zbulimi moral.
“Gratë tona që asnjëherë s’na fyen / por që ne ndonjëherë edhe i gënjejmë”.
Këtu poezia shmang sentimentalizmin. Nuk idealizon gruan si figurë romantike, por e vendos në një plan etik. Gruaja nuk paraqitet si viktimë, por si qendra e qetësisë morale. Faji nuk shpërndahet. Ai pranohet. Pranimi është akti më i vështirë filozofik i njeriut, sepse kërkon të shohë veten pa justifikime.
Në strofën e dytë poezia zhvendoset nga morali në kozmologji.
“Qielli zbras shportat e reve…”.
Universi nuk përshkruhet si pafundësi astronomike, por si një kopsht fshatar. Retë mbahen në shporta. Yjet bëhen veriga rrushi.
Kjo është një nga metaforat më shqiptare që mund të ndërtohen. Kozmosi nuk ndahet nga toka. Qielli është vazhdim i arës. Ylli nuk është objekt astronomik; është fryt.
Por fryti mbetet i paarritshëm.
“S’i mbrrijmë dot sonte…”.
Kjo fjali përmbledh gjithë tragjedinë njerëzore. Njeriu gjithmonë jeton një hap larg lumturisë. Gjithmonë e shtyn për nesër.
Prandaj pyetja e vetme që qëndron si një goditje filozofike në qendër të poezisë është: “Nesër mbrëma?” Vetëm dy fjalë. Asnjë koment. Asnjë shpjegim. Vetëm një pikëpyetje. Kjo pikëpyetje ka peshën e gjithë filozofisë së kohës. Është pyetja e njeriut që nuk është i sigurt nëse nesër ekziston. Në këtë kuptim, poezia nuk flet për kalendarin, por për pasigurinë ontologjike të jetës. Pjesa përmbyllëse është kthesa më e bukur e gjithë strukturës poetike. Veliera shkundet. Çiftet hiqen nga supet. Maskat bien. Fillon kthimi. Jo drejt shtëpisë. Por drejt së vërtetës. Dhe atëherë vjen metafora që i jep titullin poezisë: “Hardhitë frymore të kësaj bote.” Kjo është një figurë me një dendësi të rrallë semantike.
Hardhia është bima që nuk rritet drejt qiellit pa mbështetje. Ajo kërkon mur, shtyllë, pemë. Pikërisht si njeriu. Edhe ai nuk jeton dot pa një mbështetje shpirtërore. Prandaj gruaja nuk është vetëm bashkëshorte. Ajo bëhet hardhi frymore: burim i jetës së brendshme, i kujtesës, i faljes, i vazhdimësisë dhe i shtëpisë. Në fund rikthehet refreni moral: “Ato asnjëherë s’na fyen…” Por tashmë vargu tingëllon ndryshe. Sepse lexuesi ka kaluar gjithë udhëtimin filozofik të poezisë.
Kur poeti shton: “Ne shpesh bukur i gënjejmë…”, fjala “bukur” është ndoshta ironia më e hidhur e gjithë tekstit. Nuk është bukuria e mashtrimit. Është bukuria me të cilën njeriu di ta zbukurojë fajin e vet. Dhe fundi: “I ledhatojmë turbullt.” Është një nga përmbylljet më të heshtura të poezisë moderne. Ledhatimi nuk lind nga paqja, por nga turbullira e ndërgjegjes. Dora kërkon falje aty ku goja nuk e shqipton dot.
Në planin estetik, Ruzhdi Gole përdor një gjuhë të kursyer, pa stoli të panevojshme. Metaforat e tij nuk imponohen; ato lindin natyrshëm nga përvoja njerëzore. Poezia nuk kërkon të jetë hermetike, por as nuk dorëzohet para leximit të shpejtë. Ajo të detyron të rikthehesh.
Në planin filozofik, “Hardhi frymore” është një meditim mbi tri të vërteta të mëdha: pamundësinë për t’u arratisur nga vetja, përkohshmërinë e iluzioneve dhe kthimin e pashmangshëm tek ajo që na mban gjallë shpirtërisht.
Në fund mbetet vetëm një bindje: njeriu mund të hipë në shumë veliera pa det, mund të ndjekë shumë yje që nuk i arrin kurrë, por gjithmonë do të ketë nevojë të kthehet tek hardhitë frymore të jetës së tij. Sepse aty nuk jeton vetëm dashuria. Aty jeton kujtesa, falja dhe e vetmja e vërtetë që nuk e zëvendëson dot asnjë horizont.
Poezia e Ruzhdi Goles nuk është thjesht një tekst lirik. Është një reflektim mbi qenien njerëzore, i shkruar me gjuhën e thjeshtë të përditshmërisë dhe me thellësinë e filozofisë. Pikërisht kjo e bën atë të mbetet gjatë në mendje: jo sepse thotë shumë, por sepse lë të pashprehura ato pyetje që vazhdojnë të na ndjekin edhe pasi vargu ka mbaruar.
Ruzhdi Gole: HARDHI FRYMORE
Sonte i kemi hipur një veliere
po det nuk ka,
supeve hedhur çiftet
po askund
nuk gjejmë prehë,
Në shtëpi vonë
kur të shkojmë
do shohim po ato bela –
gratë tona
që asnjëherë s’na fyen
por që ne ndonjëherë
edhe i gënjejmë.
Def kokat na kërcasin
s’i gjejmë kund kryet
kokat na rrotullohen
hënëza të plogëta,
qielli zbras
shportat e reve
si verige rrushi yjet
s’i mbrrijmë
dot sonte
nesër mbrëma
ndoshta bëhen tonat.
Nesër mbrëma?
Shpejt shkundim
nga kryet tona sonte
një velierë të shpupuritur
nga supet i heqim
çiftet tym qullur,
shpejt nxitojmë tek gratë tona
hardhitë frymore të k’saj bote
ato asnjëherë s’na fyen
ne shpesh
bukur i gënjejmë
i ledhatojmë
turbullt.
