Prof. Skënder Asani: Një shekull diplomaci shqiptare, kujtesë dhe vizion
Ka përvjetorë që nuk maten me kalendar, por me peshën që kanë lënë në fatin e një kombi. Njëri prej tyre është viti 2026, kur shënohet njëqindvjetori i Konventës Konsullore ndërmjet shtetit shqiptar dhe Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve. Në historinë e diplomacisë shqiptare, kjo nuk është thjesht data e nënshkrimit të një marrëveshjeje ndërkombëtare. Është momenti kur Shqipëria, ende një shtet i ri, i përballur me sfida të mëdha politike dhe ekonomike, vendosi të mos i braktisë shqiptarët që kishin mbetur jashtë kufijve të saj. Ishte koha kur diplomacia shqiptare pushoi së qeni vetëm instrument i përfaqësimit shtetëror dhe u shndërrua në zërin e një kombi të ndarë padrejtësisht.
Për ta kuptuar historinë, duhet të rikthehemi te plagët e saj më të thella. Hapësira etnike shqiptare u copëtua nga Luftërat Ballkanike, ndërsa vendimet e Konferencës së Ambasadorëve në Londër dhe rendi politik i vendosur pas Luftës së Parë Botërore e legjitimuan këtë realitet. Më shumë se gjysma e kombit shqiptar mbeti nën sundimin e Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, i ndarë nga shteti i vet, por kurrë nga vetëdija e tij kombëtare. Pikërisht mbi këtë padrejtësi historike u ngrit një prej misioneve më fisnike të diplomacisë shqiptare.
Në vitet që pasuan, shqiptarët në Kosovë, Maqedoni dhe në territoret e tjera nën administrimin jugosllav iu nënshtruan një politike të organizuar të transformimit demografik. Reforma agrare, kolonizimi i trojeve shqiptare, shpronësimet dhe përgatitjet për shpërnguljen e detyruar të shqiptarëve drejt Anadollit nuk ishin masa të izoluara administrative. Ato përbënin pjesë të një strategjie afatgjatë për ndryshimin e karakterit etnik të këtyre hapësirave dhe dobësimin e pranisë historike shqiptare.
Në këtë realitet të zymtë, shteti shqiptar nuk kishte një ushtri që të mbronte shqiptarët përtej kufijve të tij, por kishte një instrument po aq të rëndësishëm: diplomacinë. Konventa Konsullore e vitit 1926 ishte përgjigjja më e mençur dhe më e përshtatshme ndaj këtyre rrethanave. Përmes saj, Shqipëria ndërtoi një rrjet përfaqësish diplomatike e konsullore, të cilat kishin një mision shumë më të gjerë sesa zhvillimi i marrëdhënieve ndërshtetërore. Detyra e tyre kryesore ishte mbrojtja e interesave dhe mirëqenies së shqiptarëve që jetonin nën një administrim të huaj.
Nuk ishte rastësi që dy qendrat kryesore konsullore u vendosën në Shkup dhe Manastir. Shkupi ishte qendra politike e Vilajetit të Kosovës, ndërsa Manastiri ishte qyteti ku Kongresi i Alfabetit kishte vulosur unitetin kulturor të kombit shqiptar. Njëri përfaqësonte dimensionin politik të çështjes shqiptare, tjetri trashëgiminë e saj kulturore. Hapja e konsullatave në këto dy qytete nuk ishte një akt burokratik, por një deklaratë politike se shteti shqiptar nuk do të hiqte dorë nga përgjegjësia e tij morale dhe kombëtare ndaj këtyre qendrave historike.
Po aq domethënëse ishte edhe hapja e konsullatave shqiptare në Kroaci. Kjo nuk ishte vetëm një domosdoshmëri diplomatike e kohës, por edhe një riafirmim simbolik i marrëdhënieve shumë shekullore shqiptaro-kroate, që i kanë rrënjët në epokën e Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Kroacia ka qenë për një kohë të gjatë një vend mik për shqiptarët dhe një urë lidhëse me Evropën. Kjo marrëdhënie, e institucionalizuar përmes diplomacisë një shekull më parë, sot përfaqëson një nga aleancat më të rëndësishme strategjike të shqiptarëve në rajon.
Veprimtaria e këtyre konsullatave tejkalonte funksionet klasike të diplomacisë. Për shumë shqiptarë, ato ishin vende shprese. Aty paraqiteshin kërkesat për ndihmë, denoncimet për padrejtësitë, mbrojtja e identitetit dhe dëshmia se shteti shqiptar nuk i kishte harruar bashkëkombësit e tij jashtë kufijve. Diplomacia e asaj kohe nuk lëshonte vetëm pasaporta; ajo ruante besimin e një populli se nuk ishte i vetëm.
Sot, arkivat e Shqipërisë, Italisë, Kroacisë dhe vendeve të tjera evropiane flasin me një qartësi të jashtëzakonshme. Ato dëshmojnë për punën e pandërprerë të diplomatëve shqiptarë në denoncimin e kolonizimit, mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve, kundërshtimin e projekteve të shpërnguljes së detyruar dhe ruajtjen e lidhjes institucionale ndërmjet shtetit shqiptar dhe popullsisë shqiptare që kishte mbetur jashtë kufijve të tij. Këto dokumente nuk janë vetëm burime historike; ato janë dëshmi e përhershme e ndërgjegjes kombëtare të shtetit shqiptar.
Kjo diplomaci arriti kulmin e saj moral gjatë Luftës së Dytë Botërore. Hamit Kokalari, në Shkup, mbrojti interesat shtetërore të Shqipërisë dhe të vërtetën historike të popullit shqiptar, duke iu kundërvënë propagandave të kohës me studime shkencore dhe harta etnografike. Ndërkohë, Xhafer Belegu, në Manastir, nuk u kujdes vetëm për popullsinë shqiptare, por u bë pjesë e një prej kapitujve më të ndritur të historisë shqiptare, duke kontribuar në shpëtimin e hebrenjve gjatë Holokaustit. Me këtë ai dëshmoi se diplomacia shqiptare mund të ishte njëkohësisht kombëtare në misionin e saj dhe universale në vlerat që përfaqësonte.
Pas vitit 1944, kjo traditë u ndërpre si pasojë e zhvillimeve politike në Jugosllavi. Konsullatat u mbyllën, por misioni i tyre nuk u shua. Ai mbeti i gdhendur në kujtesën historike dhe u ringjall me vendosjen e marrëdhënieve diplomatike ndërmjet Republikës së Shqipërisë dhe Republikës së Maqedonisë së Veriut.
Një shekull më vonë, diplomacia shqiptare përballet me sfida të tjera, por me të njëjtin detyrim historik: mbrojtjen e interesit kombëtar, forcimin e identitetit shqiptar dhe promovimin e stabilitetit në rajon. Në këtë vazhdimësi duhet parë edhe veprimtaria e Ambasadës së Republikës së Shqipërisë në Shkup, e drejtuar nga ambasadori Denion Meidani. Angazhimi i tij për mbrojtjen dhe promovimin e Marrëveshjes Kornizë të Ohrit, për mbështetjen e arsimit në gjuhën shqipe përmes Abetares mbarëkombëtare, për promovimin e kulturës dhe trashëgimisë historike shqiptare, si dhe për mbështetjen e institucioneve akademike shqiptare, përfaqëson vazhdimësinë natyrore të misionit të nisur një shekull më parë.
Po kështu, veprimtaria e Ermina Lekajt në institucionet e Republikës së Kroacisë dëshmon se aleanca shqiptaro-kroate nuk është vetëm trashëgimi historike, por edhe një projekt strategjik për të ardhmen. Përmes angazhimit të saj në forcimin e bashkëpunimit ndërmjet Kroacisë, Shqipërisë dhe Kosovës, ajo po kontribuon në ndërtimin e një boshti të rëndësishëm politik dhe euroatlantik në Ballkan. Po aq i rëndësishëm në këtë proces ka qenë edhe kontributi mbi dydekadësh i Basri Halitit, Konsull Nderi i Republikës së Shqipërisë në Osijek, i cili me angazhimin e tij të vazhdueshëm ka shërbyer si një urë e rëndësishme ndërmjet institucioneve, ekonomive, kulturave dhe komuniteteve të të dy vendeve.
Veprimtaria e tij dëshmon se diplomacia e nderit dhe angazhimi qytetar mund të lënë gjurmë të qëndrueshme në forcimin e marrëdhënieve shqiptaro-kroate dhe në avancimin e partneritetit të tyre euroatlantik. Në të njëjtën frymë, veprimtaria e Ambasadores së Republikës së Shqipërisë në Republikën e Kroacisë, Prof. Dr. Donika Hoxha, ka sjellë një dinamikë të re në marrëdhëniet dypalëshe, duke forcuar dialogun politik, bashkëpunimin institucional, diplomacinë kulturore dhe lidhjet akademike ndërmjet dy vendeve. Përmes një qasjeje aktive dhe vizioni bashkëkohor diplomatik, ajo ka kontribuar në thellimin e partneritetit strategjik shqiptaro-kroat, duke promovuar vlerat e përbashkëta euroatlantike dhe duke krijuar hapësira të reja bashkëpunimi në fusha me interes të ndërsjellë.
Njëqindvjetori i Konventës Konsullore nuk është vetëm një jubile historik. Ai është një thirrje për vetëdije kombëtare. Është një mundësi për të rikthyer në kujtesën publike diplomatët që e mbrojtën kombin me dokumente dhe ide, e jo me armë; për të studiuar arkivat ende të pazbuluara; për të botuar dokumentet që dëshmojnë sakrificat e një diplomacie të heshtur, por të vendosur; dhe për ta shndërruar këtë trashëgimi në frymëzim për diplomacinë shqiptare të shekullit XXI.
Prandaj, organizimi i një programi të gjerë shtetëror dhe shkencor kushtuar njëqindvjetorit të përfaqësimit diplomatik shqiptar në Shkup dhe Manastir nuk është vetëm një detyrim ndaj së kaluarës. Ai është një investim për të ardhmen. Konferencat shkencore, ekspozitat dokumentare, botimet arkivore dhe monografitë kushtuar kësaj historie do t’i rikthenin në vendin që meritojnë diplomatët që mbajtën gjallë shpresën e një kombi në periudhat e tij më të vështira.
Historia na mëson se kufijtë mund të ndryshojnë, regjimet mund të bien dhe hartat mund të rishkruhen. Por një shtet mund të mbijetojë vetëm nëse ruan kujtesën e tij historike dhe nëse diplomacia e tij mbetet e përkushtuar ndaj së vërtetës historike, dinjitetit kombëtar dhe paqes.
Ky është mesazhi më i madh i një shekulli të diplomacisë shqiptare: përfaqësimi diplomatik nuk ka qenë kurrë thjesht një institucion shtetëror; ai ka qenë një akt përgjegjësie ndaj kombit, një urë që ka bashkuar shqiptarët përtej kufijve politikë me atdheun e tyre. Prandaj, njëqindvjetori i vitit 2026 nuk duhet parë vetëm si një pikë referimi historike, por si një mundësi e re për të ndërtuar të ardhmen e diplomacisë shqiptare mbi shtyllat e përjetshme të kujtesës, përgjegjësisë dhe vizionit kombëtar.
(Shkup, 3 gusht 2026).
