Shkrimtarët e regjimeve komuniste dhe zëri i disidencës në Europën Lindore
Saimir Kadiu
Historia e letërsisë nuk është vetëm historia e librave të mëdhenj. Është edhe historia e ndërgjegjes njerëzore përballë pushtetit.
Pak periudha e kanë vënë shkrimtarin përballë një prove kaq të rëndë morale sa regjimet komuniste të Europës Lindore gjatë shekullit XX. Në Bashkimin Sovjetik, Poloni, Hungari, Çekosllovaki, Rumani, Bullgari, Jugosllavi dhe Shqipëri, pena u shndërrua në një fushë beteje.
Disa autorë zgjodhën t’i shërbenin pushtetit, disa u përpoqën të mbijetonin mes kompromisit dhe heshtjes, ndërsa të tjerë pranuan burgun, internimin, mërgimin ose vdekjen për të mos tradhtuar lirinë e fjalës.
Regjimet komuniste e kuptuan shumë herët se letërsia ishte një armë po aq e fuqishme sa ushtria. Një roman mund të ndryshonte mënyrën si mendonin njerëzit; një poezi mund të mbillte shpresë ose revoltë.
Për këtë arsye, shkrimtarët nuk konsideroheshin thjesht artistë. Ata duhej të ishin “inxhinierë të shpirtit”, sipas formulës së njohur të përdorur në Bashkimin Sovjetik.
Letërsia nuk duhej të pasqyronte të vërtetën, por të ndërtonte “njeriun e ri socialist”.
Në Bashkimin Sovjetik, emra si Maksim Gorki u shndërruan në simbole të kulturës zyrtare. Edhe pse vepra e tij ishte nisur shumë përpara bolshevizmit, vitet e fundit të jetës e gjetën si figurë të lidhur ngushtë me regjimin e Stalinit.
Mihail Shollohovi, autor i romanit monumental Doni i qetë, u bë një nga figurat më të nderuara të sistemit sovjetik.
Në të kundërt, Osip Mandelstam pagoi me jetën një poezi kundër Stalinit; Anna Ahmatova u poshtërua dhe u ndalua për dekada; Boris Pasternak, pasi fitoi Çmimin Nobel për Doktor Zhivago, u detyrua të refuzonte çmimin nën presionin e regjimit; ndërsa Aleksandër Sollzhenicin, me Arkipelagu Gulag, zbuloi para botës mekanizmin e terrorit sovjetik.
Në Poloni, letërsia u nda mes bindjes dhe rezistencës. Jerzy Putrament ishte një nga shkrimtarët më të lidhur me pushtetin komunist dhe me realizmin socialist.
Përballë tij qëndronin figura si Çeslav Millosh, i cili zgjodhi mërgimin dhe shkroi librin tronditës Mendja e robëruar, një analizë e mënyrës se si intelektualët dorëzohen përballë diktaturës. Zbigniew Herbert dhe më vonë Adam Zagajewski u bënë zëra të ndërgjegjes morale të kombit polak.
Në Hungari, disa autorë pranuan të shkruanin sipas kërkesave të pushtetit, ndërsa të tjerë u përballën me censurën pas kryengritjes së vitit 1956. Gyula Illyés, megjithëse qëndroi në vend, shkroi poezinë simbolike Një fjali mbi tiraninë, e cila qarkulloi fshehurazi për vite me radhë. Sándor Márai zgjodhi mërgimin dhe nuk pranoi të jetonte nën diktaturë.
Në Çekosllovaki, pushteti pati shkrimtarët e vet besnikë, por historia kujton mbi të gjitha disidentët. Václav Nezval mbështeti regjimin në fazat e para, ndërsa Milan Kundera, fillimisht anëtar i Partisë Komuniste, u kthye në një kritik të sistemit pas vitit 1968. Václav Havel, dramaturgu që kaloi vite në burg për bindjet e tij, do të bëhej më vonë presidenti i Çekosllovakisë së lirë. Vepra e tij dëshmoi se fjala mund të mbijetojë edhe pas hekurave.
Në Rumani, diktatura e Nicolae Ceaușescut ndërtoi një kult të fuqishëm të personalitetit dhe kërkoi bindje të plotë nga inteligjencia. Disa autorë morën pjesë në këtë mekanizëm propagandistik, ndërsa Ana Blandiana, Paul Goma dhe Norman Manea u bënë simbole të rezistencës morale. Ata paguan me censurë, ndalim botimi ose mërgim zgjedhjen për të mos heshtur.
Në Bullgari, një pjesë e shkrimtarëve u rreshtuan pranë pushtetit, por figura si Georgi Markov zgjodhën rrugën e disidencës. I arratisur në Perëndim, ai denoncoi regjimin e Todor Zhivkovit përmes emisioneve radiofonike. Në vitin 1978 u vra në Londër me helm, në atentatin e famshëm me “çadrën bullgare”, duke u bërë simbol i çmimit që mund të kishte fjala e lirë.
Jugosllavia paraqet një rast më kompleks. Sistemi i Josip Broz Titos ishte më liberal se ai sovjetik, por edhe aty kufijtë e kritikës ishin të përcaktuar. Miroslav Krleža, një nga shkrimtarët më të mëdhenj kroatë, bashkëpunoi me regjimin duke ruajtur njëfarë autonomie intelektuale. Në anën tjetër, Danilo Kiš, me veprat e tij mbi totalitarizmin, dhe Borislav Pekić, i burgosur për bindjet politike, mbetën ndër zërat më të fuqishëm kritikë të hapësirës jugosllave.
Në Shqipëri, raporti midis letërsisë dhe pushtetit mori forma edhe më të ashpra. Realizmi socialist u shpall metoda e vetme krijuese dhe shkrimtarët duhej të lavdëronin Partinë, udhëheqësin dhe “njeriun e ri”. Emra si Dhimitër Shuteriqi, Fatmir Gjata, Shefqet Musaraj, Aleks Çaçi dhe të tjerë u identifikuan me letërsinë zyrtare të kohës, secili me rolin dhe peshën e vet në jetën kulturore të regjimit. Ndërkohë jo pak shkrimtare kaluan dekada në burgje dhe internime, Vilson Blloshmi dhe Genc Leka u pushkatuan për krijimtarinë e tyre, ndërsa shumë autorë të tjerë u ndaluan të botonin ose u detyruan të jetonin në heshtje. Rasti i Ismail Kadaresë mbetet ndër më të debatuarit: ai botoi dhe krijoi brenda sistemit, por një pjesë e veprës së tij është lexuar si kritikë alegorike ndaj totalitarizmit, duke e bërë figurën e tij objekt interpretimesh të ndryshme.
Megjithatë, historia nuk është bardh e zi. Nuk mund të vendosen të gjithë shkrimtarët e regjimeve në të njëjtën kategori morale. Disa ishin besimtarë të sinqertë të idealit komunist. Disa bashkëpunuan nga bindja, të tjerë nga frika, oportunizmi ose dëshira për të mbijetuar. Kishte edhe nga ata që pranuan kompromisin për të ruajtur mundësinë e krijimit, duke fshehur mes rreshtave mesazhe që censura nuk arrinte gjithmonë t’i zbulonte. Po kështu, edhe disidentët nuk ishin të gjithë njësoj; disa luftuan hapur, të tjerë zgjodhën mërgimin, ndërsa të tjerë rezistuan përmes metaforës dhe heshtjes.
Në fund, ajo që i ndan këto dy botë nuk është vetëm përmbajtja e veprës, por marrëdhënia me të vërtetën. Letërsia e propagandës zakonisht humbet me kohën, sepse jeton aq sa jeton pushteti që e prodhon. Letërsia e lirë mbijeton, sepse buron nga përvoja njerëzore dhe jo nga urdhri politik. Prandaj sot lexohen ende Ahmatova, Sollzhenicini, Milloshi, Haveli, Markovi, Kiši, Blandiana, ndërsa shumë nga autorët që dikur mbushnin tribunat dhe kongreset e realizmit socialist kanë mbetur kryesisht si pjesë e historisë së një sistemi që u shemb bashkë me mitet e tij.
Historia e Europës Lindore na mëson se pushteti mund të imponojë heshtjen, mund të burgosë shkrimtarin, mund të djegë librat, por nuk mund të përcaktojë përjetësinë e letërsisë. Në fund, nuk është politika ajo që gjykon artin; është koha.
Dhe koha, më shumë se çdo gjykatës, di të dallojë penën që i shërbeu frikës nga ajo që i shërbeu lirisë.
