“Dashuri në qiejt parizienë”, romani shumëplanësh i Lulzime Malaj
Ka dalë nga botimi romani “Dashuri në qiejt parizien” i autores Lulzime Malaj, e njohur si poete e talentuar, një vepër shumëplanëshe që sjell në qendër shqetësimet e kohës dhe dramat e jetës bashkëkohore. Autorja paraqitet në këtë roman me një rrëfim të ndjeshëm dhe të gjerë, ku historia e dy të rinjve shërben si dritare për të parë përtej sipërfaqes dhe për të depërtuar në shtresat më të thella të realitetit social dhe ekzistencial. Vepra është redaktuar nga Prof. Dr. Bardhosh Gaçe dhe Juxhina Malaj, ndërsa parathënia mban firmën e Prof. Dr. Bardhosh Gaçe; piktura në ballinë është realizuar nga vetë autorja.
Në parathënien e tij, profesori e vlerëson romanin si një vepër me shumë shtresa, ku ndërthuren rrafshe sociale, historike, kulturore, artistike dhe filozofike, ndërtuar me elegancë dhe forcë narrative, që dëshmon mjeshtërinë e autores Lulzime Malaj. Në qendër të fabulës qëndrojnë Arieta dhe Iliri, dy të rinj shqiptarë që përfaqësojnë jo vetëm një histori dashurie, por edhe përvojën e një brezi të përballur me sfidat e kohës, me emigrimin, me kërkimin e identitetit dhe me përplasjen mes ëndrrës dhe realitetit. Ngjarjet zhvillohen mes Parisit, Gjenevës, Tiranës dhe qyteteve të tjera europiane, duke i dhënë romanit një shtrirje të gjerë hapësinore dhe një frymë të hapur ndërkulturore.
Romani trajton një varg temash të ndjeshme dhe aktuale, si emigrimi masiv, korrupsioni, dhuna ndaj grave, bullizmi, ndotja mjedisore, zbehja e vlerave dhe komercializimi i dashurisë. Në këtë kuadër, autorja e lidh fatin e personazheve me sfidat e një shoqërie në tranzicion, duke e bërë rrëfimin jo vetëm emocional, por edhe reflektues. Parathënia vë në dukje edhe praninë e motiveve të trashëgimisë kulturore e historike, përmes figurave si Aleksandër Moisiu, Nënë Tereza, Skënderbeu, Ismail Kadare dhe Bushatllinjtë e Shkodrës, si edhe përmes kujtesës për humanizmin e popullit të Vlorës gjatë Holokaustit. Këto referenca, sipas vlerësimit, nuk shfaqen si leksione të thata, por si pjesë organike e dialogut dhe e strukturës së veprës.
Sipas Prof. Dr. Bardhosh Gaçe, romani dallohet edhe për mënyrën se si ndërton personazhet. Arieta paraqitet si një studente shqiptare në Paris, inteligjente, guximtare dhe e ndjeshme, por edhe impulsive, ndërsa Iliri, arkitekt, përfaqëson një dashuri të trajtuar me finesë dhe idealizëm. Një figurë tjetër e rëndësishme është Vivien, artiste operistike dhe aristokrate hebreje, e cila sjell në roman një dimension ndërkulturor dhe një frymë solidariteti njerëzor. Përmes këtyre personazheve, autorja ndërton një botë ku dashuria, besimi, tradhtia, xhelozia, mirësia dhe zhgënjimi përplasen me njëra-tjetrën në mënyrë të natyrshme dhe dramatike.
Në vlerësimin e tij, profesori ndalet edhe te teknika narrative dhe gjuha e veprës, duke theksuar përdorimin e retrospektivës, dialogut të gjallë dhe përshkrimeve lakonike, që e mbajnë rrëfimin të qëndrueshëm dhe emocionalisht të ngjeshur. Ai nënvizon se stili i autores është i rafinuar, i ngjeshur dhe i pasur leksikisht, me një frazeologji të fortë dhe me përsiatje filozofike që i japin romanit thellësi, duke theksuar se kjo tregon aftësinë e autores për të përdorur stilin lakonik me mjeshtëri, që reflekton pjekurinë e saj si romanciere. Në këtë frymë, Lulzime Malaj, poete, piktore dhe autore tekstesh këngësh, sjell në prozën e saj një ndjeshmëri të veçantë artistike, ku fryma vizuale dhe muzikaliteti i japin veprës finesë dhe pasuri, duke ruajtur në qendër identitetin e dy të rinjve dhe dashurinë e tyre pas një rrugëtimi të gjatë; kështu romani shndërrohet në një hapësirë ku ndjenja dhe rrëfimi ndërthuren natyrshëm me tonalitetet lirike, dramatike, sociale dhe romantike.
Në përmbledhje, romani i Lulzime Malaj përbën një kontribut të vyer në letërsinë bashkëkohore shqipe, duke e pasuruar atë me një rrëfim kompleks, inteligjent dhe me prejardhje filozofike e humane, që lidh artin me jetën, identitetin me globalizmin dhe individualen me kolektivën. Në këtë përpjekje më të fundit, ajo ka krijuar një vepër dimensionale, ku universali dhe lokalja bashkëveprojnë në mënyrë të harmonishme, duke ftuar lexuesit në një reflektim të thellë mbi çështje themelore të jetës, identitetit dhe ekzistencës, duke e bërë këtë vepër një pikënisje të rëndësishme për dialog kulturor dhe intelektual.
