KRISTO MEKSI, DIPLOMATI DHE POLITIKANI I HERSHËM NË SHËRBIM TË ÇËSHTJES KOMBËTARE
Gjon F. Ivezaj/
Kristo Meksi përfaqëson një ndër figurat më të rëndësishme të mendimit politik dhe diplomatik shqiptar të shekullit XIX, një personalitet që jetoi dhe veproi në një nga periudhat më të vështira të historisë kombëtare, kur shqiptarët ende nuk kishin shtetin e tyre, por po përpiqeshin të ndërtonin vetëdijen kombëtare dhe të organizonin mbrojtjen politike të trojeve shqiptare.
Ai lindi rreth vitit 1820 në Labovë të Madhe, në jug të Shqipërisë, në një familje me tradita të njohura patriotike dhe me ndikim të rëndësishëm në jetën shoqërore të krahinës. Babai i tij, Mihal Meksi, njihej si një burrë me autoritet moral dhe me respekt në komunitet, ndërsa nëna, Katerina Meksi, ndikoi fuqishëm në edukimin shpirtëror dhe kulturor të djalit të saj, duke kultivuar tek ai dashurinë për gjuhën, traditën dhe ndjenjën kombëtare shqiptare.
Fëmijërinë e kaloi në Labovë të Madhe, një trevë me tradita të pasura kulturore dhe patriotike, ku mori edhe arsimin fillor. Më pas vijoi studimet në Janinë, e cila në atë kohë përfaqësonte një nga qendrat më të rëndësishme arsimore dhe intelektuale të Ballkanit. Në këtë ambient ai u dallua për zgjuarsi, kulturë dhe interesim të veçantë për historinë, filozofinë, drejtësinë dhe shkencat politike.
Studimet e larta i përfundoi në Universitetin e Athinës, ku studioi drejtësi dhe shkenca politike. Ky formim akademik i dha atij një horizont të gjerë intelektual dhe një kuptim më të thellë të zhvillimeve politike europiane të kohës, duke e përgatitur për një rol aktiv në çështjen kombëtare shqiptare.
Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, kur Perandoria Osmane po hynte në një periudhë krize dhe kur kombet e Ballkanit po organizoheshin për të fituar pavarësinë, edhe shqiptarët filluan të ndërtojnë lëvizjen e tyre kombëtare. Në këtë kontekst historik, Kristo Meksi u përfshi aktivisht në përpjekjet për organizimin politik të shqiptarëve dhe për ngritjen e vetëdijes kombëtare.
Burime të ndryshme historike e vendosin Kristo Meksin ndër figurat që kontribuuan në krijimin dhe mbështetjen e komiteteve të hershme patriotike shqiptare gjatë dekadave 1860–1870. Këto organizime politike dhe kulturore kishin për qëllim mbrojtjen e trojeve shqiptare, zhvillimin e arsimit në gjuhën shqipe dhe ndërgjegjësimin kombëtar të popullsisë shqiptare në Ballkan dhe diasporë.
Edhe pse dokumentet e kohës nuk e paraqesin si themelues zyrtar të një organizate të vetme me emër të përcaktuar, shumë studiues të historisë së Rilindjes Kombëtare e konsiderojnë Kristo Meksin pjesë të elitës intelektuale shqiptare që përgatiti terrenin politik dhe kulturor për organizimet e mëdha kombëtare që do të pasonin më vonë.
Ai bashkëpunoi në të njëjtën frymë patriotike me figura të njohura të Rilindjes Kombëtare, si Abdyl Frashëri, Sami Frashëri, Pashko Vasa dhe personalitete të tjera të kohës, duke ndarë me ta idealin e një Shqipërie të lirë, të bashkuar dhe të vetëdijshme për identitetin e saj historik e kulturor.
Kontributi i Kristo Meksit nuk kufizohej vetëm në aspektin politik. Ai ishte edhe një përfaqësues i mendimit diplomatik shqiptar në një kohë kur shqiptarët nuk kishin institucione shtetërore dhe nuk përfaqësoheshin zyrtarisht në kancelaritë europiane. Përmes kontakteve me qarqe intelektuale dhe politike në Ballkan dhe Europë, ai përpiqej të paraqiste çështjen shqiptare si një çështje të drejtë historike dhe politike.
Në këtë kuptim, Kristo Meksi mund të konsiderohet një nga diplomatët e hershëm shqiptarë, i cili vepronte përmes autoritetit intelektual, argumentit politik dhe ndërgjegjësimit kombëtar. Ai përfaqësonte tipin e intelektualit rilindës që e shihte kombin jo vetëm si një bashkësi territoriale, por si një identitet historik, kulturor dhe shpirtëror që duhej mbrojtur dhe zhvilluar.
Veprimtaria e tij zhvillohej në një periudhë kur trojet shqiptare kërcënoheshin nga pretendimet territoriale të shteteve fqinje dhe nga politika copëtuese e Fuqive të Mëdha. Pikërisht në këtë periudhë, intelektualë si Kristo Meksi luajtën rol të rëndësishëm në mbrojtjen e të drejtave historike të shqiptarëve dhe në përgatitjen e opinionit kombëtar për organizimin politik shqiptar.
Historianët e Rilindjes Kombëtare shqiptare kanë theksuar se figura të tilla, edhe pse jo gjithmonë të njohura gjerësisht në historiografinë zyrtare, kontribuuan ndjeshëm në formimin e vetëdijes kombëtare shqiptare dhe në krijimin e elitës politike e kulturore shqiptare të shekullit XIX.
Pas një jete të gjatë në shërbim të çështjes kombëtare, Kristo Meksi ndërroi jetë rreth vitit 1891. Sipas kujtesës historike dhe traditës lokale, ai u varros në vendlindjen e tij, në Labovë të Madhe, aty ku kishte nisur edhe rrugëtimi i tij jetësor dhe atdhetar.
Figura e Kristo Meksit mbetet një dëshmi e rëndësishme e rolit që luajtën intelektualët shqiptarë në periudhën e Rilindjes Kombëtare. Ai ishte pjesë e brezit që përgatiti themelet politike dhe kulturore të ndërgjegjes kombëtare shqiptare dhe kontribuoi në afirmimin e çështjes shqiptare në një periudhë vendimtare të historisë së kombit.
Historia e tij nuk qëndron vetëm në dokumente dhe kronologji, por në ndikimin që la në mendimin politik dhe kombëtar shqiptar. Përmes përkushtimit, kulturës dhe veprimtarisë së tij diplomatike e patriotike, Kristo Meksi mbetet një ndër figurat e hershme të mendimit kombëtar shqiptar dhe një përfaqësues i denjë i elitës intelektuale të Rilindjes Kombëtare Shqiptare.
