Saimir Kadiu: Duke kujtuar një kolos të Rilindjes Kombëtare Shqiptare
Hasan Tahsini (7 prill 1811 – 3 korrik 1881)
«”O ti mbret, o shumë i lartë Kryetar,
Nga e dlirta fryma jote unë marr
Të Edenit erën, hirin parajsor,
O Hasan Tahsini, o trëndafil qiellor”.
— Naim Frashëri
Më 3 korrik 1881, plot 145 vjet më parë, në Stamboll u nda nga jeta një nga mendjet më të ndritura që ka nxjerrë kombi shqiptar: Hasan Tahsini. Ai nuk ishte vetëm një rilindës, por një dijetar me përmasa evropiane, një personalitet që bashkoi shkencën, filozofinë, arsimin dhe idealin kombëtar në një jetë të vetme.
I lindur më 7 prill 1811 në Ninat të Çamërisë, Hasan Tahsini u formua në një kohë kur shqiptarët ende nuk kishin shtetin e tyre, por kishin filluar të ndërtonin vetëdijen kombëtare. Ai do të bëhej një nga shtyllat intelektuale të kësaj lëvizjeje.
Nëse Jeronim de Rada ishte poeti që zgjoi ndërgjegjen kombëtare, Pashko Vasa zëri politik i shqiptarëve, Abdyl Frashëri arkitekti i organizimit politik dhe Sami Frashëri ideologu i kombit modern, atëherë Hasan Tahsini ishte mendja shkencore e Rilindjes Shqiptare. Ai përfaqësonte atë tip intelektuali që besonte se një komb nuk mund të bëhej i lirë pa dije dhe pa shkencë.
Poliedrik në formimin e tij, Tahsini ishte astronom, matematikan, fizikan, filozof, psikolog, gjuhëtar dhe pedagog. Për bashkëkohësit ai konsiderohej shqiptari më i ditur i Perandorisë Osmane.
Kur Perandoria Osmane vendosi të modernizonte arsimin e lartë sipas modeleve evropiane, Hasan Tahsini ishte një nga dy intelektualët e përzgjedhur për t’u dërguar në Paris, që të përvetësonin arritjet më të fundit të shkencës. Ai jetoi në kryeqytetin francez për rreth dymbëdhjetë vjet (1856–1868). Paradoksi i bukur i jetës së tij ishte se, ndërsa shërbente si imam i Ambasadës Osmane në Paris, studionte matematikë, astronomi, fizikë dhe shkencat natyrore në universitetet franceze, duke dëshmuar se për të feja dhe shkenca nuk ishin kundërshtare, por dy rrugë drejt njohjes.
Kur u kthye në Stamboll, iu besua një nga detyrat më të rëndësishme akademike të kohës. Në vitin 1870 u emërua rektori i parë i Universitetit të Stambollit (Darülfünun), duke hyrë në histori si drejtuesi i parë i universitetit modern osman. Ai ligjëroi fizikë, astronomi, matematikë, filozofi dhe psikologji, duke qenë ndër profesorët që hodhën themelet e arsimit të lartë modern në Perandorinë Osmane.
Sami Frashëri e quante Hasan Tahsinin “më i larti ndër të lartët”, një vlerësim që tregon respektin e jashtëzakonshëm që gëzonte në botën intelektuale të kohës.
Por Hasan Tahsini nuk ishte vetëm një shkencëtar. Ai ishte edhe një patriot i përkushtuar. Ishte ndër themeluesit e Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare, një nga organizatat më të rëndësishme politike të Rilindjes Kombëtare. Punoi për hartimin e një alfabeti shqip, duke besuar se gjuha dhe shkrimi ishin themelet mbi të cilat do të ndërtohej identiteti kombëtar. Ai dëshironte që shqipja të kishte një alfabet të veçantë, si shprehje e personalitetit historik e kulturor të shqiptarëve.
Kontributi i tij si mësues ishte po aq i madh sa ai si studiues. Në auditorët dhe rrethin e tij intelektual u formuan figura që më vonë do të shkruanin historinë e Shqipërisë: Abdyl Frashëri, Naim Frashëri, Sami Frashëri, Pashko Vasa, Jani Vreto dhe Ismail Qemali, njeriu që do të shpallte Pavarësinë më 1912. Pak intelektualë shqiptarë mund të krenohen se kanë ndikuar drejtpërdrejt në formimin e kaq shumë personaliteteve të mëdha.
Ndryshe nga shumë rilindës të tjerë, të cilët u shquan në letërsi ose në politikë, Hasan Tahsini solli në botën shqiptare frymën e iluminizmit evropian. Ai ishte ndër të parët që kërkoi që shqiptarët të përqafonin metodën shkencore, arsimin modern dhe mendimin racional si rrugë për zhvillimin e kombit.
Sot, kur përmendim figurat më të mëdha të shekullit XIX shqiptar, emri i Hasan Tahsinit qëndron natyrshëm përkrah atyre të De Radës, Pashko Vasës, Abdylit, Naimit dhe Sami Frashërit. Por ai mbetet i veçantë për një arsye: ishte njeriu që i dha Rilindjes sonë dimensionin shkencor.
Në një epokë kur kombet ndërtoheshin me armë dhe diplomaci, Hasan Tahsini besonte se arma më e fuqishme ishte dija.
Dhe pikërisht për këtë arsye, ai mbetet një nga figurat më të mëdha të historisë shqiptare: jo vetëm si rilindës, por si dijetar universal, pedagog, filozof dhe një nga mendjet më të ndritura që ka nxjerrë ndonjëherë kombi ynë.
