Saimir Kadiu: In memoriam, At Çiprian Nika
“I falim armiqtë tanë. Shqipëria nuk vdes me ne”.
At Çiprian Nika (19 korrik 1900 – 11 mars 1948), martiri i fesë, arsimit dhe ndërgjegjes shqiptare
Ka fjali që mbeten në histori jo për gjatësinë e tyre, por për madhështinë morale që përmbajnë. Të tilla janë edhe fjalët e fundit të At Çiprian Nikës:
“I falim armiqtë tanë. Shqipëria nuk vdes me ne”.
Në ato pak fjalë gjendet e gjithë filozofia e martirizimit të klerit katolik shqiptar: falja në vend të urrejtjes, shpresa në vend të dëshpërimit dhe besimi se kombi është më i madh se jeta e një njeriu.
At Çiprian Nika lindi më 19 korrik 1900 në Shkodër, në një kohë kur Shqipëria ende nuk kishte fituar pavarësinë.
Ishte një brez që u rrit mes rrënojave të Perandorisë Osmane, luftërave ballkanike dhe përpjekjeve për të ndërtuar një shtet modern.
Në atë Shqipëri të varfër, françeskanët nuk ishin vetëm meshtarë. Ata ishin mësues, studiues, gjuhëtarë, botues, historianë dhe mbrojtës të identitetit kombëtar.
Në moshën gjashtëmbëdhjetëvjeçare veshi zhgunin françeskan.
Studimet teologjike i vazhdoi në Romë dhe më 1924 u shugurua meshtar. U kthye në Shqipëri jo për të ndërtuar një karrierë kishtare, por për t’u vënë në shërbim të arsimit.
Për vite me radhë dha mësim në kolegjet françeskane, duke edukuar breza të rinj me kulturën shqiptare, letërsinë, gjuhën dhe besimin.
Ai i përkiste atij brezi të jashtëzakonshëm të françeskanëve shqiptarë ku bënin pjesë edhe Gjergj Fishta, At Justin Rrota, At Bernardin Palaj, At Donat Kurti, At Mati Prennushi, At Marin Sirdani e shumë të tjerë, të cilët e shndërruan Shkodrën në një nga qendrat më të rëndësishme kulturore të Ballkanit.
Por pas vitit 1944 gjithçka ndryshoi.
Regjimi komunist i Enver Hoxhës e konsideronte Kishën Katolike një nga pengesat kryesore për vendosjen e kontrollit absolut mbi shoqërinë shqiptare.
Kleri katolik kishte lidhje me Perëndimin, gëzonte autoritet moral në popull dhe ruante një traditë shekullore të pavarësisë intelektuale. Për këtë arsye ai u godit me një egërsi të paprecedentë.
Në nëntor të vitit 1946 dhe gjatë vitit 1947, u përgatit një nga inskenimet më famëkeqe të historisë së diktaturës shqiptare.
Në Kishën Françeskane të Gjuhadolit u “zbuluan” armë dhe municione, të cilat propaganda komuniste pretendoi se ishin fshehur nga françeskanët për të organizuar një kryengritje kundër pushtetit popullor.
Sot dihet se ai ishte një montim i organizuar nga Sigurimi i Shtetit.
Sipas dëshmive të mëvonshme dhe dokumenteve të publikuara pas rënies së komunizmit, operacioni u drejtua nga Zoi Themeli, një nga drejtuesit më të rëndësishëm të Sigurimit të Shtetit në atë periudhë.
Për t’i dhënë besueshmëri propagandës, “zbulimi” i armëve u filmua nga operatorë jugosllavë, në një kohë kur bashkëpunimi mes regjimit të Enver Hoxhës dhe Jugosllavisë së Titos ishte ende shumë i ngushtë.
Pse jugosllavet ishin kunder klerit katolik shqiptar?
Në historinë e Ballkanit ka dokumente që nuk janë thjesht analiza politike. Janë programe veprimi. Një prej tyre është elaborati i Vasa Çubriloviçit, hartuar në vitin 1937, i njohur me titullin “Dëbimi i Shqiptarëve” (Iseljavanje Arnauta).
Çubriloviçi nuk ishte një publicist i zakonshëm. Ai ishte profesor universitar, akademik dhe një nga ideologët më të rëndësishëm të politikës shtetërore jugosllave ndaj shqiptarëve.
Më herët kishte qenë edhe pjesëmarrës në atentatin e Sarajevës kundër arkidukës Franz Ferdinand në vitin 1914, ngjarje që u bë shkëndija e Luftës së Parë Botërore. Më vonë, si intelektual i regjimit jugosllav, ai formuloi një nga projektet më të qarta për ndryshimin e përbërjes etnike të Kosovës dhe të viseve shqiptare nën Jugosllavi.
Në elaboratin e vitit 1937 ai nuk kufizohet vetëm te propozimet për shpërnguljen masive të shqiptarëve. Ai analizon edhe institucionet që, sipas tij, mbanin gjallë identitetin kombëtar shqiptar.
Dhe ndër to, ai veçon një në mënyrë të posaçme: Klerin katolik shqiptar.
Në thelb të analizës së tij, Çubriloviçi e konsideron “klerin katolik shqiptar bërthamën e nacionalizmit shqiptar dhe një nga institucionet më të vendosura kundër politikës serbe në Ballkan”.
Për të, françeskanët dhe jezuitët nuk ishin vetëm priftërinj. Ata ishin edukatorë, mësues, botues, historianë, gjuhëtarë dhe formues të vetëdijes kombëtare shqiptare.
Ky vlerësim, ndonëse i bërë nga një kundërshtar i shqiptarëve, përmban një të vërtetë historike.
Në sytë e ideologëve serbë, kleri katolik nuk ishte një institucion fetar, por një pengesë politike. Ai duhej dobësuar. Duhej izoluar.
Nëse ishte e mundur, duhej shkatërruar.
Kjo mënyrë të menduari ndihmon të kuptohet edhe një kapitull tragjik i historisë shqiptare pas vitit 1944.
Regjimi komunist shqiptar e goditi klerin katolik me një egërsi që nuk pati precedent në vend. Dhjetëra ipeshkvij, françeskanë, jezuitë, dioqezanë dhe murgesha u arrestuan, u torturuan, u pushkatuan ose vdiqën në burgje. Biblioteka u shkatërruan, shkollat u mbyllën, institucionet fetare u konfiskuan.
Sigurisht, historia nuk lejon përfundime të thjeshta. Nuk mund të thuhet se represioni komunist ishte vetëm zbatim i ideve të Çubriloviçit. Ai buronte edhe nga ideologjia marksiste-leniniste, e cila e konsideronte fenë armike të shtetit. Megjithatë, është po aq e vërtetë se në vitet e para pas Luftës së Dytë Botërore ekzistonte një bashkëpunim i ngushtë politik dhe i sigurisë midis regjimit të Enver Hoxhës dhe Jugosllavisë së Josip Broz Titos. Në atë klimë, goditja ndaj një institucioni që prej dekadash shihej nga ideologët serbë si “fortesë e nacionalizmit shqiptar” merr edhe një dimension tjetër historik.
Akuza ndaj At Çiprian Nika dhe figurave franceskane ishte aq absurde, sa sot duket e pabesueshme: një urdhër fetar që prej shekujsh predikonte paqen dhe arsimin akuzohej se kishte kthyer kishën në depo armësh.
Pas këtij inskenimi nisi vala më e rëndë e arrestimeve ndaj klerit katolik.
Në pranga përfunduan dhjetëra françeskanë e meshtarë, ndër ta figura madhore si At Mati Prennushi, Provinciali i Françeskanëve Shqiptarë, At Donat Kurti, folkloristi i madh shqiptar, At Pal Dodaj, At Çiprian Nika dhe shumë të tjerë. Shumica u torturuan barbarisht gjatë hetuesisë për të pranuar akuza të fabrikuara.
Procesi gjyqësor nuk kishte asgjë të përbashkët me drejtësinë.
Vendimi ishte marrë përpara se të fillonte gjyqi.
Gjykata Ushtarake u shndërrua në një instrument politik të diktaturës. Të pandehurit nuk gjykoheshin për atë që kishin bërë, por për atë që përfaqësonin.
Ata përfaqësonin një Shqipëri tjetër.
Një Shqipëri që besonte te Zoti, te kultura, te Europa dhe te liria e ndërgjegjes.
Mëngjesin e 11 marsit 1948, në Zallin e Kirit, pranë Shkodrës, At Çiprian Nika u nxor përpara skuadrës së pushkatimit së bashku me At Mati Prennushin dhe At Danjel Dajanin.
Pak çaste para ekzekutimit ai shqiptoi fjalët që do të mbeteshin testament moral për brezat:
“I falim armiqtë tanë. Shqipëria nuk vdes me ne.”
Nuk ishte vetëm një akt faljeje i krishterë.
Ishte një akt besimi tek e ardhmja.
Ai e dinte se trupat e tyre mund të binin, por nuk mund të pushkatohej e vërteta. As kultura. As besimi. As Shqipëria.
Ata nuk u goditën vetëm si klerikë.
U goditën si bartës të një tradite intelektuale që nuk mund të nënshtrohej.
Ironia e historisë është se regjimi që urdhëroi pushkatimin e tij pretendonte se po ndërtonte “njeriun e ri”, ndërsa në të vërtetë po shkatërronte elitën më të arsimuar të vendit.
Në pak vite u ekzekutuan, u burgosën ose u internuan qindra klerikë të të gjitha besimeve, profesorë, shkrimtarë, studiues dhe intelektualë. Ishte një nga goditjet më të rënda që ka njohur ndonjëherë kultura shqiptare.
Pas rënies së komunizmit, e vërteta doli gradualisht në dritë. Dokumentet arkivore, dëshmitë e të mbijetuarve dhe rehabilitimi moral i viktimave provuan se proceset kundër françeskanëve ishin procese politike të ndërtuara mbi prova të fabrikuara dhe akuza të rreme.
Në vitin 2016, At Çiprian Nika u shpall Lum nga Papa Françesku, së bashku me 37 martirë të tjerë të Kishës Katolike Shqiptare. Ishte një njohje jo vetëm fetare, por edhe historike: një nderim për ata që nuk pranuan të mohonin ndërgjegjen e tyre, edhe kur çmimi ishte jeta.
Sot, kur përmendet emri i At Çiprian Nikës, nuk kujtojmë vetëm një prift françeskan.
Kujtojmë një mësues. Një edukator. Një intelektual.
Një martir.
Dhe mbi të gjitha, një shqiptar që, në çastin kur po shkonte drejt vdekjes, nuk mendoi për hakmarrjen, por për Shqipërinë.
Prandaj fjalët e tij vazhdojnë të jehojnë edhe sot, jo si një kujtim i së shkuarës, por si një amanet për të ardhmen:
“I falim armiqtë tanë. Shqipëria nuk vdes me ne”!
