Saimir Kadiu: In memoriam, poeti Fatos Arapi

Poeti ynë i madh do të mbushte sot 96 vjeç…

Fatos Arapi përfaqëson një nga majat më të larta të poezisë moderne shqipe të shekullit XX. Ai nuk ishte vetëm një poet i talentuar, por një zë i veçantë që solli në letërsinë shqiptare modernizmin, filozofinë e jetës, simbolikën dhe një ndjeshmëri të thellë njerëzore.

Në panoramën e poezisë shqiptare, Arapi qëndron si një urë midis traditës dhe modernitetit. Nëse Naim Frashëri ishte poeti i idealit kombëtar, Gjergj Fishta poeti i epikës dhe i identitetit historik, ndërsa Lasgush Poradeci poeti i shpirtit, i liqenit dhe i muzikalitetit të vargut, Fatos Arapi ishte poeti i ndërgjegjes moderne shqiptare, i vetmisë njerëzore, i kujtesës dhe i dhimbjes së heshtur.

I lindur në Zvërnec të Vlorës 96 vjet me pare me 19 korrik më 1930, pranë detit Jon, ai e mori nga bota mesdhetare një nga shenjat më të forta të poezisë së tij: dritën, detin, horizontin dhe pafundësinë. Deti te Arapi nuk është thjesht peizazh; ai është simbol i lirisë, i udhëtimit shpirtëror dhe i kërkimit të kuptimit të jetës.

Ajo që e dallon Fatos Arapin është aftësia për të bashkuar emocionin e drejtpërdrejtë me mendimin filozofik. Poezia e tij nuk kërkon vetëm të përshkruajë botën, por të depërtojë në misterin e saj. Ai shkruan për dashurinë, vdekjen, kujtesën, luftën, kohën dhe fatin njerëzor me një gjuhë të përmbajtur, por shumë të fuqishme.

Një nga meritat më të mëdha të tij ishte se ndihmoi në rinovimin e vargut shqip. Në vitet 1960, kur poezia shqiptare ende mbizotërohej nga forma më tradicionale dhe skemat ideologjike të kohës, Arapi solli një frymë më të lirë, më simbolike dhe më universale. Ai ishte ndër poetët që i dhanë më shumë hapësirë vargut të lirë dhe përvojës së brendshme njerëzore.

Vepra të tilla si “Shtigje poetike” (1962), “Poema dhe vjersha” (1966), “Ritme të hekurta” (1968) dhe “Drejt shekujve shkojmë” (1977) tregojnë evolucionin e tij nga poeti i realitetit konkret drejt një poeti gjithnjë e më metaforik e filozofik.

Por madhështia e Fatos Arapit nuk qëndron vetëm në teknikën poetike. Ajo që e bën të veçantë është fisnikëria e zërit të tij. Ai nuk bërtet; ai pëshpërit. Nuk ndërton retorikë të madhe; krijon emocione të thella. Poezia e tij ka një trishtim të bukur, një melankoli që nuk është dobësi, por një mënyrë për të kuptuar më mirë njeriun.

Në letërsinë shqipe, ai mund të krahasohet me poetët më të mëdhenj për nga thellësia e vizionit. Ashtu si T.S. Eliot në poezinë angleze apo Pablo Neruda në poezinë botërore, Arapi kërkoi të gjente lidhjen midis historisë dhe shpirtit njerëzor. Nuk ishte vetëm kronikan i kohës së tij; ishte kërkues i së vërtetës së brendshme.

Në vitin 2008 ai u bë poeti i parë shqiptar që mori çmimin prestigjioz “Kurora e Artë” në Mbrëmjet Poetike të Strugës, një nga vlerësimet më të rëndësishme ndërkombëtare për poetët.

Fatos Arapi mbetet sot një nga shtyllat e poezisë moderne shqiptare: poeti i detit dhe i kujtesës, i dritës dhe i dhimbjes, i heshtjes dhe i mendimit. Ai e ngriti poezinë shqipe nga përshkrimi i realitetit drejt një hapësire më universale, ku njeriu kërkon kuptimin e ekzistencës së vet.

Në historinë e letërsisë shqiptare, emri i tij qëndron jo vetëm si i një mjeshtri të vargut, por si i një arkitekti të shpirtit modern shqiptar.

“TE VARFERIT”

Gjithnje me te varfer te varferit,

gjithnje me te mjere te mjeret.

Te shitur ne piken e gjakut,

ne piken e djerses te blere.

Te veshur me vuajtje te vjetra,

te vjetra te nesermet presin.

Perpara uritur shkon shpresa,

t’uritur pas shpresen e ndjekin.

E dine: me duar lypsare

gatuajne meshiren e mitur.