73 vjet nga armëpushimi i Koresë dhe komandanti shqiptar, Jazexhi
Saimir Kadiu
Duke kujtuar Tahsin Yasici (Jazexhi), gjeneralin turk me origjine shqiptare, nje nga figurat ushtarake me te shquara te Luftes se Korese.
Lufta e Koresë (1950–1953) ishte konflikti i parë i madh i Luftës së Ftohtë dhe një nga ngjarjet që përcaktoi ekuilibrin gjeopolitik të gjysmës së dytë të shekullit XX.
Ajo shpërtheu më 25 qershor 1950, kur ushtria e Koresë së Veriut kaloi paralelen e 38-të dhe pushtoi territorin e Koresë së Jugut.
Konflikti përfundoi me armëpushimin e nënshkruar më 27 korrik 1953, pa një traktat paqeje përfundimtar, gjë që bën që teknikisht të dyja shtetet të mbeten ende në gjendje lufte.
Origjina e konfliktit lidhej me ndarjen e gadishullit korean në fund të Luftës së Dytë Botërore. Në veri u krijua një regjim komunist i mbështetur nga Bashkimi Sovjetik, ndërsa në jug një shtet i mbështetur nga Shtetet e Bashkuara. Të dyja qeveritë pretendonin se përfaqësonin të gjithë Korenë dhe synonin bashkimin e vendit nën sistemin e tyre politik.
Pas sulmit të Koresë së Veriut, Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara miratoi ndërhyrjen ushtarake për mbrojtjen e Koresë së Jugut. Nën komandën amerikane, një koalicion prej më shumë se njëzet shtetesh dërgoi trupa në gadishullin korean. Fillimisht, forcat e OKB-së arritën suksese të rëndësishme dhe avancuan deri pranë kufirit me Kinën. Megjithatë, në fund të tetorit 1950, Republika Popullore e Kinës ndërhyri me qindra mijëra ushtarë, duke ndryshuar rrjedhën e luftës.
Lufta e Koresë konsiderohet konflikti i parë i madh ushtarak i Luftës së Ftohtë. Ajo krijoi modelin e të ashtuquajturave “luftëra me përfaqësim” (proxy wars), ku superfuqitë shmangnin përplasjen e drejtpërdrejtë mes tyre, por mbështesnin palë të ndryshme në vende të treta. Pasojat ishin shkatërruese: mbi dy milionë civilë dhe ushtarakë humbën jetën, ndërsa gadishulli korean mbeti i ndarë nga Zona e Demilitarizuar (DMZ), e cila ekziston edhe sot.
Brigada Turke në Luftën e Koresë
Turqia ishte ndër vendet e para që iu përgjigj thirrjes së Kombeve të Bashkuara. Në verën e vitit 1950, qeveria turke vendosi të dërgonte një brigadë këmbësorie për të marrë pjesë në operacionet ushtarake në Kore.
Komandën e saj e mori gjenerali Tahsin Yazıcı, një nga oficerët më të njohur të ushtrisë turke.
Tahsin Yazıcı lindi në vitin 1892 në Manastir (sot Bitola, Maqedonia e Veriut), atëherë pjesë e Perandorisë Osmane. Familja e tij kishte origjinë shqiptare, fakt që përmendet në disa burime biografike dhe kujtime të bashkëkohësve. Ai u diplomua në akademitë ushtarake osmane dhe më pas kreu specializime në Francë, duke u dalluar si një oficer me formim të gjerë profesional.
Karriera e tij ushtarake filloi gjatë Luftërave Ballkanike dhe vazhdoi në Luftën e Parë Botërore, ku mori pjesë në fushata të rëndësishme, përfshirë edhe mbrojtjen e Galipolit. Më vonë u bë një nga oficerët që mbështetën Mustafa Qemal Ataturkun gjatë Luftës Turke për Pavarësi dhe në procesin e modernizimit të ushtrisë së Republikës së re të Turqisë.
Kur u vendos dërgimi i kontingjentit turk në Kore, Yazıcı kërkoi personalisht të merrte komandën e brigadës. Për këtë arsye pranoi të komandonte një formacion me gradë më të ulët nga ajo që mbante, duke e konsideruar pjesëmarrjen në këtë mision si një detyrë me rëndësi të veçantë.
Brigada Turke u përbë nga rreth 5.000 ushtarë të përzgjedhur dhe u dallua për disiplinën, nivelin e lartë të stërvitjes dhe moralin luftarak. Midis efektivëve kishte ushtarë me prejardhje të ndryshme nga rajonet e Turqisë, përfshirë edhe ushtare me origjinë shqiptare, por brigada ishte një njësi e rregullt e ushtrisë turke dhe jo një formacion etnik.
Drejt krizës
Në vjeshtën e vitit 1950, forcat e Kombeve të Bashkuara po përparonin me shpejtësi drejt lumit Yalu, në kufirin mes Koresë dhe Kinës. Shumë komandantë amerikanë besonin se lufta po i afrohej fundit dhe se bashkimi i gadishullit korean ishte vetëm çështje ditësh.
Ky optimizëm rezultoi i gabuar.
Më 26 nëntor 1950, ushtria kineze nisi një kundërofensivë masive përgjatë gjithë frontit. Me një numër shumë të madh trupash dhe duke shfrytëzuar terrenin malor, forcat kineze arritën të depërtonin në pozicionet e Kombeve të Bashkuara.
Armata e VIII amerikane u detyrua të tërhiqej me shpejtësi drejt jugut. Në këtë situatë kaotike, Brigada Turke, e cila ishte vendosur si rezervë, u gjend papritur në vijën e parë të luftimeve, pranë zonës së Kunurit.
Aty do të zhvillohej një nga episodet më të njohura të pjesëmarrjes turke në Luftën e Koresë.Në pjesën e dytë do të trajtoj vetë Betejën e Kunurit, rolin e brigadës së Tahsin Yazıcı-t, vlerësimet që mori nga komanda e OKB-së dhe do të sqaroj me kujdes se cilat elemente janë të dokumentuara historikisht dhe cilat mbeten pjesë e traditës gojore ose e rrëfimeve të mëvonshme.
Beteja e Kunurit
Në fund të nëntorit 1950, situata në front kishte ndryshuar rrënjësisht. Pas ndërhyrjes masive të Ushtrisë Vullnetare Popullore të Kinës, forcat e Kombeve të Bashkuara u përballën me një ofensivë të papritur, të organizuar në shkallë të gjerë. Objektivi kinez ishte të rrethonte dhe të shkatërronte njësitë e Armatës së VIII amerikane përpara se ato të arrinin të rigrupoheshin.
Në këtë kontekst u zhvilluan luftimet e njohura në histori si Beteja e Lumit Chongchon. Një nga episodet më të rëndësishme të saj ishte rezistenca e Brigadës Turke në zonën e Kunurit dhe Wawon-it, gjatë datave 27–29 nëntor 1950.
Brigada e komanduar nga gjenerali Tahsin Yazıcı u përball me forca shumë më të mëdha numerikisht. Luftimet u zhvilluan në kushte tepër të vështira: temperaturat ishin nën zero, terreni ishte malor, ndërsa njësitë e OKB-së po tërhiqeshin në mënyrë të çrregullt pas depërtimit të forcave kineze.
Në orët e para të ofensivës, Brigada Turke nuk kishte një pasqyrë të plotë të situatës operative. Për shkak të ndërprerjes së komunikimeve dhe shpejtësisë së zhvillimeve në front, ajo u gjend pothuajse e izoluar, ndërsa njësitë amerikane dhe koreanojugore po tërhiqeshin drejt jugut.
Në vend që të shpërbëhej, brigada organizoi një mbrojtje të vendosur. Për dy ditë me radhë, ushtarët turq zhvilluan luftime të ashpra kundër njësive kineze, duke mbajtur të angazhuara forca shumë më të mëdha se vetja. Në disa sektorë luftimet kaluan në përleshje trup më trup, me përdorimin e bajonetave dhe granatave, një realitet i zakonshëm në terrenin malor korean.
Historianët ushtarakë bien dakord se kjo rezistencë kontribuoi në ngadalësimin e përparimit kinez dhe krijoi kohën e nevojshme që një pjesë e rëndësishme e Armatës së VIII amerikane të riorganizohej dhe të vazhdonte tërheqjen. Edhe pse nuk ishte faktori i vetëm që ndikoi në zhvillimin e betejës, roli i Brigadës Turke konsiderohet një nga episodet më të rëndësishme të operacioneve të atyre ditëve.
Pikërisht për këtë arsye, Beteja e Kunurit zë një vend të veçantë në historinë ushtarake të Turqisë dhe përmendet shpesh edhe në studimet amerikane mbi Luftën e Koresë.
Heroizmi i brigadës
Çmimi i kësaj rezistence ishte i lartë.
Brigada Turke pësoi humbje të konsiderueshme në njerëz dhe pajisje, por nuk u shpërbë si njësi luftarake. Ajo vazhdoi të luftonte edhe në fazat pasuese të konfliktit dhe fitoi respektin e aleatëve për disiplinën, guximin dhe aftësinë për të vepruar në kushte jashtëzakonisht të vështira.
Pas luftimeve, komandantët amerikanë vlerësuan kontributin e brigadës, e cila u dekorua me Distinguished Unit Citation, një nga dekoratat më të larta kolektive të ushtrisë amerikane për njësi që kanë treguar heroizëm të jashtëzakonshëm në betejë.
Gjenerali Douglas MacArthur, komandanti i përgjithshëm i forcave të Kombeve të Bashkuara në Kore, shprehu publikisht vlerësimin për trimërinë e ushtarëve turq, ndërsa edhe komandantë të tjerë amerikanë theksuan se rezistenca e tyre pati rëndësi të madhe gjatë tërheqjes së Armatës së VIII.
Megjithatë, duhet theksuar se disa rrëfime të përhapura më vonë – sipas të cilave Brigada Turke “shpëtoi e vetme” Armatën e VIII ose se pa të Lufta e Koresë do të ishte humbur përfundimisht – nuk mbështeten plotësisht nga literatura akademike. Vlerësimi i historianëve është më i nuancuar: rezistenca turke ishte një element i rëndësishëm në suksesin e tërheqjes së forcave të OKB-së, por ajo ishte pjesë e një operacioni shumë më të gjerë ku kontribuuan edhe njësi të tjera amerikane, britanike dhe koreanojugore.
Gjenerali Tahsin Yazıcı
Në qendër të këtyre luftimeve ishte gjenerali Tahsin Yazıcı.
Ai njihej si një komandant energjik, i cili qëndronte pranë trupave të tij edhe në momentet më të vështira të betejës. Veteran i Luftës së Parë Botërore dhe i Luftës Turke për Pavarësi, Yazıcı kishte fituar reputacionin e një oficeri që besonte se shembulli personal ishte forma më e mirë e komandimit.
Në disa kujtime dhe rrëfime të mëvonshme është përmendur se, gjatë kulmit të luftimeve, ai u foli ushtarëve në gjuhën shqipe, gjuhën e të parëve të tij. Ky episod është bërë pjesë e traditës gojore shqiptare dhe turke, megjithëse deri më sot nuk është dokumentuar në mënyrë të pakundërshtueshme në burimet zyrtare amerikane apo turke. Për këtë arsye, ai duhet trajtuar si një rrëfim i përcjellë nga dëshmi të mëvonshme dhe jo si një fakt historik i provuar.
Pavarësisht kësaj, origjina shqiptare e Tahsin Yazıcı-t nuk vihet në dyshim. Ai mbetet një nga figurat më të shquara ushtarake me rrënjë shqiptare që shërbyen në ushtrinë turke gjatë shekullit XX dhe një nga komandantët më të dekoruar të Luftës së Koresë.
Pas Luftës së Koresë
Heroizmi i Brigadës Turke në Luftën e Koresë e shndërroi gjeneralin Tahsin Yazıcı në një nga figurat ushtarake më të njohura të Turqisë së pasluftës. Emri i tij u bë sinonim i disiplinës, vendosmërisë dhe aftësisë për të udhëhequr trupat në kushte jashtëzakonisht të vështira.
Pas kthimit në Turqi, ai u prit me nderime të mëdha. Popullariteti i tij ishte rritur ndjeshëm dhe figura e tij gëzonte respekt jo vetëm në radhët e ushtrisë, por edhe në opinionin publik.
Në zgjedhjet parlamentare të vitit 1954, Yazıcı pranoi të kandidonte për deputet me Partinë Demokratike të kryeministrit Adnan Menderes dhe u zgjodh anëtar i Asamblesë Kombëtare të Turqisë.
Në disa botime është pretenduar se ai iu bashkua kësaj force politike për të “depërtuar” në radhët e saj ose për të kundërshtuar nga brenda orientimin e saj. Megjithatë, deri më sot nuk ekzistojnë dokumente historike që ta mbështesin këtë interpretim. Më e besueshme është të thuhet se ai pranoi të angazhohej në jetën politike në një periudhë kur gëzonte prestigj të madh kombëtar dhe shumë figura ushtarake kalonin në politikë.
Marrëdhëniet me Ataturkun
Tahsin Yazıcı ishte një nga oficerët që morën pjesë në Luftën Turke për Pavarësi dhe mbështetën reformat modernizuese të Mustafa Qemal Ataturkut.
Si pjesë e brezit të oficerëve kemalistë, ai ishte përkrahës i ndarjes së shtetit nga feja dhe i reformave që synonin modernizimin e Turqisë sipas modelit perëndimor.
Megjithatë, do të ishte e tepruar të thuhej se ai ishte një nga bashkëpunëtorët më të afërt të Ataturkut ose një nga njerëzit kryesorë mbi të cilët u mbështet ai. Historiografia turke ia rezervon këtë rol figurave si İsmet İnönü, Fevzi Çakmak, Kazım Karabekir dhe disa komandantëve të tjerë të rangut më të lartë.
Yazıcı ishte një ushtarak i respektuar dhe pjesë e brezit që ndërtoi ushtrinë e Republikës së Turqisë, por jo një nga arkitektët kryesorë të reformave shtetërore.
Ambasador në Izrael
Nga viti 1956 deri në vitin 1959, Tahsin Yazıcı shërbeu si ambasador i Turqisë në Izrael.
Ky emërim dëshmon besimin që shteti turk kishte ndaj tij edhe pas përfundimit të karrierës aktive ushtarake. Në atë periudhë, marrëdhëniet mes Turqisë dhe Izraelit ishin ndër më të afërtat në Lindjen e Mesme, dhe dërgimi i një gjenerali me reputacion në Tel Aviv kishte edhe rëndësi diplomatike.
Grushti i shtetit i vitit 1960
Më 27 maj 1960 ushtria turke rrëzoi qeverinë e Adnan Menderesit.
Si ish-deputet i Partisë Demokratike, edhe Tahsin Yazıcı u arrestua së bashku me shumë politikanë të tjerë. Ai u gjykua në proceset e zhvilluara në ishullin Yassıada.
Ndryshe nga kryeministri Menderes dhe dy ministra, të cilët u dënuan me vdekje dhe u ekzekutuan, Yazıcı nuk mori një dënim kaq të rëndë. Pas disa vitesh burg ai u lirua.
Në disa rrëfime thuhet se lirimi i tij u bë falë ndërhyrjes së autoriteteve amerikane. Megjithatë, edhe për këtë pretendim mungojnë dokumente zyrtare që ta konfirmojnë. Për këtë arsye, është më e saktë të thuhet se ai u lirua në kuadër të zhvillimeve politike që pasuan konsolidimin e regjimit të ri ushtarak.
Një figurë me rrënjë shqiptare
Origjina shqiptare e Tahsin Yazıcı-t përbën një element me interes të veçantë për historinë shqiptare.
I lindur në Manastir, një nga qendrat më të rëndësishme të shqiptarëve në fund të Perandorisë Osmane, ai ishte pjesë e brezit të oficerëve me prejardhje shqiptare që u afirmuan në ushtrinë turke gjatë shekullit XX.
Karriera e tij përfshiu Luftërat Ballkanike, Luftën e Parë Botërore, Luftën Turke për Pavarësi dhe, në fund, Luftën e Koresë. Pak ushtarakë të brezit të tij morën pjesë në kaq shumë konflikte madhore dhe lanë një gjurmë kaq të dukshme në historinë ushtarake të vendit të tyre.
Edhe pse veprimtaria e tij lidhet kryesisht me historinë e Turqisë, origjina e tij shqiptare mbetet një pjesë e identitetit të tij dhe një arsye më shumë që figura e tij të njihet edhe në hapësirën shqiptare.
Tahsin Yazıcı u nda nga jeta ne moshen 79 vjecare më 11 shkurt 1971.
Sot, më shumë se gjysmë shekulli pas vdekjes së tij dhe mbi shtatë dekada pas Luftës së Koresë, ai vazhdon të kujtohet si komandanti i Brigadës Turke në Betejën e Kunurit, një prej episodeve më të njohura të historisë ushtarake turke në shekullin XX.
Për shqiptarët, ai përfaqëson gjithashtu një personalitet me rrënjë shqiptare që arriti të shkruajë emrin e tij në historinë e një konflikti me rëndësi botërore. Kjo është arsyeja pse figura e tij meriton të njihet më mirë edhe në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut, si pjesë e kontributit që njerëz me origjinë shqiptare kanë dhënë në historinë ushtarake ndërkombëtare.
