Saimir Kadiu: Mjeku në letërsinë botërore
Midis shkencës, humanizmit dhe dramës njerëzore
Që nga koha e Hipokratit e deri në epokën e inteligjencës artificiale, figura e mjekut ka qenë shumë më tepër se një profesion. Ajo ka përfaqësuar dijen, sakrificën, etikën, luftën kundër vdekjes dhe besimin se jeta mund të mbrohet edhe kur shpresa duket e humbur.
Nuk është rastësi që letërsia botërore i ka kushtuar disa nga faqet e saj më të bukura pikërisht mjekut. Në kryeveprat e saj, ai nuk është vetëm shërues i trupit, por edhe njohës i shpirtit njerëzor. Ai përballet me epidemitë, me luftërat, me dilemën morale, me kufijtë e shkencës dhe me pafuqinë përballë fatit.
Historia e letërsisë është, në njëfarë mënyre, edhe historia e evolucionit të mjekësisë.
Një nga figurat më të mëdha është Doktor Bernard Rieux, protagonisti i romanit “Murtaja” (La Peste) të Albert Camus. Në qytetin algjerian të Oranit, ku shpërthen epidemia e murtajës, Rieux nuk është hero sepse nuk ka frikë. Ai është hero sepse vazhdon të luftojë edhe kur e di se mund të humbasë. Për Camus, mjeku është simboli i njeriut që nuk dorëzohet përballë absurdit të jetës. Ai nuk lufton vetëm bakteret, por edhe indiferencën, egoizmin dhe dëshpërimin.
Një tjetër monument letrar është “Citadela” (The Citadel) e A. J. Cronin, vetë mjek me profesion. Romani rrëfen historinë e doktor Andrew Manson, një idealist i ri që nis karrierën në zonat minerare të Uellsit dhe përballet me varfërinë, sëmundjet profesionale dhe korrupsionin në sistemin shëndetësor. Libri ndikoi aq shumë në opinionin publik britanik, sa shumë historianë e konsiderojnë një nga veprat që frymëzuan krijimin e Shërbimit Kombëtar Shëndetësor (NHS) në Britaninë e Madhe pas Luftës së Dytë Botërore.
Vetë Cronin i dhuroi letërsisë edhe një tjetër figurë të paharrueshme: Doktor Finlay, në tregimet e mbledhura në “Adventures of a Black Bag”, ku mjeku i familjes shfaqet si mik, këshilltar dhe shpresë për komunitetin.
Në letërsinë ruse, Anton Çehov, një nga mjeshtrit më të mëdhenj të tregimit modern, ishte vetë mjek. Ai shprehej me humor se “mjekësia është gruaja ime e ligjshme, ndërsa letërsia është e dashura ime”. Në tregime si “Reparti nr. 6”, “Një histori e mërzitshme”, “Kirurgjia” dhe shumë të tjera, Çehovi depërton në psikologjinë e pacientit dhe të mjekut me një realizëm të jashtëzakonshëm. Ai tregon se shërimi nuk varet vetëm nga ilaçet, por edhe nga dinjiteti, mirëkuptimi dhe dhembshuria.
Figura tragjike e mjekut shfaqet në mënyrë të paharrueshme në “Doktor Zhivago” të Boris Pasternak. Jurij Zhivago është njëkohësisht poet dhe mjek. Ai kalon mes luftës, revolucionit dhe katastrofës njerëzore, duke u përpjekur të shpëtojë jetë në një botë që duket se ka humbur arsyen. Përmes tij, Pasternaku ngre pyetjen e përjetshme: si mund të mbetet human një njeri në kohë çnjerëzore?
Në Amerikë, Noah Gordon krijoi një nga romanet më të dashura mbi historinë e mjekësisë: “The Physician”. Heroi, Rob Cole, udhëton nga Anglia mesjetare deri në Persi për të studiuar pranë gjeniut Ibn Sina (Avicena), autorit të famshëm të “Kanunit të Mjekësisë”, veprës që për shekuj ishte libri bazë i universiteteve evropiane. Romani përshkruan lindjen e anatomisë, kirurgjisë dhe etikës mjekësore në një kohë kur injoranca dhe fanatizmi pengonin dijen.
Një tjetër kryevepër e jashtëzakonshme është “The Plague” e Camus-it, por po aq domethënëse është edhe “Arrowsmith” e Sinclair Lewis, fitues i Çmimit Nobel. Martin Arrowsmith është një studiues që vendos kërkimin shkencor mbi famën dhe pasurinë. Romani është një himn për laboratorin, eksperimentin dhe ndershmërinë shkencore, duke treguar se zbulimet më të mëdha kërkojnë durim, sakrificë dhe integritet.
Në letërsinë franceze, Gustave Flaubert krijoi figurën e Charles Bovary në “Madame Bovary”. Ai nuk është një mjek gjenial, por një profesionist i ndershëm, i kufizuar nga njohuritë e kohës së tij. Përmes tij, Flauberti tregon edhe kufijtë e mjekësisë së shekullit XIX, kur shumë ndërhyrje kryheshin më shumë me guxim sesa me prova shkencore.
Edhe Mikhail Bulgakov, përpara se të bëhej shkrimtar i madh, ishte mjek. Libri i tij “Shënime të një mjeku të ri” (A Young Doctor’s Notebook) është një dëshmi autentike e jetës së një mjeku të ri në Rusinë e thellë. Ai përballet me lindje të vështira, amputime, epidemi dhe vetminë profesionale, duke treguar se mjekësia nuk është vetëm dije, por edhe guxim.
Një dimension krejt tjetër sjell Abraham Verghese, mjek dhe shkrimtar, në romanin “Cutting for Stone”. Në sfondin e Etiopisë dhe më pas të Shteteve të Bashkuara, ai ndërthur kirurgjinë, dashurinë, familjen dhe etikën mjekësore. Romani është një homazh për kirurgët, infermierët dhe të gjithë ata që jetojnë mes jetës dhe vdekjes.
Në veprën “The Cancer Ward” të Aleksandr Solzhenitsyn, spitali onkologjik bëhet metaforë e një shoqërie të sëmurë. Mjekët nuk luftojnë vetëm kancerin, por edhe frikën, censurën dhe sistemin totalitar.
Në kohët moderne, libri “When Breath Becomes Air” i Paul Kalanithi, neurokirurg dhe shkrimtar, ka prekur miliona lexues. Kur vetë mjeku diagnostikohet me kancer terminal, ai shkruan një nga reflektimet më të bukura mbi kuptimin e jetës, profesionit dhe vdekjes. Libri na kujton se edhe ai që shëron, mbetet njeri.
Në të gjitha këto kryevepra, teknologjia ndryshon, barnat përparojnë dhe spitalet modernizohen. Nga stetoskopi i René Laennec te skaneri, nga penicilina e Alexander Fleming te transplantet e Christiaan Barnard, nga rezonanca magnetike te kirurgjia robotike, mjekësia ecën përpara me hapa gjigantë.
Por letërsia na kujton një të vërtetë që nuk ka ndryshuar kurrë.
Mjekësia nuk është vetëm shkencë.
Ajo është një akt besimi.
Është arti i dëgjimit, i prekjes, i shpresës dhe i përgjegjësisë.
Për këtë arsye, figurat e doktor Rieux, Andrew Manson, Jurij Zhivago, Rob Cole, Martin Arrowsmith apo mjekut të ri të Bulgakovit vazhdojnë të jetojnë në bibliotekat e botës. Ata nuk janë vetëm personazhe letrarë. Ata janë pasqyra të idealit më të lartë të profesionit mjekësor: njeriut që, edhe kur nuk mund ta mposhtë gjithmonë sëmundjen, nuk resht kurrë së luftuari për jetën.
Kjo është arsyeja pse letërsia dhe mjekësia kanë ecur gjithmonë krah për krah. Të dyja kërkojnë të kuptojnë njeriun. Njëra përmes shkencës, tjetra përmes shpirtit. Dhe kur bashkohen, lindin kryevepra që nuk plaken kurrë.
