Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj: DËSHMORËT E PEQINIT TË RËNË NË 1943
Një vit lufte, qëndrese dhe sakrifice
Viti 1943 ishte një nga vitet më të rëndësishme të Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare. Në Shqipëri, lufta po merrte përmasa gjithnjë e më të mëdha. Pushtuesi përpiqej të forconte kontrollin mbi vendin, ndërsa Lëvizja Nacionalçlirimtare zgjerohej dhe po fitonte gjithnjë e më shumë mbështetje në popull. Në këtë përballje të ashpër, edhe treva e Peqinit u shndërrua në një hapësirë të rëndësishme të veprimtarisë antifashiste. Peqini, me qytetin, fshatrat dhe zonat përreth, ishte një trevë ku rrugët e komunikimit, lëvizjet e forcave ushtarake dhe lidhjet me zonat e tjera e bënin veprimtarinë antifashiste veçanërisht të vështirë dhe të rrezikshme. Në fshatra u krijuan këshillat nacionalçlirimtare, u zgjerua rrjeti i mbështetjes për formacionet partizane dhe shumë burra e të rinj iu bashkuan drejtpërdrejt luftës. Në këtë histori qëndrese, Peqini nuk dha vetëm luftëtarë. Dha edhe njerëz që hapën dyert e shtëpive të tyre për partizanët, siguruan ushqime, përcollën informacione, shërbyen si korrierë e ndërlidhës, ndihmuan në organizimin e këshillave nacionalçlirimtare dhe mbështetën me çdo mjet luftën kundër pushtuesit. Dhe kur rreziku trokiti në dyert e tyre, ata nuk u tërhoqën. Disa u vranë nga forcat pushtuese, disa nga kundërshtarët e armatosur të lëvizjes, ndërsa disa të tjerë humbën jetën në kushtet e rënda të luftës dhe të operacioneve ushtarake. Kështu, viti 1943 u shkrua edhe me gjakun e bijve të Peqinit. Pas çdo emri qëndron një jetë. Pas çdo date vdekjeje qëndron një familje, një nënë, një baba, një bashkëshorte, fëmijë, shokë e bashkëluftëtarë. Prandaj lista e dëshmorëve nuk është thjesht një regjistër emrash. Ajo është një pjesë e historisë njerëzore të Peqinit.
AHMET BEJTULLA ÇELMETA
Kryetari i parë i Këshillit Nacionalçlirimtar të Lalajt
Ahmet Bejtulla Çelmeta lindi më 31 dhjetor 1885, në fshatin Lalaj të Peqinit. Ishte ndër burrat e një brezi që e njihte mirë peshën e përgjegjësisë ndaj vendit dhe komunitetit. Me fillimin e Lëvizjes Antifashiste u lidh ngushtë me grupin partizan të Pezës që vepronte në zonën e Malësisë së Peqinit. Kur në fshatra nisën të ngriheshin strukturat e reja të organizimit antifashist, Ahmeti u zgjodh kryetari i parë i Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar të fshatit Lalaj. Kjo detyrë e vendosi drejtpërdrejt në vijën e parë të veprimtarisë politike dhe organizative të lëvizjes. Por Ahmeti nuk e kufizoi kontributin e tij vetëm në punën e këshillit. Ai ndihmoi çetën partizane të Myslim Pezës në shumë raste, duke siguruar strehim, ushqime dhe mbështetje për luftëtarët. Në një kohë kur një bukë e dhënë partizanit, një derë e hapur për një luftëtar apo një informacion i përcjellë në kohën e duhur mund të sillte ndëshkimin me vdekje, këto veprime merrnin një kuptim të veçantë. Ahmeti e dinte rrezikun. Por nuk u tërhoq. Për veprimtarinë e tij në mbështetje të Lëvizjes Nacionalçlirimtare, ai u vu në shënjestër të kundërshtarëve të armatosur. U kap nga forcat e Ballit Kombëtar dhe u vra në mënyrë të pabesë më 30 qershor 1943, në Lalaj të Peqinit. Një jetë e gjatë, e nisur në shekullin XIX, u ndërpre në mes të luftës. Ahmet Çelmeta u shpall Dëshmor i Atdheut me vendim nr. 44, datë 30 dhjetor 2004, të Komisionit Qendror të Statusit të Dëshmorit të Atdheut. Varri i tij ndodhet në fshatin Lalaj të Peqinit. Në historinë e Peqinit, emri i Ahmet Çelmetës mbetet i lidhur me ditët e para të organizimit antifashist dhe me figurën e burrit që zgjodhi të vihej në shërbim të vendit në një nga periudhat më të vështira të historisë shqiptare.
BAKI HAJDAR PILAVI
Korrieri që e lidhi luftën me popullin
Baki Hajdar Pilavi lindi në vitin 1916, në qytetin e Peqinit. Në fundin e vitit 1942 u përfshi në Lëvizjen Antifashiste dhe më 20 shkurt 1943 u rreshtua në çetën partizane të Pezës, të drejtuar nga Myslim Peza. Më pas kaloi në batalionin “Maliq Muço”, ku kreu detyrën e korierit partizan në zonën e Peqinit. Në historinë e luftës, korrieri shpesh mbetet një figurë në hije. Ai nuk ishte gjithmonë në qendër të përleshjes, por pa të lufta nuk mund të funksiononte. Ai mbante lidhjet, përcillte porositë, sillte lajmet dhe informacionet, kalonte nëpër rrugë të rrezikshme dhe përballej çdo çast me mundësinë e arrestimit. Baki Pilavi e bëri këtë detyrë në një kohë kur çdo hap mund të ishte i fundit. Forcat pushtuese naziste e kapën dhe më 15 dhjetor 1943 e vranë në qytetin e Peqinit. Ai u shpall Dëshmor i Atdheut me vendim të Komitetit Ekzekutiv nr. 191, datë 30 qershor 1981. Statusi i tij u njoh nga Komisioni Qendror i Statusit të Dëshmorit të Atdheut me vendim nr. 11, datë 4 korrik 2003. Varri i tij gjendet në Varrezat e Dëshmorëve të Atdheut në Elbasan. Baki Pilavi mbetet një nga ata njerëz të luftës që dëshmuan se trimëria nuk matet vetëm me pushkën në dorë. Edhe një mesazh i përcjellë në kohë, një rrugë e përshkuar në fshehtësi dhe një detyrë e kryer me besnikëri mund të ishin akte të vërteta heroizmi.
BANUSH ZENUN SINANI
I riu që u bë partizan në ditët e stuhisë
Banush Zenun Sinani lindi më 1921, në fshatin Grykesh të Peqinit. Në fillim të vitit 1943 iu bashkua Lëvizjes Antifashiste dhe punoi me intensitet për të mbështetur lëvizjen në popull. Më 14 mars 1943 u rreshtua partizan në batalionin e Dumresë. Që nga ajo ditë, jeta e tij mori një drejtim tjetër. Ai u bë pjesë e një batalioni që lëvizte, luftonte dhe përballej me vështirësi të mëdha. Banushi mori pjesë në luftimet e zhvilluara nga batalioni, duke ndarë me shokët e tij jo vetëm rrezikun e plumbave, por edhe mungesën e ushqimit, lodhjen dhe vështirësitë e një lufte të zhvilluar në kushte të jashtëzakonshme. Në dimrin e vitit 1943, gjatë operacioneve të armikut, gjendja u bë edhe më e rëndë. Banushi u sëmur rëndë. Më 17 dhjetor 1943, në fshatin Mollas të Elbasanit, jeta e tij u shua. Ai nuk ra në një përleshje të drejtpërdrejtë, por vdekja e tij ishte pjesë e sakrificës së atyre që jetuan dhe luftuan në kushtet e jashtëzakonshme të asaj kohe. U shpall Dëshmor i Atdheut me vendim të Komitetit Ekzekutiv nr. 152, datë 3 dhjetor 1975, ndërsa statusi i tij u njoh nga Komisioni Qendror i Statusit të Dëshmorit të Atdheut me vendim nr. 3, datë 12 dhjetor 2002. Varri i tij gjendet në Varrezat e Dëshmorëve të Atdheut në Elbasan. Banush Sinani mbeti përgjithmonë i ri. Ai hyri në luftë në moshën e rinisë dhe prej saj nuk u kthye më.
HYSEN JONUZI DUDIA
Burri që punoi për organizimin e lëvizjes në fshat
Hysen Jonuz Dudia lindi në mars të vitit 1906, në fshatin Rrumbullak të Peqinit. Në fillim të vitit 1942 u përfshi në Lëvizjen Antifashiste dhe u angazhua intensivisht në veprimtarinë e saj. Ai punoi për organizimin e lëvizjes në popull dhe ndihmoi në ngritjen e Këshillave Nacionalçlirimtare në fshatin e tij. Ishte një nga ata njerëz që e kuptuan se lufta nuk fitohej vetëm në fushën e betejës. Ajo kërkonte organizim, besim, lidhje me popullin dhe njerëz që të merrnin përsipër barrën e përgjegjësisë. Hysen Dudia ishte një prej tyre. Veprimtaria e tij e bëri objekt të ndjekjes dhe hakmarrjes. Banda e Hamit Matjanit organizoi vrasjen e tij në mars 1943. Kështu, ai u bë viktimë e përplasjes së armatosur që po thellohej në vend. U shpall Dëshmor i Atdheut me vendim të Komitetit Ekzekutiv nr. 77, datë 25 nëntor 1969. Varri i tij gjendet në Varrezat e Dëshmorëve të Atdheut në Elbasan. Hysen Dudia përfaqëson atë shtresë të veprimtarëve që punuan në heshtje, larg zhurmës së fushëbetejës, por pa të cilët organizimi i qëndresës antifashiste nuk do të kishte marrë përmasat që mori.
JASHAR BEQIR ÇELA
Nga Përparimi në fushën e betejës
Jashar Beqir Çela lindi më 17 dhjetor 1920, në fshatin Përparim të Peqinit. Në vitin 1942 u përfshi në Lëvizjen Antifashiste. Më 14 maj 1943 doli partizan dhe u rreshtua në batalionin e Durrësit. Më 15 gusht 1943 kaloi në radhët e Brigadës I Sulmuese. Rruga e tij ishte rruga e shumë të rinjve shqiptarë të asaj kohe: nga fshati në formacionin partizan, nga jeta e zakonshme në jetën e luftëtarit. Jashari nuk pati kohë ta jetonte gjatë këtë rrugë. Më 11 nëntor 1943, në Patos të Fierit, gjatë një përpjekjeje me forcat gjermano-balliste, ai ra dëshmor në fushën e nderit. Ishte vetëm 22 vjeç. Një jetë që sapo kishte nisur u ndërpre në fushën e betejës. Jashar Çela u shpall Dëshmor i Atdheut me vendim të Komitetit Ekzekutiv nr. 125, datë 30 shtator 1978. Varri i tij gjendet në Varrezat e Dëshmorëve të Atdheut në Elbasan. Në emrin e Jashar Çelës përmblidhet sakrifica e një rinie që nuk pati mundësinë të jetonte vitet më të bukura të jetës, sepse koha e saj kërkoi armën, qëndresën dhe sakrificën.
MESUT ZENEL KONI
Korrieri i Garunjës së Madhe
Mesut Zenel Koni lindi më 1920, në fshatin Garunjë e Madhe të Peqinit. Në vitin 1943 iu bashkua Lëvizjes Antifashiste dhe në korrik të atij viti u rreshtua në çetën e Pezës, ku kreu detyrën e korrierit. Në pamje të parë, detyra e tij mund të dukej e thjeshtë. Në të vërtetë, ajo ishte një nga detyrat që kërkonte guxim dhe përgjegjësi të veçantë. Korrieri ishte lidhja mes njerëzve të luftës. Ai duhej të lëvizte në fshehtësi, të shmangte kontrollet e armikut dhe të çonte në destinacion porositë që mund të përcaktonin fatin e një aksioni apo të një njësie. Mesut Koni e kreu këtë detyrë deri në ditët e fundit të jetës së tij. Më 22 tetor 1943, në Garunjë të Madhe, ai ra dëshmor në përleshje me forcat gjermane. U shpall Dëshmor i Atdheut me vendim të Komitetit Ekzekutiv nr. 82, datë 6 korrik 1979. Statusi i tij u njoh nga Komisioni Qendror i Statusit të Dëshmorit të Atdheut me vendim nr. 22, datë 27 shkurt 2004. Varri i tij gjendet në Varrezat e Dëshmorëve të Atdheut në Elbasan. Nga Garunja e Madhe, emri i Mesut Konit u bashkua me historinë e një brezi që e ktheu besimin në liri në veprim dhe sakrificë.
OSMAN HYSEN HYRA
Ndërlidhësi dhe zbuluesi i Peqinit
Osman Hysen Hyra lindi më 1922, në fshatin Kazije të Peqinit. Në vitin 1942 u përfshi në Lëvizjen Antifashiste si ndërlidhës i çetave partizane dhe zbulues i formacioneve armike. Në prill të vitit 1942 u pranua anëtar i Partisë Komuniste Shqiptare. Gjatë vitit 1942 mori pjesë në aksionet e njësitit gueril të Peqinit. Puna e tij zhvillohej në një terren ku çdo gabim mund të kushtonte jetën. Ndërlidhësi duhej të njihte njerëzit, rrugët dhe mënyrat e komunikimit; zbuluesi duhej të merrte informacion pa u diktuar. Ishin detyra që kërkonin qetësi, guxim dhe vendosmëri.
Në dhjetor të vitit 1943, gjatë luftimeve kundër forcave gjermane në deltën e lumit Shkumbin, pranë detit Adriatik, Osman Hyra ra dëshmor. U shpall Dëshmor i Atdheut me vendim të Komitetit Ekzekutiv nr. 77, datë 25 nëntor 1969. Varri i tij gjendet në Varrezat e Dëshmorëve të Atdheut në Elbasan. Osman Hyra mbetet në kujtesën e Peqinit si një nga të rinjtë që e vunë aftësinë, guximin dhe jetën e tyre në shërbim të një lufte që e përfshiu gjithë vendin.
QAMIL SALI QEROZI (RUSPI)
Një jetë në shërbim të lidhjeve të luftës
Qamil Sali Qerozi, i njohur edhe si Ruspi, lindi në vitin 1909, në Peqin. Në vitin 1942 u përfshi në Lëvizjen Antifashiste dhe kreu detyrën e korrierit në shpërndarjen e materialeve propagandistike në mbështetje të luftës. Në janar 1943 u rreshtua në çetën e Pezës, ku vijoi të kryente detyrën e korrierit. Në atë kohë, fjala e shkruar, një trakt, një porosi apo një informacion ishin armë të rëndësishme të luftës. Përcjellja e tyre kërkonte njerëz të gatshëm të përballeshin me rrezikun. Qamili ishte një prej tyre. Në dhjetor të vitit 1943, gjatë luftimeve kundër forcave gjermane në Peqin, ai ra dëshmor. U shpall Dëshmor i Atdheut me vendim të Komitetit Ekzekutiv nr. 77, datë 25 nëntor 1969 dhe statusi i tij u njoh nga Komisioni Qendror i Statusit të Dëshmorit të Atdheut me vendim nr. 3, datë 12 nëntor 2002. Varri i tij gjendet në Varrezat e Dëshmorëve të Atdheut në Elbasan. Qamil Qerozi ishte një nga hallkat e heshtura të luftës. Ai nuk kërkoi lavdi; kreu detyrën. Dhe pikërisht në këtë përkushtim qëndron një pjesë e rëndësishme e vlerës së tij njerëzore dhe historike.
NJË KUJTESË QË I BASHKON TË GJITHË
Tetë emra. Tetë jetë. Tetë rrugë të ndryshme që u kryqëzuan me historinë e Peqinit në vitin 1943. Ahmet Çelmeta ishte burrë i pjekur, kryetar këshilli dhe mbështetës i partizanëve. Baki Pilavi, Osman Hyra dhe Qamil Qerozi shërbyen si korrierë e ndërlidhës, duke mbajtur gjallë lidhjet e luftës. Banush Sinani mori armët dhe u bë partizan. Jashar Çela u rreshtua në formacionet sulmuese. Mesut Koni u vu në shërbim të çetës së Pezës. Hysen Dudia punoi për organizimin e lëvizjes në fshat. Të ndryshëm në moshë, në detyrë dhe në përvojë jetësore, por të bashkuar nga një fat i përbashkët. Të gjithë mbetën dëshmorë. Ata nuk janë thjesht emra në një listë. Ata janë pjesë e historisë së Peqinit. Në shtëpitë ku u rritën, në rrugët ku ecën, në fshatrat ku punuan, në vendet ku luftuan dhe në varret ku prehen, ka mbetur gjurma e një kohe që nuk duhet harruar. Kujtesa për ta është edhe kujtesë për Peqinin e viteve të luftës: për fshatrat që mbështetën lëvizjen, për familjet që hapën dyert, për njerëzit që ndanë kafshatën me partizanët, për të rinjtë që lanë shtëpitë dhe morën rrugën e luftës, por edhe për dhimbjen e familjeve që nuk i panë më të kthehen. Historia e një vendi nuk shkruhet vetëm me ngjarje të mëdha. Ajo shkruhet edhe me jetët e njerëzve të zakonshëm që, në çaste të jashtëzakonshme, bëhen pjesë e historisë. Kështu duhet të kujtohen edhe dëshmorët e Peqinit. Me emër. Me vendlindje. Me veprën e tyre. Me ditën e rënies. Dhe mbi të gjitha, me respekt për sakrificën e tyre. Sepse koha mund të largohet, brezat mund të ndërrohen dhe kujtimet mund të zbehen, por emrat e atyre që ranë për lirinë mbeten gurë themeli në kujtesën historike të një populli. Për Peqinin, viti 1943 nuk është vetëm një vit në kalendar. Është një vit i shkruar me sakrificë. Dhe emrat e Ahmet Çelmetës, Baki Pilavit, Banush Sinanit, Hysen Dudias, Jashar Çelës, Mesut Konit, Osman Hyrës dhe Qamil Qerozit janë pjesë e asaj faqeje të historisë që duhet të lexohet, të nderohet dhe t’u përcillet brezave.
Lavdi dëshmorëve të Peqinit! Nderim përjetë kujtimit të tyre!
