Cafo Boga: Bektashizmi ka nevojë për mbrojtje, jo për shtet
Besimi nuk ka nevojë për kufij
Nga Cafo Boga, M.S. në Diplomaci | 15 shtator 2026
“Çfarëdo që kërkon, kërkoje brenda vetes.”
—Thënie tradicionale që i atribuohet Haxhi Bektash Veliut
Propozimi i Kryeministrit Edi Rama për t’i dhënë Selisë Botërore Bektashiane në Tiranë status sovran, të modeluar simbolikisht sipas Vatikanit, ka tërhequr vëmendje ndërkombëtare. I paraqitur si nismë për moderim, tolerancë dhe bashkëjetesë paqësore, ai synon të përforcojë edhe reputacionin e Shqipërisë për harmoni fetare.
Sipas propozimit, selia do të bëhej një entitet i vogël shpirtëror vetëqeverisës, me administratën e vet, por pa ushtri, polici apo sistem tatimor. Shtetësia do të kufizohej te klerikët e lartë dhe administratorët. Nisma do të kërkonte miratimin e Kuvendit dhe, me gjasë, ndryshime kushtetuese. Deri më sot, ajo nuk është shndërruar në shtet sovran. (Reuters)
Pavarësisht synimeve të shpallura, propozimi ngre pikëpyetje historike, kushtetuese dhe fetare. Përse një republikë laike duhet t’i japë sovranitet një urdhri fetar? Çfarë zgjidh ai që nuk garantohet tashmë nga liria fetare? A do ta forconte bashkëjetesën, apo do të krijonte privilegje dhe konkurrencë ndërmjet bashkësive të barabarta?
Çështja themelore është se bektashizmi nuk njihet botërisht si degë më vete e Islamit, e krahasueshme me Islamin sunit ose shiit. Historikisht, ai është tarikat sufist—urdhër mistik ose udhë shpirtërore brenda traditës islame. Statusin e tij teologjik nuk mund ta përcaktojnë Kryeministri apo Kuvendi.
Nga Anadolli në Shqipëri
Bektashizmi lindi në Anadollin e shekullit XIII dhe mori emrin nga Haxhi Bektash Veliu, një mistik mysliman që besohet se erdhi nga Horasani, rajon historik që përfshinte pjesë të Iranit, Afganistanit dhe Azisë Qendrore.
Ai u vendos në Anadoll në një kohë trazirash: zgjerimi mongol kishte shpërngulur popullsi, autoriteti selxhuk po dobësohej dhe rajoni ishte bërë pikëtakim popujsh, besimesh e kulturash. Mësuesit sufistë u ofronin njerëzve një qasje më personale dhe mistike ndaj Islamit sesa feja institucionale e lidhur me pushtetin dhe juristët fetarë.
Lëvizja që u njoh si bektashizëm theksonte dashurinë hyjnore, dijen shpirtërore, disiplinën morale dhe dinjitetin njerëzor. Ajo nderonte Profetin Muhamed, Imam Aliun, Fatimen, Dymbëdhjetë Imamët dhe martirët e Qerbelasë, duke përvetësuar ndikime nga sufizmi anadollak, spiritualiteti shiit dhe traditat vendore.
Megjithëse Haxhi Bektashi nderohet si shenjtori themelues, urdhri nuk duket se ekzistonte në formën e pjekur institucionale gjatë jetës së tij. Ceremonitë dhe hierarkia u sistemuan më vonë, sidomos nga Ballëm Sulltani, i cili vdiq rreth vitit 1519 dhe kujtohet si “Piri i Dytë”. Encyclopaedia Iranica e përkufizon bektashizmin si urdhër sufist heterodoks dhe sinkretik, me rrënjë kryesisht në Anadoll dhe Ballkan. (Encyclopaedia Iranica)
Urdhri u lidh me jeniçerët, trupën elitare osmane. Me zgjerimin e Perandorisë, dervishët ngritën teqe në mbarë Ballkanin për adhurim, mikpritje, arsimim dhe udhëzim shpirtëror. Kur Sulltan Mahmuti II shpërbëu jeniçerët më 1826, ndaloi edhe Urdhrin Bektashian, konfiskoi pronat dhe mbylli shumë teqe. Urdhri mbijetoi, por pozita e tij në Perandori mbeti e pasigurt.
Dervishët bektashianë kishin mbërritur më herët në trojet shqiptare dhe hodhën rrënjë sidomos në Shqipërinë e Mesme dhe të Jugut. Toleranca dhe liria e tyre shpirtërore gjetën jehonë në një shoqëri ku myslimanët, katolikët dhe ortodoksët jetonin pranë njëri-tjetrit. Gjatë Rilindjes Kombëtare, disa teqe u bënë qendra të gjuhës dhe vetëdijes kombëtare; Naim Frashëri e paraqiti bektashizmin si traditë humaniste që mund t’i bashkonte shqiptarët përtej fesë.
Më 1925, Mustafa Qemal Ataturku mbylli teqetë sufiste dhe ndaloi urdhrat fetarë në Turqi. Shqipëria strehoi udhëheqjen bektashiane dhe, në vitet 1929–1930, Tirana u bë selia e Kryegjyshatës Botërore Bektashiane.
Shqipëria meriton mirënjohje për këtë mbrojtje. Por strehimi nuk krijon pronësi të përhershme mbi një traditë, shenjtori themelues dhe faltorja kryesore e së cilës ndodhen gjetkë.
Shqipëria nuk ishte e vetmja që e ruajti bektashizmin. Kur regjimi komunist ndaloi fenë më 1967, mbylli teqetë, konfiskoi pronat dhe përndoqi klerikët, Teqeja Bektashiane Shqiptare në Taylor të Michiganit, e themeluar nga Baba Rexhebi më 1954, ruajti mësimet, literaturën dhe vazhdimësinë institucionale të urdhrit.
Shtetet e Bashkuara i dhanë strehim kur Shqipëria nuk mundej. Por kjo nuk do ta justifikonte zhvendosjen e Selisë Botërore në Amerikë ose krijimin atje të një enklave sovrane. I njëjti parim vlen edhe për Shqipërinë.
Bektashizmi sot
Shqipëria mbetet qendra kryesore administrative e bektashizmit të organizuar. Sipas Censit të vitit 2023, 115,644 persona—rreth 4.81 për qind e popullsisë—u vetëdeklaruan bektashinj. (Instituti i Statistikave i Shqipërisë)
Bashkësi dhe teqe historike mbijetojnë edhe në Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut. Teqeja e Gjakovës mbetet institucion i rëndësishëm shpirtëror, ndërsa Harabati Baba në Tetovë është ndër monumentet më të njohura bektashiane në Ballkan.
Bashkësi më të vogla dhe vende pelegrinazhi ekzistojnë në Bullgari dhe Trakinë Perëndimore të Greqisë. Pasues ka edhe në komunitetet shqiptare e turke në Shtetet e Bashkuara, Evropën Perëndimore, Kanada dhe Australi.
Turqia ka një popullsi shumë më të madhe të lidhur me traditën aleviane-bektashiane, ndonëse alevizmi dhe bektashizmi nuk janë të njëjtë. Hacıbektaşi, ku Haxhi Bektash Veliu jetoi dhe prehet, mbetet vendlindja historike e traditës. Në Ballkan, prania bektashiane përqendrohet kryesisht në komunitetet shqipfolëse të Shqipërisë, Kosovës dhe Maqedonisë së Veriut. (Studim mbi Urdhrin Bektashian shqipfolës)
Pse sovraniteti është përgjigjja e gabuar
Mbështetësit argumentojnë se një qendër me status të posaçëm mund të nxisë dialogun ndërfetar, të mbrojë arkivat e monumentet, të inkurajojë studimet dhe të forcojë reputacionin e Shqipërisë, duke i paraqitur botës një shprehje paqësore e humaniste të Islamit. Këto synime janë të vlefshme, por nuk kërkojnë shtet sovran.
Shqipëria mund të mbrojë pronat, të restaurojë teqetë, të ruajë arkivat, të mbështesë studimet dhe të lehtësojë pelegrinazhet pa hequr dorë nga sovraniteti mbi një pjesë të kryeqytetit.
Bektashinjve në Shqipëri nuk u ndalohet besimi; selia nuk rrezikon të mbyllet dhe udhëheqja nuk po detyrohet në mërgim. Ata gëzojnë të njëjtat garanci kushtetuese si myslimanët sunitë, katolikët dhe ortodoksët—më shumë liri se bashkësitë sufiste në disa vende me shumicë myslimane. Nëse sistemi i tanishëm i mbron, përse duhet ndryshuar?
Sovraniteti nuk do të korrigjonte padrejtësi, por do të krijonte privilegj. Bashkësitë e tjera fetare mund të pyesnin përse një urdhër i vogël fiton sovranitet territorial, ndërsa ato mbeten nën ligjin shqiptar; urdhrat e tjerë sufistë, përse ngrihet vetëm bektashizmi mbi ta.
Harmonia fetare ka qëndruar sepse shteti nuk shpall një bashkësi më të vlefshme apo më të denjë se një tjetër. Trajtimi preferencial, edhe me qëllime të mira, mund të krijojë ndarjet që propozimi synon të parandalojë.
Edhe analogjia me Vatikanin çalon. Vatikani lindi nga një marrëdhënie unike ndërmjet papatit dhe shtetit italian. Kisha Katolike ka hierarki botërore, traditë juridike dhe diplomaci shekullore; bektashizmi është një urdhër sufist shumë më i vogël, pa strukturë të krahasueshme ndërkombëtare.
Ka edhe një kundërthënie filozofike. Autoriteti i bektashizmit buron nga mësimi shpirtëror e moral, jo nga pushteti territorial. Kufijtë, shtetësia dhe institucionet shtetërore rrezikojnë ta politizojnë, duke hapur çështje financimi, trashëgimie të udhëheqjes, pronësie, ndikimi politik dhe njohjeje ndërkombëtare.
Synimi është toleranca; pasoja e padëshiruar mund të jetë shndërrimi i një urdhri shpirtëror në instrument të politikës shtetërore dhe të imazhit ndërkombëtar.
Një qeveri laike nuk duhet të përcaktojë pozitën e bektashizmit brenda Islamit. Islami nuk ka një autoritet të vetëm botëror, por statusi teologjik i urdhrit u përket dijetarëve myslimanë, institucioneve fetare, udhëheqësve bektashianë dhe besimtarëve—jo një kryeministri që vepron politikisht.
Propozimi, pra, ofron një zgjidhje të ndërlikuar pa përcaktuar qartë problemin.
A duhet të kthehet Selia në Turqi
Nëse një qendër sovrane do të konsiderohej ndonjëherë e nevojshme, Turqia do të kishte pretendimin më të fortë historik dhe gjeografik. Bektashizmi lindi në Anadoll; Haxhi Bektash Veliu jetoi, mësoi, vdiq dhe prehet në Hacıbektaş, ku ndodhet edhe pirevi tradicional.
Tirana u bë qendër administrative sepse urdhri kërkoi strehim jashtë Turqisë, jo sepse Shqipëria ishte qendra e tij fillestare shpirtërore.
Zhvendosja do të kërkonte që Turqia ta njihte plotësisht urdhrin, t’i garantonte lirinë fetare dhe t’i kthente kontroll real mbi institucionet historike. Kthimi nuk do të kishte kuptim nëse kompleksi i Hacıbektaşit do të mbetej kryesisht muze ose nën mbikëqyrje kufizuese shtetërore.
Nëse Turqia i plotëson këto kushte, kthimi i Selisë Botërore në vendlindjen e traditës meriton shqyrtim serioz. Shqipëria duhet ta shohë jo si humbje, por si përmbushje të nderuar të strehimit që dikur ofroi.
Tirana mund të mbetet qendër e rëndësishme bektashiane, ashtu si Michigani mbetet kujdestar i historisë së diasporës. Një traditë shpirtërore mund të ketë disa qendra me ndikim pa i kthyer ato në shtete.
Përfundim
Kryeministri Rama meriton vlerësim për vëmendjen që i ka kushtuar bektashizmit dhe kontributit të tij në bashkëjetesën shqiptare. Por vlerësimi i një urdhri fetar nuk kërkon shndërrimin e tij në shtet.
Bektashinjtë tashmë gëzojnë liri të plotë fetare në Shqipëri. Një enklavë sovrane nuk do të korrigjonte pabarazi, por do t’u jepte trajtim preferencial, do të ngrinte pikëpyetje kushtetuese dhe do të fuste politikën në çështjet shpirtërore.
Shqipëria duhet ta mbrojë Kryegjyshatën Botërore Bektashiane dhe mund ta forcojë me një statut kulturor e arsimor. Shqipëria dhe Turqia duhet të ruajnë bashkë këtë trashëgimi, duke njohur Tiranën si qendër të vazhdimësisë moderne institucionale dhe Hacıbektaşin si vendlindjen historike e shpirtërore.
Bektashizmit nuk i duhen kufij, pasaporta apo njohje diplomatike për të ruajtur dinjitetin. Autoriteti i tij buron nga mësimet dhe përkushtimi i lirë i besimtarëve.
Mesazhi i Haxhi Bektash Veliut e drejton kërkuesin nga vetvetja: “Çfarëdo që kërkon, kërkoje brenda vetes.” Kjo urtësi i përgjigjet debatit të sotëm. Fuqia e një udhe shpirtërore nuk gjendet në zotërimin e territorit, por në prekjen e ndërgjegjes njerëzore.
Territori i saj më i madh është shpirti njerëzor; sovraniteti më legjitim, autoriteti moral.
