Saimir Kadiu: PSE, PAS ÇDO KONFLIKTI, DËNOHEN SHQIPTARËT?
Ka një pyetje që historia shqiptare e ka përsëritur, në forma të ndryshme, për më shumë se një shekull: Pse, pas konflikteve që nuk i kanë shkaktuar, shqiptarët shpesh gjenden përsëri përballë faturës së historisë?
Është një pyetje që nuk lind vetëm nga politika. Lind nga kujtesa.
Nga kujtesa e një populli që ka jetuar në një nga hapësirat më të trazuara të Evropës, aty ku perandoritë janë përplasur, kufijtë janë vizatuar e rishikuar, ushtritë kanë kaluar dhe popullsitë civile kanë mbetur pas tyre, duke mbledhur copat e jetës.
Shqiptarët nuk kanë pasur luksin e një historie të qetë.
Në shumë prej konflikteve të mëdha ballkanike, shqiptari i zakonshëm nuk ka qenë ai që ka shpallur luftën. Ka qenë ai që ka ikur nga shtëpia, ai që ka humbur tokën, ai që ka parë familjen të shpërndahet, ai që ka kaluar kufirin me pak plaçka në duar.
Historia e Ballkanit është shkruar shpesh me emrat e gjeneralëve, por është jetuar nga njerëzit e zakonshëm.
Dhe ndër këta njerëz kanë qenë edhe shqiptarët.
NJË POPULL MIDIS PERANDORIVE
Për shekuj, shqiptarët kanë jetuar nën sundime të ndryshme politike dhe brenda hapësirave ku vendimet merreshin larg tyre.
Në fundin e shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX, kur nacionalizmat ballkanike u shndërruan në projekte shtetformuese dhe kur Perandoria Osmane po shpërbëhej, çështja shqiptare u bë pjesë e një loje shumë më të madhe se vetë shqiptarët.
Kufijtë e rinj nuk përputheshin gjithmonë me përbërjen e popullsive.
Konferencat diplomatike vendosnin në harta atë që njerëzit do të duhej të jetonin në terren.
Dhe pas vijave të lapsit vinin shpërnguljet, refugjatët, humbja e pronës dhe ndarja e familjeve.
Kjo është një nga tragjeditë më të mëdha të historisë shqiptare: shpesh vendimi merrej diku tjetër, por pasojat jetoheshin këtu.
KUR HISTORIA E MADHE HARRON NJERIUN E VOGËL
Luftërat kanë një paradoks të tmerrshëm.
Ato fillojnë zakonisht me deklarata politike, interesa shtetërore dhe ambicie strategjike.
Por përfundojnë në shtëpitë e njerëzve.
Një politikan mund të nënshkruajë një marrëveshje. Një gjeneral mund të japë një urdhër. Një diplomat mund të vizatojë një vijë në hartë.
Por një nënë është ajo që duhet të marrë fëmijën për dore dhe të largohet. Një baba është ai që lë pas shtëpinë.
Një plak është ai që nuk e di nëse do ta shohë më vendlindjen.
Në këtë kuptim, viktima e vërtetë e konfliktit nuk është vetëm ai që vritet.
Është edhe ai që dëbohet. Ai që humbet shtëpinë.
Ai që humbet varrin e të parëve. Ai që humbet gjuhën dhe kujtimet e vendit ku ka lindur.
SHQIPTARËT DHE TRAGJEDITË E BALLKANIT
Historia shqiptare e shekullit XX është e mbushur me këto plagë.
Luftërat Ballkanike sollën dhunë dhe shpërngulje masive.
Lufta e Parë Botërore e shndërroi përsëri territorin shqiptar në hapësirë kalimi dhe përplasjeje të ushtrive.
Lufta e Dytë Botërore e vendosi Shqipërinë nën pushtim dhe më pas në një prej regjimeve më të izoluara të Evropës.
Në Kosovë, konflikti i fundit i madh i shekullit XX solli një tjetër tragjedi të jashtëzakonshme njerëzore: qindra mijëra shqiptarë u dëbuan nga shtëpitë e tyre gjatë luftës së Kosovës, ndërsa shumë familje humbën njerëz të dashur.
Dhe këtu qëndron një dallim që nuk duhet harruar:të jesh pjesë e një territori ku zhvillohet një konflikt nuk do të thotë të jesh shkaktar i tij.
Popullsia civile nuk duhet të barazohet me strukturat politike, ushtarake apo kriminale që marrin vendimet për luftën.
Ky parim vlen për çdo popull.
Dhe duhet të vlejë edhe për shqiptarët.
POR PSE NDJENJËN E “DËNIMIT”?
Ndoshta sepse historia nuk është gjithmonë një gjykatë e drejtë.
Në politikën ndërkombëtare, fuqia ka luajtur shpesh një rol vendimtar.
Shtetet e mëdha kanë pasur më shumë mundësi për të përcaktuar rendin ndërkombëtar sesa popujt e vegjël.
Shqiptarët, për një kohë të gjatë, kanë qenë një komb me pak fuqi shtetërore, i ndarë në disa hapësira politike dhe i varur nga vendimet e fuqive të tjera.
Prandaj tragjedia shqiptare nuk është vetëm historia e viktimës.
Është edhe historia e një populli të vogël që është përpjekur të mbijetojë në një hapësirë ku të tjerët kanë qenë shumë më të fuqishëm se ai.
Por ka edhe një rrezik tjetër: përgjithësimi.
Kur një konflikt përfundon, shpesh fajësia kolektive bëhet më e lehtë se drejtësia individuale.
Është më e lehtë të thuash “populli”, sesa të kërkosh:
Kush urdhëroi? Kush organizoi? Kush vrau?
Kush dëboi? Kush grabiti? Kush përfitoi?
Dhe kush ishte thjesht një njeri i zakonshëm që përpiqej të mbijetonte?
Drejtësia fillon pikërisht kur këto pyetje bëhen të dallueshme.
SHQIPTARI SI REFUGJAT
Ka një figurë që përsëritet në historinë shqiptare: refugjati.
Ai shfaqet në fotografitë e vjetra me një valixhe.
Në dokumentet e arkivave me një emër të shkruar gabim.
Në kujtimet familjare si “ai që iku nga Kosova”. “Ajo që erdhi nga Çamëria.” “Ata që u larguan nga vendi.”
“Familja që humbi gjithçka.” Pas çdo statistikë refugjatësh ka një jetë.
Pas çdo shifre ka një shtëpi. Pas çdo kolonë njerëzish ka një histori.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse kujtesa shqiptare është kaq e ndjeshme ndaj padrejtësisë.
Sepse ajo nuk është vetëm kujtesë historike.
Është kujtesë familjare.
VIKTIMË, POR JO PËRJETËSISHT VIKTIMË
Megjithatë, ka diçka që duhet thënë me shumë kujdes.
Të pranosh se shqiptarët kanë qenë viktima të shumë konflikteve nuk do të thotë të mohosh përgjegjësitë e individëve shqiptarë kur ato ekzistojnë.
Asnjë komb nuk është moralisht i përkryer.
Në çdo shoqëri mund të ketë njerëz që kryejnë krime, njerëz që abuzojnë me pushtetin dhe njerëz që bëhen pjesë e dhunës.
Por përgjegjësia duhet të jetë personale dhe konkrete.
Nuk mund të jetë përgjegjësi etnike.
Nuk mund të dënohet një popull për krimet e individëve.
Ky është një nga mësimet më të rëndësishme që duhet të nxjerrim nga historia moderne.
Krimi ka autor. Viktima ka emër. Drejtësia duhet të ketë prova.
DHE NDOSHTA KJO ËSHTË PLAGA MË E MADHE
Plaga më e madhe nuk është vetëm ajo që ka ndodhur.
Është frika se ajo mund të harrohet.
Një popull që humbet kujtesën humbet një pjesë të identitetit të tij. Por edhe kujtesa duhet të jetë e drejtë.
Ne nuk duhet të kujtojmë vetëm vuajtjen shqiptare.
Duhet të kujtojmë edhe vuajtjen e tjetrit.
Sepse dhimbja nuk bëhet më e vogël kur pranojmë dhimbjen e fqinjit.
Përkundrazi. Ajo bëhet më njerëzore.
Shqiptarët kanë të drejtë të kërkojnë që viktimat shqiptare të mos harrohen.
Por po aq të drejtë kanë edhe popujt e tjerë të kërkojnë që viktimat e tyre të mos harrohen.
Kujtesa nuk duhet të jetë hakmarrje. Duhet të jetë dëshmi.
NJË POPULL QË DO TË JETOJË, JO TË HAKMERRET
Ndoshta përgjigjja e pyetjes “pse pas çdo konflikti dënohen shqiptarët?” nuk mund të jetë një përgjigje e vetme.
Ka pasur periudha kur shqiptarët kanë qenë viktima të qarta të politikave dhe konflikteve të të tjerëve.
Ka pasur raste kur individë shqiptarë kanë mbajtur përgjegjësi për veprimet e tyre.
Ka pasur edhe momente kur politika ndërkombëtare ka prodhuar vendime që shqiptarët i kanë përjetuar si të padrejta.
Historia është më e ndërlikuar se një fjali.
Por një gjë duhet të jetë e thjeshtë: një popull nuk duhet të dënohet për përkatësinë e tij.
As shqiptarët. As serbët. As grekët. As boshnjakët.
As kroatët. Asnjë popull.
Dënimi duhet të ndjekë krimin, jo kombin.
Përgjegjësia duhet të ndjekë autorin, jo pasardhësin.
Dhe drejtësia duhet të dallojë gjithmonë midis atij që urdhëroi, atij që kreu krimin dhe atij që thjesht u përpoq të shpëtonte jetën.
Në fund, ndoshta historia shqiptare nuk është vetëm historia e një populli që është dëmtuar nga konfliktet.
Është historia e një populli që, megjithë luftërat, shpërnguljet, varfërinë, izolimin dhe padrejtësitë, ka mbijetuar.
Dhe kjo është një formë e heshtur fitoreje.
Sepse ka popuj që kanë fituar shumë luftëra dhe kanë humbur kujtesën.
Ka të tjerë që kanë humbur shumë beteja, por kanë ruajtur gjuhën, emrin, familjen dhe dëshirën për të jetuar si ne shqiptarë.
Prandaj sot, kur shohim pas në shekullin e trazuar të Ballkanit, ndoshta nuk duhet të kërkojmë vetëm se kush fitoi dhe kush humbi.
Duhet të pyesim:
Kush vuajti? Kush u dëbua?
Kush u vra? Kush mbeti pa shtëpi?
Kush i humbi të afërmit? Dhe kush e filloi konfliktin?
Vetëm kur këto pyetje të kenë përgjigje të sakta, historia mund të fillojë të bëhet drejtësi.
Dhe vetëm atëherë një fëmijë shqiptar, serb, boshnjak, kroat apo grek mund ta lexojë historinë e të parëve të tij jo për të trashëguar urrejtjen, por për të kuptuar pse nuk duhet ta përsërisë më atë histori.
HAGA DUHET TI BESONTE LOTEVE…
DHE LOTET JANE DESHMITARET ME TE NDERSHEM QE AS BLIHEN DGE AS SHITEN.
LOTET PASQYROJNE PAFAJSINE E SHQIPTAREVE.
HAGA TREGOI QE NUK U BESON LOTEVE…
TURP!
