Vlora në penën e Musolinit: një qytet shqiptar në betejën për pushtetin në Itali
Rafael Floqi
“Braktisja e Vlorës do të ishte njësoj si të tradhtoje të ardhmen e Italisë. Le të mendojnë për këtë udhëheqësit e turmave dhe agjitatorët, që sot fshihen pas një papërgjegjshmërie kriminale; le të mendojë edhe qeveria, e cila duhet të jetë forcë nxitëse dhe e përgjegjshme”
Lideri fashist Benito Mussolini, “Restare a Valona”, Il Popolo d’Italia, nr. 141, 13 qershor 1920..
Në verën e vitit 1920, ndërsa luftëtarët shqiptarë shtrëngonin rrethimin e Vlorës, Benito Musolini zhvillonte një betejë tjetër në faqet e Il Popolo d’Italia. Në shkrimet e tij, qyteti përtej detit merrte përmasat e një prove kombëtare: nëse Italia e mbante, dëshmonte se ishte ende një fuqi që duhej marrë seriozisht; nëse largohej, tregonte se qeveria, ushtria dhe shoqëria e saj po humbnin aftësinë për të mbrojtur frytet e luftës.
Musolini ende nuk ishte kryeministër. Ishte gazetari dhe udhëheqësi i një lëvizjeje fashiste në formim, që kërkonte vendin e saj në politikën italiane. Kjo e bën polemikën e tij mbi Vlorën veçanërisht domethënëse. Ai shkruante për një zotërim të rrezikuar jashtë vendit, por synonte edhe kundërshtarët brenda tij. Nëpërmjet Vlorës, sulmonte socialistët, vinte në gjykim komandën ushtarake dhe maste qëndrueshmërinë e qeverisë.
Për shqiptarët, pyetja ishte se kur do të largohej ushtria e huaj. Për Musolinin, pyetja ishte se kush në Itali do të merrte përgjegjësinë për ta mbajtur atë atje.
Interesi italian për Vlorën kishte lindur përpara fashizmit. Traktati i fshehtë i Londrës, më 26 prill 1915, i premtonte Italisë sovranitet mbi Vlorën, Sazanin dhe një territor përreth të mjaftueshëm për mbrojtjen e tyre. Shqipëria nuk ishte palë në këtë marrëveshje. Qyteti i saj ishte përfshirë në shpërblimet territoriale me të cilat Fuqitë e Antantës synonin të siguronin hyrjen e Italisë në luftë.
Këtu gjendej një nga burimet e sigurisë me të cilën Musolini shkruante për Vlorën: premtimin e aleatëve ai e trajtonte si një të drejtë italiane. Por një premtim ndërmjet fuqive nuk ishte pëlqimi i popullsisë së qytetit dhe as një zgjidhje përfundimtare e pranuar nga Shqipëria. Në penën e tij, kjo largësi midis pretendimit diplomatik dhe sovranitetit shqiptar zhdukej.
Gjiri, Sazani dhe afërsia me ngushticën e Otrantos i jepnin pretendimit një përmbajtje strategjike. Mbajtja e një baze në bregun lindor do t’i mundësonte Italisë të ndikonte mbi hyrjen në Adriatik dhe të siguronte një pikë mbështetjeje për veprim në Ballkan. Në arsyetimin e Musolinit, Vlora ishte njëherësh mburojë dhe portë: mburojë kundër fuqive rivale, portë për zgjerimin e ndikimit italian.
Krahasimi që ai bënte me Gjibraltarin, Maltën dhe Qipron e zbulonte qartë këtë mendim. Italia, sipas tij, nuk duhej të hiqte dorë nga baza e saj, ndërsa Britania mbante pika strategjike që garantonin tregtinë dhe fuqinë e metropolit. Ky ishte një argument për barazi ndërmjet fuqive pushtuese; të drejtat e shqiptarëve nuk zinin vend në krahasim. Më 13 qershor, Musolini e hapi artikullin Restare a Valona me dy fjalë: «Roma hesht». Pastaj kërkoi të dinte si ishin zënë në befasi garnizonet italiane dhe çfarë bënin gjeneralët në Vlorë. Zemërimi i tij shkonte deri te kërkesa për ndëshkime me pushkatim.
Ky ton tregonte mënyrën si e kuptonte krizën. Ai kërkonte fajtorët që nuk e kishin mbrojtur pushtimin, ndërsa vetë e drejta për të qëndruar mbetej jashtë diskutimit. Shqiptarët paraqiteshin si njerëz që po ia shpërblenin me kryengritje ndihmat italiane. Rrugët e ndërtuara nga ushtria bëheshin provë e mirësisë së pushtuesit; përdorimi i tyre nga luftëtarët shqiptarë, një shenjë mosmirënjohjeje.
Në këtë përshkrim, ndërtimeve u jepej një kuptim politik: Italia kishte shpenzuar, kishte punuar dhe kishte derdhur gjak, prandaj duhej të kishte të drejtë mbi vendin. Është logjika koloniale e borxhit të imponuar. Popullsisë së sunduar i kërkohet ta paguajë modernizimin me bindje.
Musolini kërkonte gjithashtu aleatë përtej rrethit fashist. Në të njëjtin artikull, riprodhonte me miratim një shënim të gazetës katolike L’Italia, që e quante mbajtjen e Vlorës nevojë jetike kombëtare. Pikërisht prej këtij shënimi vjen fjalia: «Braktisja e Vlorës do të ishte njësoj si të tradhtoje të ardhmen e Italisë.» Ajo është fjali e L’Italia, e cituar dhe e mbështetur nga Musolini.
Kjo hollësi ka rëndësi. Ajo tregon se pretendimi mbi Vlorën qarkullonte në mjedise më të gjera se fashizmi. Musolini përpiqej ta shndërronte atë në një pikë bashkimi të italianëve: përpara interesit kombëtar, thoshte ai, ndarjet partiake duhej të tërhiqeshin.
Por kur kalonte te socialistët, gjuha e bashkimit kthehej në gjuhë përjashtimi. Kundërshtimin e pushtimit e paraqiste si veprim kundër Italisë. Kush kërkonte largimin nga Vlora, sipas kësaj logjike, ndihmonte rivalët e saj.
Por pikërisht aty dilte kundërthënia e politikës italiane. Musolini thoshte se Italia po tërhiqej nga pjesa tjetër e Shqipërisë dhe po zbatonte parimin «Shqipëria shqiptarëve».
Pastaj e përjashtonte Vlorën nga ky parim. Ai e krahasonte gjirin me Gjibraltarin e Maltën, pika strategjike që Britania nuk pranonte t’i lëshonte. Arsyetimi ishte i qartë: një fuqi e madhe, sipas tij, kishte të drejtë të mbante një qytet .
Kundërthënia u bë e hapur më 29 qershor. Musolini pohonte se askush nuk dëshironte ta pushtonte Shqipërinë dhe pastaj shkruante: «Shqipëria nuk duhet ngatërruar me Vlorën.»
Musolini më 1920
Kjo fjali ishte themeli i mbrojtjes së tij politike. Duke e veçuar qytetin nga vendi të cilit i përkiste, ai përpiqej të pajtonte dy qëndrime të papajtueshme: pavarësinë shqiptare dhe praninë e përhershme ushtarake italiane në një port shqiptar. Vlora duhej trajtuar si përjashtim, sepse Italia e konsideronte të domosdoshme.
Megjithatë, vetë nevoja italiane nuk e ndryshonte përkatësinë e qytetit. Pikërisht këtë kundërthënie nxirrte në pah mocioni socialist i Fabrizio Maffit, i riprodhuar nga Musolini: qeveria deklaronte se mbështeste pavarësinë e Shqipërisë, por mbante atje trupa pushtuese.
Lufta e Vlorës e solli këtë përplasje nga gazetat në kazermat dhe rrugët italiane. Revolta e bersalierëve në Ankonë, në fund të qershorit, dëshmoi se dërgimi i ushtarëve të tjerë përtej Adriatikut ndeshej me kundërshtim të armatosur. Në analizën që mund të nxirret nga polemikat e Musolinit, Vlora po bëhej nyja ku takoheshin lodhja nga lufta, antimilitarizmi dhe beteja për autoritetin e shtetit.
Për ushtarët që refuzonin nisjen, Shqipëria mund të nënkuptonte një luftë tjetër pas Luftës së Madhe. Për Musolinin, refuzimi i tyre ishte një goditje ndaj fuqisë kombëtare. Ai e sulmonte të majtën për nxitjen e revoltës dhe, njëkohësisht, për paaftësinë për ta udhëhequr atë. Në të dyja rastet synonte të tregonte se socialistët prodhonin rrëmujë dhe qeveria nuk arrinte ta zotëronte gjendjen.
Më 13 korrik, në Ancona e Belgrado, e lidhi drejtpërdrejt krizën e brendshme me rrezikun e jashtëm. Sipas tij, ngjarjet shqiptare dhe refuzimi i përforcimeve i jepnin Jugosllavisë përshtypjen se Italia ishte dobësuar. Kjo ishte mënyra e tij për ta zgjeruar hartën e frikës: humbja e Vlorës mund të nxiste kundërshtarët në Dalmaci dhe Istri. Një tërheqje në Shqipëri shndërrohej kështu në kërcënim për gjithë pozitën italiane në Adriatik. Pretendimet mbi qëllimet jugosllave mbeten pohime të Musolinit; ato dëshmojnë mënyrën si ai mobilizonte lexuesin, jo vetvetiu vërtetësinë e çdo rreziku të përshkruar.
Krahasimi me Caporetton e bënte këtë frikë edhe më të prekshme. Ai thërriste kujtimin e disfatës së vitit 1917 për t’i dhënë Vlorës peshën e një poshtërimi kombëtar. Në korrik, qyteti nuk ishte më vetëm një bazë strategjike. Ishte bërë matësi i prestigjit italian.
Prandaj zemërimi i tij ndaj Giolittit lidhej me kuptimin që i jepte tërheqjes. Një qeveri mund ta shihte marrëveshjen si rrugëdalje nga një konflikt i kushtueshëm; Musolini e paraqiste si dorëzim përpara kryengritësve dhe trysnisë socialiste. Në këtë interpretim, humbja jashtë vendit ushqente akuzën për dobësi brenda tij.
Më 5 gusht, në La politica delle rinunce. Addio, Valona!, siguria e qershorit ishte kthyer në hidhërim. Musolini përshkruante një qytet që italianët e kishin konsideruar «një qytet tonin në bregun tjetër» dhe rreshtonte rrugët, shkollat, spitalet dhe ndërtesat e ngritura prej tyre. Përshkrimi e zbulon përvetësimin më qartë se çdo deklaratë juridike. Qyteti shihej nga përvoja e ushtarit italian; banorët shqiptarë mbeteshin në sfond. Puna dhe gjaku italian shndërroheshin në titull pronësie.
Edhe shprehja për «depërtimin paqësor» në Ballkan kërkon vëmendje. Në këtë përdorim, paqësor ishte ndikimi që Italia dëshironte të ushtronte pasi të kishte siguruar bazën; mbajtja e saj, ndërkaq, kërkonte trupa, fortifikime dhe luftë. Gjuha e paqes shërbente për ta bërë më të pranueshëm një raport sundimi.
Pohimi i artikullit se Wilsoni kishte njohur zotërimin italian të Vlorës dhe mandatin mbi Shqipërinë duhet paraqitur si argument i Musolinit dhe shqyrtuar veçmas në dokumentet diplomatike. Edhe diskutimi i një projekti të tillë në Konferencën e Paqes nuk barazohej me një sovranitet përfundimtar të vendosur mbi qytetin.
Në gusht, Musolini po shkruante mbi vendimin për largim. Fjalia e tij për flamurin e ulur «përgjithmonë» ishte përfundim polemik, jo datim i saktë i përfundimit të evakuimit. Por ajo shënonte shembjen e sigurisë së mëparshme: qyteti që duhej mbajtur me çdo kusht tashmë po humbej. Për fashistët e vitit 1920, Vlora u bë një simbol i mundësisë që Italia të dilte fitimtare nga lufta dhe përsëri të ndihej e poshtëruar. Musolini e lidhi këtë ndjenjë me fajësimin e socialistëve dhe të drejtuesve liberalë. Analiza e artikujve tregon se ai po ndërtonte një rrëfim politik ku fuqia jashtë vendit kërkonte disiplinë brenda tij dhe ku kundërshtimi i pushtimit mund të shpallej kundërshtim ndaj kombit.
Këtu qëndron kuptimi i Vlorës në betejën e tij për pushtet. Qyteti shqiptar i shërbeu si provë për të akuzuar Italinë parlamentare se nuk dinte të ruante atë që kishte kërkuar të fitonte.
Shqiptarët, ndërkaq, e kthyen vetë pyetjen: përse duhet të ishte prestigji i një fuqie të huaj më i rëndësishëm se liria e vendit të tyre? Musolini shkruante sikur Vlora i përkiste Italisë sepse bashkonte në një të drejtë të vetme premtimin diplomatik, nevojën strategjike, investimet ushtarake dhe sakrificën e luftës. Luftëtarët shqiptarë e kundërshtuan këtë të drejtë në terren.
Vera e vitit 1920 e detyroi gazetarin që kishte kërkuar qëndrim me çdo kusht të shkruante lamtumirën.
.
Studiuesi italian Fabio Bego në faqen 116 të studimit të tij “The Vlora Conflict from a Trans-Adriatic Perspective: History, Myth and Ideology” shpjegon se humbja e Vlorës ushqeu mitin nacionalist të «fitores së gjymtuar»: Italia kishte fituar Luftën e Madhe, por nacionalistët dhe fashistët e paraqisnin paqen si grabitje të shpërblimit të saj. Në këtë kuadër, Vlora u bë simbol i prestigjit të cenuar dhe argument kundër qeverisë italiane.
«Rrugët, urat, shtëpitë, spitalet» dhe përshkrimi i pushtimit si «paqësor» paraqiten nga Bego si pjesë e retorikës së Musolinit. Burimi i shënimit 42 janë tre artikuj në Il Popolo d’Italia: «Via da Valona? No!», 11 qershor 1920, 1; «Restare a Valona», 13 qershor 1920, 1; dhe «Addio Valona», 5 gusht 1920, 1 (Bego, 108). Shënimi e jep citimin në mënyrë të përbashkët për tre artikujt; nuk ia cakton çdo fjalë një artikulli të veçantë.
«Një tjetër Caporetto, më e keqe se e para» citohet në Bego, 116, shënimi 74: Benito Mussolini, Il Popolo d’Italia, 15 korrik 1920, 1. Bego nuk e jep titullin e artikullit në këtë shënim.
«Pasojat e katastrofës sonë mund të jenë të pallogaritshme» citohet në Bego, 116, shënimi 75: Benito Mussolini, «Addio Valona», Il Popolo d’Italia, 5 gusht 1920, 1. Titulli i shkurtuar i Begos i referohet artikullit të njohur me titullin «La politica delle rinunce. Addio, Valona!».
«Prestigji italian i sakrifikuar për bandat ballkanike» i përket Francesco Coppolës në L’Idea Nazionale, 5 gusht 1920, 1 (Bego, shën. 76). Metafora e «korit të sopranove të kastruar» i përket D’Annunzios dhe botohet më 10 gusht 1920, 2 (shën. 77). Krahasimi i poshtërimit të Vlorës me Aduan i përket kujtimeve të Dino Grandit, Il Mio Paese (Bologna: Il Mulino, 1985), 309 (shën. 78). Këto shprehje tregojnë një mjedis të përbashkët nacionalist, por autorët e tyre nuk duhen bashkuar nën emrin e Musolinit.
Mitet që identifikon studimi
Miti i misionit qytetërues italian e shndërron epërsinë teknike dhe trashëgiminë e Romës e Venedikut në të drejtë sundimi. Ai i jep kolonizimit një gjuhë bamirësie dhe e paraqet kërkesën shqiptare për liri si kundërshtim të përparimit (107–109).
Miti i shqiptarëve të paaftë për vetëqeverisje e paraqet Shqipërinë si vend primitiv që ka nevojë për një mbrojtës të jashtëm. Bego gjen gjurmë të këtij përçmimi edhe në shtypin socialist kundër pushtimit: kundërshtimi i ekspansionit nuk e përjashtonte përdorimin e stereotipeve për shqiptarët. Kjo është një nga vërejtjet më të dobishme të studimit për të mos e ndarë shtypin italian në dy kampe moralisht të njëtrajtshme (108–109).
Miti i fitores së gjymtuar e kthen humbjen e Vlorës në pjesë të një padrejtësie të përgjithshme ndaj Italisë pas Luftës së Madhe. Në këtë rrëfim, liria shqiptare zhvendoset nga qendra dhe vendin e saj e zë dinjiteti italian i cenuar. Për fashizmin, ai krijon material për akuzën kundër liberalëve dhe për pretendimin e vet si shpëtimtar i prestigjit kombëtar (115–117).
Rrëfimi i largimit vullnetar dhe i betejës së shkëlqyer mbron imazhin e ushtrisë italiane. Deklarata e Sforzës më 7 gusht 1920 dhe përsëritjet enciklopedike minimizojnë detyrimin ushtarak e politik të tërheqjes. Në versionet që i quan shqiptarët «banda» ose ua atribuon veprimin intrigave të huaja, zvogëlohet aftësia e tyre për të vepruar në emër të interesit të vet (116–122).
Miti shqiptar i bashkimit të plotë kombëtar i lidh nismën vendore, qeverinë e Tiranës dhe të gjithë popullin në një plan të vetëm pa çarje. Bego nuk mohon kuptimin kombëtar të fitores; ai kundërshton barazimin automatik të përmasës kombëtare të rezultatit me pjesëmarrjen dhe komandimin e njëtrajtshëm të luftës. Kujtimet e Agajt dhe vendimet vendore tregojnë marrëdhënie më të ndërlikuara (123–129).
Miti socialist i zhvillimit të ndërgjegjes klasore e lexon luftën e vitit 1920 si hap që paraprin socializmin. Për këtë qëllim, historia lidh borgjezinë kombëtare, luftën popullore dhe Revolucionin e Tetorit në një vijë drejt një përfundimi të paracaktuar. Në tekstet passocialiste bie gjuha marksiste, por vazhdon pjesërisht rrëfimi teleologjik i shtetformimit (124–127).
Miti i luftës së pastruar nga kundërthëniet e largon frikën, fenë, interesat familjare e pronësore dhe dhunën ndaj njerëzve të pambrojtur. Bego përdor dëshminë e Agajt për të treguar si kujtesa heroike përzgjedh atë që rrëfen. Kujtimet janë burim me autor e këndvështrim, jo provë që duhet pranuar pa kritikë për çdo hollësi (128–129).
Përfundimi më i mbështetur është se, në retorikën e Musolinit, Vlora bashkonte strategjinë adriatike me pretendimin për epërsi qytetëruese dhe me dinjitetin kombëtar italian. Humbja e saj u kthye në gjuhë sulmi ndaj politikës liberale. Historia fashiste e trajtoi më pas me dy mënyra plotësuese: e kujtonte për të fajësuar liberalët dhe e heshtte kur kujtimi i disfatës dëmtonte figurën e fuqisë italiane. Shembulli i heqjes së kapitullit për Vlorën nga botimi i dytë i librit të Salvatore Farinës, më 1938, e bën konkrete këtë marrëdhënie midis propagandës dhe harresës (116–117).
Për një rrëfim historik, Vlora mund të paraqitet si vendi ku u përplasën dy ide të papajtueshme të dinjitetit: pretendimi italian se sakrifica dhe ndërtimet jepnin të drejtë qëndrimi, dhe kërkesa shqiptare që flamuri, administrata dhe e ardhmja e territorit t’u përkisnin shqiptarëve. Më pas, secila historiografi e formësoi ngjarjen për të mbrojtur versionin e vet të sovranitetit. Ky formulim ruan njëkohësisht suksesin shqiptar dhe nevojën për të shqyrtuar kritikisht heroizimin e tij.
Duke ndjekur reagimet e Musolinit në korrik–gusht 1920, përfshirë krahasimin me Caporetton dhe artikullin Addio, Valona!. Ai trajton edhe qëndrimin e mëvonshëm të historiografisë fashiste: disfata herë anashkalohej, herë përdorej si kujtim i poshtërimit kombëtar. Vlora ishte për Mussolinin një bazë strategjike dhe një mjet për të kthyer humbjen jashtë vendit në akuzë politike kundër drejtuesve të Italisë.
